Giao lưu trực tuyến “Bạo hành trẻ em trong gia đình: Khoảng trống trong phát hiện và trách nhiệm xã hội”

Độc giả Thanh Tùng (Hà Nội) gửi câu hỏi tới ông Đặng Hoa Nam: Với vai trò là Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, theo ông đâu là ưu tiên chiến lược quan trọng nhất trong thời gian tới?

Ông Đặng Hoa Nam: Theo tôi, ưu tiên chiến lược cả trước mắt lẫn lâu dài là cần rà soát lại toàn bộ hệ thống bảo vệ trẻ em ở tất cả các cấp, đặc biệt là tại cơ sở như xã, phường, tổ dân phố và cộng đồng dân cư.

Chúng ta cần có những chính sách và sự phân bổ nguồn lực, nhất là nhân lực, một cách hợp lý và hiệu quả hơn. Mục tiêu là bảo đảm trẻ em được quan tâm, theo dõi và hỗ trợ kịp thời ngay từ cộng đồng nơi các em sinh sống.

Công tác này không chỉ là trách nhiệm của ngành Công an hay Y tế mà cần sự tham gia đồng bộ của các tổ chức đoàn thể như Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Bảo vệ quyền trẻ em các cấp cùng toàn xã hội.

Việc xây dựng một hệ thống bảo vệ trẻ em đa tầng, liên thông và hoạt động hiệu quả sẽ là nền tảng quan trọng để phòng ngừa sớm và bảo vệ trẻ em tốt hơn trong tương lai.

Mỗi gia đình, mỗi nhà trường, mỗi cộng đồng và mỗi người dân cần coi việc bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của chính mình. Nhiều vụ việc đau lòng hoàn toàn có thể được ngăn chặn nếu các dấu hiệu nguy cơ được phát hiện sớm và có sự lên tiếng, can thiệp kịp thời từ cộng đồng.

Độc giả Tuệ Lâm (Hải Phòng) gửi câu hỏi tới TS.LS Đặng Văn Cường:Từ góc độ chuyên gia pháp lý, ông muốn gửi thông điệp gì tới các bậc phụ huynh, cộng đồng và cơ quan chức năng nhằm chung tay xây dựng môi trường sống an toàn hơn cho trẻ em?

TS.LS Đặng Văn Cường: Muốn ngăn chặn tình trạng bạo hành trẻ em, trước hết cần thay đổi nhận thức xã hội rằng việc cha mẹ đánh đập, xúc phạm hay dùng bạo lực để dạy con không phải là chuyện bình thường trong gia đình mà là hành vi vi phạm pháp luật. Quan niệm “thương cho roi cho vọt” đã lỗi thời và trong nhiều trường hợp chính là nguyên nhân khiến trẻ em bị tổn thương cả thể chất lẫn tinh thần.

Bảo vệ trẻ em không phải trách nhiệm của riêng bất cứ ai mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ em bị bạo hành, bất kỳ ai cũng cần có trách nhiệm lên tiếng, trình báo và hỗ trợ can thiệp kịp thời. Sự im lặng, thờ ơ của những người xung quanh đôi khi lại trở thành điều kiện để bạo lực tiếp tục diễn ra trong bóng tối.

Để hạn chế các vụ việc đau lòng, cần sớm hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em theo hướng chủ động phòng ngừa. Cơ quan chức năng cần rà soát, nhận diện nhóm trẻ em sống trong môi trường có nguy cơ cao như gia đình thường xuyên xảy ra bạo lực, sống cùng cha dượng, mẹ kế có biểu hiện lệch chuẩn, nghiện ngập hoặc có tiền án tiền sự để có biện pháp theo dõi, hỗ trợ phù hợp.

Cùng với đó, cần tăng đầu tư ngân sách cho công tác bảo vệ trẻ em, xây dựng đội ngũ chuyên trách đủ năng lực về tâm lý, giáo dục, công tác xã hội và hỗ trợ pháp lý. Việt Nam cũng nên nghiên cứu mô hình lực lượng phản ứng nhanh hoặc “cảnh sát trẻ em” như một số quốc gia đang áp dụng để kịp thời tiếp nhận thông tin, can thiệp và bảo vệ trẻ khi có nguy cơ bị xâm hại.

Một vấn đề rất quan trọng khác là phải phổ biến rộng rãi Tổng đài Quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để người dân, giáo viên và chính trẻ em biết cách tìm kiếm sự giúp đỡ. Đồng thời, pháp luật cũng cần nghiên cứu bổ sung cơ chế gắn trách nhiệm đối với những người biết hoặc phát hiện dấu hiệu trẻ em bị bạo hành nhưng không trình báo cơ quan chức năng.

Mức độ bảo vệ trẻ em cũng phản ánh mức độ văn minh và an toàn của xã hội. Mục tiêu lớn nhất vẫn là để mọi trẻ em được sống trong môi trường an toàn, lành mạnh, được phát triển đầy đủ về thể chất, tinh thần và được bảo đảm các quyền cơ bản theo quy định pháp luật.

Để làm được điều đó cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, gia đình, nhà trường và cộng đồng. Quan trọng nhất vẫn là trách nhiệm của người lớn - những người phải có đủ tình yêu thương, kiến thức và kỹ năng để nuôi dạy trẻ em bằng sự tôn trọng thay vì bạo lực.

Bất kỳ hành vi xâm phạm quyền trẻ em nào cũng phải bị xử lý nghiêm minh. Dù người phạm tội có phải trả giá bằng bản án rất nặng thì phía sau mỗi vụ việc vẫn là những nỗi đau kéo dài, những đứa trẻ bị tổn thương và những bi kịch không gì bù đắp được đối với gia đình và xã hội.

Độc giả Thu Thủy (Đà Nẵng) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Chị muốn gửi thông điệp gì tới gia đình, nhà trường và xã hội trong hành trình xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh cho trẻ em?

Hoa hậu Ngọc Hân: Trẻ em lớn lên như thế nào phụ thuộc rất lớn vào cách người lớn đối xử với các em mỗi ngày. Một đứa trẻ được yêu thương, được lắng nghe và được tôn trọng sẽ có cơ hội phát triển lành mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần. Nhưng ngược lại, nếu trẻ sống trong sợ hãi, áp lực hay bạo lực, những tổn thương đó có thể ảnh hưởng rất lâu dài.

Với gia đình, Hân mong các bậc cha mẹ hãy dành nhiều thời gian hơn để trò chuyện và lắng nghe con thay vì chỉ áp đặt hay kỳ vọng. Có những lúc cha mẹ áp lực cuộc sống, mệt mỏi hoặc mất kiểm soát cảm xúc, nhưng trẻ em không phải nơi để trút giận. Điều trẻ cần nhất không phải là những hình phạt mà là sự kiên nhẫn, đồng hành và yêu thương.

Với nhà trường, ngoài việc dạy kiến thức, Hân nghĩ đây cũng cần là nơi trẻ cảm thấy an toàn để chia sẻ cảm xúc, khó khăn hay những điều bất thường mà các em gặp phải. Một giáo viên quan tâm, tinh tế đôi khi có thể giúp phát hiện và cứu một đứa trẻ khỏi bạo hành.

Còn với xã hội, mong rằng chúng ta đừng thờ ơ trước những tiếng khóc hay dấu hiệu bất thường của trẻ nhỏ. Một cộng đồng văn minh không chỉ được đánh giá bằng sự phát triển kinh tế mà còn bằng cách cộng đồng đó bảo vệ những người yếu thế nhất, trong đó có trẻ em.

Hân luôn tin rằng mỗi đứa trẻ sinh ra đều xứng đáng được lớn lên trong sự an toàn, tử tế và yêu thương. Và để làm được điều đó, không thể chỉ trông chờ vào một cá nhân hay một cơ quan nào, mà cần sự chung tay của cả xã hội.

Độc giả Minh Quân (TP.HCM) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Theo chị, người nổi tiếng và những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội có thể làm gì để lan tỏa mạnh mẽ hơn thông điệp bảo vệ trẻ em và phòng ngừa bạo hành trẻ em?

Hoa hậu Ngọc Hân: Hân nghĩ người nổi tiếng có một lợi thế là tiếng nói có sức lan tỏa, nhưng đi kèm với đó là trách nhiệm lớn hơn. Chúng ta không chỉ chia sẻ thông điệp mang tính cảm xúc nhất thời, mà cần góp phần xây dựng nhận thức dài hạn: từ việc nhận diện dấu hiệu bạo hành, khuyến khích lên tiếng, đến việc hỗ trợ các chiến dịch bảo vệ trẻ em một cách bài bản.

Quan trọng hơn, người có ảnh hưởng cần giúp xã hội nhìn vấn đề này một cách đúng bản chất - không giật gân, không chỉ dừng ở sự thương xót, mà hướng đến hành động cụ thể. Bởi chỉ khi nhận thức được chuyển thành hành động, sự thay đổi mới thực sự xảy ra.

Độc giả Thùy Linh (Thanh Hóa) gửi câu hỏi tới TS.LS Đặng Văn Cường: Theo ông, đâu là những “khoảng trống” lớn nhất hiện nay trong cơ chế bảo vệ trẻ em khiến nhiều vụ bạo hành chưa được phát hiện và can thiệp kịp thời?

TS.LS Đặng Văn Cường: Khoảng trống lớn nhất hiện nay trong cơ chế bảo vệ trẻ em là thiếu cơ chế giám sát, phát hiện sớm đối với những trẻ sống trong môi trường có nguy cơ cao bị bạo hành. Nhiều trẻ em sống trong gia đình thiếu an toàn, cha mẹ thường xuyên sử dụng bạo lực hoặc thiếu trách nhiệm trong chăm sóc, giáo dục nhưng chưa được theo dõi, hỗ trợ và can thiệp kịp thời.

Bên cạnh đó, cơ chế ràng buộc trách nhiệm của những người xung quanh khi phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ em bị bạo hành vẫn chưa đủ mạnh. Trong thực tế, không ít trường hợp hàng xóm, người thân, thậm chí người làm công tác giáo dục biết dấu hiệu bất thường nhưng ngại va chạm, ngại tố giác hoặc chưa chủ động thông báo cho cơ quan chức năng.

Hiện nay, Việt Nam cũng còn thiếu lực lượng chuyên trách và hệ thống hỗ trợ chuyên nghiệp về bảo vệ trẻ em. Việc ứng dụng công nghệ trong tiếp nhận, cảnh báo và xử lý thông tin liên quan đến nguy cơ bạo hành trẻ em còn hạn chế. Đồng thời, cơ chế phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan chức năng trong phát hiện, giám sát và can thiệp chưa thực sự chặt chẽ, hiệu quả.

Ngoài ra, công tác giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ em và tuyên truyền pháp luật về quyền trẻ em ở nhiều nơi vẫn còn hình thức. Nhiều phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ về quyền trẻ em, trong khi nhiều trẻ em chưa được trang bị kỹ năng cần thiết để tự bảo vệ hoặc tìm kiếm hỗ trợ khi bị xâm hại.

Những khoảng trống này khiến không ít vụ bạo hành chỉ được phát hiện khi hậu quả đã nghiêm trọng, làm giảm hiệu quả phòng ngừa và bảo vệ trẻ em trên thực tế.

Ngoài ra, công tác giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ em và tuyên truyền pháp luật về quyền trẻ em ở nhiều nơi vẫn còn hình thức, chưa sát thực tế. Điều này khiến không ít phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ về quyền trẻ em, còn nhiều trẻ em thiếu kiến thức, kỹ năng chưa tương ứng với độ tuổi để tự bảo vệ hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ khi bị xâm hại.

Một vấn đề khác là nguồn kinh phí dành cho công tác bảo vệ trẻ em hiện vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu về cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật và đào tạo nguồn nhân lực chuyên môn. Chính sự thiếu hụt về cơ chế và nguồn lực này khiến việc phát hiện, hỗ trợ và can thiệp trong nhiều vụ việc chưa kịp thời, dẫn tới những vụ bạo hành trẻ em đau lòng vẫn tiếp tục xảy ra.

Độc giả Văn Hải (Cần Thơ) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Nếu gửi một thông điệp tới các bậc cha mẹ và cộng đồng sau những vụ việc đau lòng vừa qua, chị muốn nhắn nhủ điều gì để mỗi đứa trẻ đều được sống trong sự an toàn và yêu thương?

Hoa hậu Ngọc Hân: Hân chỉ mong mỗi người lớn hãy nhớ rằng trẻ em không cần những lời hứa lớn lao, các em cần sự hiện diện, sự lắng nghe và sự an toàn mỗi ngày. Có thể chúng ta không hoàn hảo trong cách làm cha mẹ, nhưng điều quan trọng là không để cảm xúc tiêu cực biến thành tổn thương cho con trẻ. Một lời nói nặng, một hành động mất kiểm soát đôi khi có thể để lại vết hằn rất sâu.

Với cộng đồng, Hân mong mọi người đừng quay lưng trước những dấu hiệu bất thường của trẻ nhỏ. Sự quan tâm đôi khi rất nhỏ, nhưng có thể cứu một cuộc đời.

Và cuối cùng, Hân tin rằng một xã hội văn minh là một xã hội nơi không một đứa trẻ nào phải lớn lên trong sợ hãi.

Độc giả Thu Thảo (TP.HCM) đặt câu hỏi cho TS.LS Đặng Văn Cường: Để tăng hiệu quả phòng ngừa bạo hành trẻ em, cần bổ sung hoặc siết chặt những giải pháp nào về pháp luật, giám sát và cơ chế phối hợp liên ngành?

TS.LS Đặng Văn Cường: Cùng với sự phát triển của xã hội, đặc biệt trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính và tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp, công tác bảo vệ trẻ em sẽ có nhiều điều kiện thuận lợi hơn để tăng cường giám sát và phối hợp liên ngành so với trước đây.

Bởi vậy, ở cấp xã cần có bộ phận chuyên trách về bảo vệ trẻ em với đội ngũ cán bộ có chuyên môn về tâm lý, giáo dục, y tế và công tác xã hội. Đặc biệt, cần nghiên cứu xây dựng lực lượng chuyên trách theo hướng “cảnh sát trẻ em” để thực hiện nhiệm vụ phản ứng nhanh khi có thông tin trẻ em bị bạo hành, kịp thời can thiệp, ngăn chặn, bảo vệ an toàn cho trẻ và cách ly người bạo hành để xử lý theo quy định của pháp luật.

Trên cơ sở dữ liệu dân cư và dữ liệu số hóa, cơ quan chức năng cần có cơ chế nhận diện, phân loại những trẻ em thuộc nhóm có nguy cơ cao bị bạo hành, chẳng hạn sống trong gia đình thiếu hạnh phúc, sống cùng cha dượng, mẹ kế, hoặc có cha mẹ, người giám hộ nghiện rượu, nghiện ma túy, có tiền án tiền sự, thường xuyên bạo lực. Đối với những trường hợp này cần có cơ chế giám sát, hỗ trợ đặc biệt và yêu cầu người trực tiếp nuôi dưỡng cam kết thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ trẻ em.

Bên cạnh đó, cần tăng cường giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ phù hợp với từng độ tuổi để các em hiểu được quyền của mình và biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi bị xâm hại hoặc bạo hành.

Tôi cũng cho rằng cần hoàn thiện các quy định pháp luật để nâng cao trách nhiệm của cộng đồng, đặc biệt là hàng xóm, người thân, giáo viên và những người xung quanh khi phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ em bị bạo hành. Khi trách nhiệm của gia đình được nâng cao, trẻ em có kỹ năng tự bảo vệ, cộng đồng có ý thức tố giác và cơ quan chức năng có lực lượng chuyên trách cùng hệ thống giám sát hiệu quả thì việc phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi bạo hành trẻ em sẽ kịp thời hơn, từ đó hạn chế những vụ việc đau lòng như thời gian qua.

Độc giả Quốc Cường (Hà Nội) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Trong quá trình tham gia các chương trình thiện nguyện, chị từng gặp những trường hợp trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt hoặc chịu tổn thương tâm lý như thế nào, và điều đó khiến chị trăn trở ra sao?

Hoa hậu Ngọc Hân: Trong các hoạt động thiện nguyện, Hân từng gặp những em nhỏ rất ít giao tiếp, luôn giữ khoảng cách hoặc có phản ứng sợ hãi khi tiếp xúc với người lớn. Có em không dám nhìn thẳng, có em chỉ im lặng co mình lại. Những phản ứng đó không chỉ là sự rụt rè mà đôi khi là dấu hiệu của tổn thương sâu bên trong.

Điều khiến Hân trăn trở là những vết thương tâm lý này không dễ nhìn thấy như vết thương trên cơ thể, nhưng lại có thể theo các em rất lâu, ảnh hưởng đến cách các em lớn lên, học tập và xây dựng mối quan hệ sau này.

Chính vì vậy, Hân luôn nghĩ rằng bảo vệ trẻ em không chỉ là bảo vệ sự an toàn thể chất, mà còn là bảo vệ cả thế giới tinh thần của các em.

Độc giả Hồng Ánh (Đà Nẵng) gửi câu hỏi tới TS.LS Đặng Văn Cường: Trong một vụ việc gần đây, kẻ gây ra cái chết của bé gái 4 tuổi sinh năm 2004 còn mẹ ruột bé gái sinh năm 2006, đều còn rất trẻ. Theo ông, việc làm cha mẹ quá sớm nhưng thiếu kiến thức, kỹ năng nuôi dạy con có thể dẫn đến những hệ lụy như thế nào?

TS. LS. Đặng Văn Cường: Theo tôi, việc nuôi dạy một đứa trẻ chưa bao giờ là điều đơn giản. Đó là quá trình đòi hỏi sự trưởng thành về tâm lý, sự kiên nhẫn, kiến thức và kỹ năng làm cha mẹ. Trẻ nhỏ trong giai đoạn phát triển thường hiếu động, quấy khóc, chưa kiểm soát được hành vi nên rất cần sự bao dung và phương pháp giáo dục đúng đắn từ người lớn.

Trong khi đó, nhiều bạn trẻ lại làm cha mẹ khi ở độ tuổi dưới 20 nên vẫn chưa thực sự trưởng thành về nhận thức và tâm lý. Kỹ năng kiểm soát cảm xúc, kiến thức về tâm sinh lý trẻ em hay kinh nghiệm chăm sóc con còn rất hạn chế. Khi phải đối mặt với áp lực cuộc sống, áp lực tài chính hoặc mâu thuẫn tình cảm, sự bồng bột và thiếu kiềm chế rất dễ dẫn đến những hành vi tiêu cực, trong đó có bạo lực với trẻ em.

Điều đáng lo ngại hiện nay là xu hướng yêu nhanh, kết hôn sớm nhưng thiếu sự chuẩn bị cho đời sống gia đình. Khi mâu thuẫn xảy ra và gia đình tan vỡ, người chịu tổn thương nhiều nhất thường là trẻ nhỏ. Nếu đứa trẻ tiếp tục sống cùng cha dượng hoặc mẹ kế nhưng những người này thiếu tình thương, thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, thậm chí có lối sống lệch lạc thì nguy cơ trẻ bị bạo hành là rất lớn.

Do đó, ngoài giáo dục kiến thức pháp luật thì việc trang bị kỹ năng tiền hôn nhân, kỹ năng làm cha mẹ và trách nhiệm với con cái cho giới trẻ hiện nay là vấn đề đặc biệt quan trọng.

Độc giả Cẩm Ly (Bắc Ninh) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Theo chị, cộng đồng cần thay đổi nhận thức và hành động như thế nào để trẻ em có nguy cơ bị bạo hành được phát hiện, hỗ trợ và bảo vệ kịp thời hơn?

Hoa hậu Ngọc Hân: Theo Hân, điều đầu tiên cần thay đổi là tâm lý “đó là chuyện riêng của gia đình người ta”. Chúng ta cần hiểu rằng khi một đứa trẻ bị đánh đập, bị tổn thương hay sống trong sợ hãi thì đó không còn là chuyện riêng nữa, mà là vấn đề liên quan đến quyền được an toàn của trẻ em.

Nhiều người vẫn ngại lên tiếng vì sợ liên lụy, sợ hiểu lầm hoặc nghĩ rằng mình không có trách nhiệm. Nhưng thực tế cho thấy rất nhiều vụ việc chỉ được ngăn chặn khi có sự quan tâm và can thiệp từ cộng đồng. Đôi khi một cuộc gọi báo cơ quan chức năng, một sự chú ý kịp thời hay một câu hỏi dành cho đứa trẻ cũng có thể tạo ra khác biệt rất lớn.

Bên cạnh đó, cộng đồng cũng cần được trang bị thêm kiến thức về bảo vệ trẻ em. Không phải ai cũng biết dấu hiệu nào cho thấy một đứa trẻ đang bị bạo hành hoặc cách hỗ trợ ra sao khi phát hiện vụ việc. Chúng ta cần nhiều hơn những chương trình truyền thông, giáo dục kỹ năng cho cha mẹ, giáo viên và cả người dân trong khu dân cư để mọi người hiểu rằng bảo vệ trẻ em là trách nhiệm chung.

Một điều nữa cũng rất quan trọng là phải xây dựng môi trường để trẻ em cảm thấy mình được lắng nghe. Nhiều em bị tổn thương nhưng không dám nói vì sợ hãi hoặc nghĩ rằng sẽ không ai tin mình. Khi trẻ được tôn trọng và được lắng nghe nhiều hơn, các em sẽ có cơ hội được bảo vệ sớm hơn.

Độc giả Khánh Vy (Quảng Ninh) gửi câu hỏi tới ông Đặng Hoa Nam: Tôi xin nêu hai trường hợp cụ thể: một cháu bé 2 tuổi ở TP.HCM bị bạo hành nhiều lần nhưng phải đến sau đó hàng xóm mới phát hiện; và một cháu bé 4 tuổi ở Hà Nội đã tử vong do bạo hành mà không được phát hiện kịp thời. Vậy ông có thể cho biết đâu là những dấu hiệu sớm của bạo hành trẻ em mà trong thực tế chúng ta thường bỏ qua hoặc chưa nhận diện đúng?

Ông Đặng Hoa Nam: Thực tế cho thấy, trong rất nhiều vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng, các dấu hiệu nguy cơ thường không xuất hiện đột ngột mà đã âm thầm kéo dài trong một khoảng thời gian nhất định. Vấn đề là chúng ta chưa nhận diện đúng hoặc chưa coi đó là tín hiệu cần can thiệp khẩn cấp.

Dấu hiệu đầu tiên thường nằm ở chính đứa trẻ. Trẻ có thể xuất hiện các vết bầm tím, thương tích lặp đi lặp lại nhưng người lớn lại dễ cho rằng đó chỉ là va chạm bình thường. Nhiều trẻ trở nên sợ hãi, thu mình, ít giao tiếp, hay giật mình, khóc kéo dài hoặc có biểu hiện bất an khi tiếp xúc với một người nào đó trong gia đình. Với trẻ nhỏ chưa biết nói, những thay đổi về tâm lý, giấc ngủ, ăn uống hay phản ứng sợ hãi bất thường chính là tín hiệu rất quan trọng.

Bên cạnh đó là các dấu hiệu từ môi trường gia đình. Những gia đình thường xuyên xảy ra căng thẳng, xung đột, áp lực kinh tế kéo dài, người chăm sóc có biểu hiện mất kiểm soát cảm xúc, cô lập trẻ hoặc hạn chế trẻ tiếp xúc với bên ngoài đều là những nguy cơ cần được lưu ý. Có trường hợp trẻ gần như không được đưa ra ngoài, không giao tiếp với hàng xóm, không đến lớp hoặc vắng mặt bất thường nhưng xung quanh lại coi đó là chuyện riêng của gia đình.

Tôi cho rằng một trong những điều chúng ta còn thiếu hiện nay là kỹ năng nhận diện nguy cơ và tinh thần “không thờ ơ” trong cộng đồng. Nhiều người có thể nghe tiếng trẻ khóc kéo dài, chứng kiến trẻ thường xuyên bị quát mắng, đánh đập hoặc thấy dấu hiệu bất thường nhưng lại ngại can thiệp vì cho rằng đó là chuyện nội bộ gia đình. Trong khi thực tế, nhiều vụ việc đau lòng đã có thể được ngăn chặn nếu có sự lên tiếng sớm hơn.

Vai trò của nhà trường, y tế cơ sở, tổ dân phố và cộng đồng dân cư là đặc biệt quan trọng. Giáo viên, nhân viên y tế, hàng xóm hay người thân xung quanh chính là những người có điều kiện phát hiện sớm nhất các dấu hiệu bất thường ở trẻ em.

Điều rất quan trọng là khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ trẻ bị bạo hành hoặc có nguy cơ bị xâm hại, người dân cần chủ động thông báo cho chính quyền địa phương, cơ quan chức năng hoặc Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Trong bảo vệ trẻ em, nhiều khi chỉ một cuộc gọi sớm cũng có thể cứu được một đứa trẻ.

Ngoài ra, nếu có cơ chế theo dõi, nắm bắt sát sao tình hình tại cộng đồng như cách làm công tác dân số trước đây, chúng ta có thể phát hiện sớm những trường hợp trẻ bị bỏ bê, sao nhãng hoặc có dấu hiệu tổn thương về thể chất và tâm lý. Trên thực tế, nhiều dấu hiệu nguy cơ thường xuất hiện trong một khoảng thời gian khá dài trước khi xảy ra vụ việc nghiêm trọng, nhưng do thiếu nhân lực chuyên môn và sự phối hợp chặt chẽ ở cơ sở nên chúng ta chưa can thiệp kịp thời.

Độc giả Nhật Mai (Quảng Trị) gửi câu hỏi tới ông Đặng Hoa Nam: Thưa ông, vai trò của các tổ chức xã hội và cộng đồng có thể được phát huy sâu hơn như thế nào trong công tác bảo vệ trẻ em?

Ông Đặng Hoa Nam: Tôi cho rằng các tổ chức xã hội có thể tham gia rất tích cực vào việc tăng cường các dịch vụ bảo vệ trẻ em và hỗ trợ gia đình. Điều quan trọng là phải cung cấp cho cha mẹ kiến thức, kỹ năng chăm sóc và giáo dục trẻ, đặc biệt là phương pháp “kỷ luật tích cực”.

Ngay cả những gia đình bình thường cũng cần được trang bị những kỹ năng này để tránh sử dụng bạo lực trong quá trình dạy con. Với các bậc cha mẹ trẻ hoặc những gia đình đang gặp khó khăn, mâu thuẫn trong hôn nhân, việc hỗ trợ kỹ năng quản lý cảm xúc, giải tỏa áp lực và nâng cao nhận thức pháp luật là rất cần thiết để ngăn ngừa hành vi bạo lực đối với trẻ em.

Thời gian qua, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đã triển khai nhiều mô hình giáo dục làm cha mẹ, lấy “kỷ luật tích cực” làm trọng tâm nhằm hạn chế tối đa các hành vi xâm hại trẻ em. Bên cạnh đó, việc theo dõi, hỗ trợ các hộ gia đình ngay từ cơ sở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Như vụ việc đau lòng tại Hà Nội vừa qua, báo chí phản ánh gia đình có dấu hiệu căng thẳng tâm lý kéo dài. Nếu hệ thống bảo vệ trẻ em tại cơ sở có đủ nhân lực, chuyên môn công tác xã hội và sự phối hợp chặt chẽ của cộng đồng, chúng ta có thể phát hiện sớm các nguy cơ để can thiệp, bảo vệ trẻ kịp thời.

Sự phối hợp đồng bộ giữa tổ dân phố, cộng đồng dân cư, nhà trường và các tổ chức xã hội sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong việc xây dựng môi trường an toàn cho trẻ em.

Khi phát hiện dấu hiệu trẻ bị bạo hành, bỏ bê hoặc có nguy cơ bị xâm hại, người dân cần chủ động thông báo tới chính quyền địa phương hoặc Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để trẻ được hỗ trợ kịp thời. Việc lên tiếng sớm có ý nghĩa rất quan trọng trong phòng ngừa các vụ việc nghiêm trọng.

Độc giả Quang Anh (TP.HCM) gửi câu hỏi tới TS.LS Đặng Văn Cường: Ông đánh giá thế nào về hiệu quả của các quy định pháp luật hiện hành liên quan đến phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi bạo hành trẻ em?

TS.LS Đặng Văn Cường: Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay về cơ bản đã có đầy đủ quy định để bảo vệ trẻ em, thể hiện sự quan tâm rất lớn của Đảng và Nhà nước đối với công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ em. Luật Trẻ em cũng quy định rất rõ các hành vi bị nghiêm cấm như bạo hành, xâm hại, bỏ mặc, bóc lột hay xâm phạm danh dự, nhân phẩm trẻ em; đồng thời đặt ra trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan chức năng và toàn xã hội trong việc bảo vệ trẻ em.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc ghi nhận quyền trẻ em trong luật thôi là chưa đủ, mà quan trọng hơn là phải có cơ chế để bảo đảm các quyền đó được thực hiện hiệu quả. Muốn làm được điều này cần có nguồn ngân sách, cơ sở vật chất, đội ngũ chuyên trách và cơ chế phối hợp đủ mạnh để hỗ trợ, can thiệp kịp thời khi trẻ em bị bạo hành hoặc rơi vào hoàn cảnh nguy hiểm.

Trong nhiều năm, Việt Nam vẫn còn khó khăn về nguồn lực dành cho công tác bảo vệ trẻ em, dẫn tới thiếu cơ quan chuyên trách, thiếu nhân sự, thiếu các cơ sở hỗ trợ, chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Đây là một trong những nguyên nhân khiến việc phát hiện và can thiệp trong nhiều vụ bạo hành còn chậm.

Đáng chú ý, dù Luật Trẻ em đã có quy định về nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cần được bảo vệ tốt hơn, nhưng vẫn chưa bao quát hết những trường hợp trẻ sống trong môi trường tiềm ẩn nguy cơ cao như gia đình không hạnh phúc, sống cùng cha dượng, mẹ kế, cha mẹ nghiện rượu, nghiện ma túy hoặc có lối sống lệch chuẩn để có cơ chế giám sát, hỗ trợ sớm.

Sau gần 10 năm thực hiện, Luật Trẻ em cũng đã bộc lộ một số hạn chế liên quan đến trách nhiệm cộng đồng, cơ chế phối hợp, ứng dụng công nghệ và đặc biệt là nguồn lực để đưa luật đi vào cuộc sống. Theo tôi, muốn giảm tình trạng bạo hành trẻ em thì ngoài việc hoàn thiện pháp luật, cần tăng đầu tư cho hệ thống bảo vệ trẻ em, xây dựng đội ngũ chuyên trách đủ mạnh và nâng cao trách nhiệm của toàn xã hội trong việc phát hiện, can thiệp và bảo vệ trẻ em kịp thời.

Độc giả Thúy Hằng (Đồng Nai) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Nhiều người cho rằng bạo hành trẻ em vẫn thường bị xem là “chuyện riêng của gia đình”. Theo chị, cần thay đổi nhận thức này như thế nào để trẻ em được bảo vệ tốt hơn?

Hoa hậu Ngọc Hân: Đây là một trong những rào cản lớn nhất trong bảo vệ trẻ em hiện nay. Chúng ta cần thay đổi từ gốc rễ nhận thức rằng “con cái là tài sản riêng của cha mẹ”. Trẻ em là một cá thể có quyền được bảo vệ, được an toàn và những quyền đó không bị giới hạn trong phạm vi gia đình.

Để thay đổi điều này, cần truyền thông mạnh mẽ hơn, nhưng không chỉ bằng thông điệp chung chung, mà bằng những câu chuyện thật, những hậu quả thật để xã hội hiểu rằng sự im lặng đôi khi đồng nghĩa với việc tiếp tay cho tổn thương.

Quan trọng hơn, cần tạo ra môi trường pháp lý và xã hội khuyến khích việc can thiệp đúng cách, để người dân hiểu rằng lên tiếng khi thấy trẻ bị bạo hành không phải là “xen vào chuyện nhà người khác”, mà là bảo vệ một sinh mạng yếu thế.

Độc giả Lan Chi (Hưng Yên) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Từ góc độ người hoạt động xã hội, chị đánh giá vai trò của cộng đồng trong việc bảo vệ trẻ em trước nguy cơ bạo hành hiện nay ra sao?

Hoa hậu Ngọc Hân: Ngọc Hân cho rằng cộng đồng chính là “tuyến phòng vệ đầu tiên” của trẻ em. Bởi không phải lúc nào cơ quan chức năng cũng có thể nhìn thấy ngay những gì đang xảy ra trong từng gia đình, từng ngôi nhà.

Người sống xung quanh, hàng xóm, giáo viên, nhân viên y tế… chính là những người có khả năng phát hiện sớm nhất những dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, vai trò đó chỉ thực sự phát huy khi cộng đồng sẵn sàng lên tiếng.

Hân nghĩ vấn đề không nằm ở việc thiếu trách nhiệm hoàn toàn, mà là thiếu sự tự tin và cơ chế an toàn để người dân dám báo tin. Khi người dân biết rằng việc lên tiếng là đúng đắn, được bảo vệ và có giá trị, thì mạng lưới bảo vệ trẻ em sẽ mạnh hơn rất nhiều.

Độc giả Trọng An (Nghệ An) gửi câu hỏi tới ông Đặng Hoa Nam: Ông đánh giá thế nào về hiệu quả phối hợp liên ngành giữa công an, y tế, giáo dục và chính quyền địa phương trong xử lý các vụ việc thời gian qua?

Ông Đặng Hoa Nam: So với khoảng 10 năm trước, cơ chế phối hợp liên ngành trong công tác bảo vệ trẻ em đã có nhiều chuyển biến tích cực. Việc tiếp nhận thông tin, can thiệp khẩn cấp và xử lý các vụ việc hiện nay nhìn chung đã kịp thời hơn.

Tuy nhiên, tôi cho rằng thời gian tới cần chuyển mạnh trọng tâm từ “xử lý hậu quả” sang “phối hợp phòng ngừa từ sớm”. Hiện nay, cấp cơ sở đang phải đảm nhiệm rất nhiều nhiệm vụ, vì vậy công tác bảo vệ trẻ em cần được quan tâm và ưu tiên đúng mức để tránh quá tải hoặc thiếu nguồn lực thực hiện.

Trong đó, vai trò của nhà trường cần được phát huy mạnh hơn. Nhiều dấu hiệu trẻ bị bạo hành thường bộc lộ đầu tiên qua thay đổi về tâm lý, hành vi, học tập hoặc giao tiếp ở trường học. Vì vậy, giáo viên chủ nhiệm, cán bộ tư vấn tâm lý học đường và y tế học đường cần được tăng cường năng lực phát hiện sớm, hỗ trợ và thông báo nguy cơ để can thiệp kịp thời.

Bên cạnh đó, cần có giải pháp tăng cường chính sách hỗ trợ cho đội ngũ cộng tác viên, tình nguyện viên làm công tác trẻ em, đồng thời xây dựng môi trường cộng đồng thực sự an toàn và thân thiện đối với trẻ em.

Độc giả Bảo Khánh (Hà Nội) gửi câu hỏi tới TS.LS Đặng Văn Cường: Theo ông, vì sao nhiều vụ bạo hành trẻ em chỉ được phát hiện khi nạn nhân đã nguy kịch hoặc tử vong? Trong nhiều vụ việc, hàng xóm hoặc người xung quanh từng nghe tiếng trẻ khóc, phát hiện dấu hiệu bất thường nhưng không trình báo. Dưới góc độ pháp lý, trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ trẻ em được quy định ra sao?

TS.LS Đặng Văn Cường: Ở nhiều quốc gia trên thế giới, pháp luật quy định rất rõ trách nhiệm của những người biết hoặc phát hiện trẻ em bị bạo hành nhưng không trình báo cơ quan chức năng. Trong nhiều trường hợp, hành vi thờ ơ, không tố giác có thể bị xử phạt rất nặng, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay chưa có quy định cụ thể xử lý trách nhiệm pháp lý đối với những người chứng kiến hoặc nghi ngờ trẻ em bị bạo hành nhưng lại thờ ơ, vô cảm, không trình báo cơ quan chức năng. Chỉ trong trường hợp biết rõ nạn nhân đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng mà cố tình không cứu giúp thì mới có thể bị xem xét xử lý theo quy định của pháp luật hình sự.

Ngoài ra, trong xã hội hiện nay vẫn còn tồn tại những quan niệm cũ như “đèn nhà ai nhà đó rạng” hay “thương cho roi cho vọt”. Không ít người vẫn cho rằng việc cha mẹ đánh mắng con cái là chuyện bình thường trong gia đình, nên khi chứng kiến trẻ em bị xúc phạm, bị bạo hành, thậm chí bị đánh đập, họ lại có tâm lý im lặng, xem đó là chuyện riêng của người khác.

Theo tôi, chính sự thiếu hiểu biết pháp luật, sự lệch lạc trong quan niệm giáo dục con cái, cùng với việc nhiều người lớn không kiểm soát được cảm xúc, sử dụng bạo lực để dạy con đã khiến tình trạng bạo hành trẻ em vẫn diễn ra. Đáng lo ngại hơn là sự thờ ơ, vô cảm của những người xung quanh khiến nhiều vụ việc không được phát hiện và can thiệp kịp thời.

Hiện nay chúng ta đã có Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để tiếp nhận các thông tin liên quan đến việc trẻ em bị xâm hại, bạo hành hoặc bị xâm phạm quyền lợi. Đây là kênh hỗ trợ rất quan trọng. Khi người dân phản ánh thông tin qua đường dây nóng này, các cơ quan chức năng sẽ tiếp nhận, xác minh và có biện pháp can thiệp kịp thời. Thực tế đã có nhiều vụ việc được phát hiện, ngăn chặn nhờ sự vào cuộc của tổng đài và các cơ quan bảo vệ trẻ em.

Tuy nhiên, điều đáng tiếc là nhiều người dù biết hoặc nghi ngờ trẻ em bị bạo hành nhưng vẫn không chủ động trình báo để được hỗ trợ kịp thời. Bên cạnh đó, bản thân nhiều trẻ em cũng chưa đủ kỹ năng để tự bảo vệ mình, chưa biết cách tìm kiếm sự giúp đỡ hoặc chưa nhận thức đầy đủ về các quyền mà pháp luật dành cho trẻ em.

Tôi cho rằng những nguyên nhân lớn dẫn đến tình trạng bạo hành trẻ em vẫn còn diễn biến phức tạp hiện nay bao gồm: sự thiếu kiểm soát cảm xúc của cha mẹ, ý thức coi thường pháp luật của người lớn, việc giáo dục bằng bạo lực, sự thiếu kỹ năng tự bảo vệ của trẻ em, cùng với sự thiếu trách nhiệm, thờ ơ của những người xung quanh khi phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ em bị bạo hành. Ngoài ra, cơ chế phát hiện sớm và can thiệp kịp thời ở nhiều nơi vẫn chưa thực sự hiệu quả.

Độc giả Minh Thùy (Bắc Ninh) gửi câu hỏi tới TS.LS Đặng Văn Cường: Theo ông, những người có hành vi bạo hành trẻ em gây thương tích nghiêm trọng hoặc dẫn đến tử vong có thể phải đối mặt với các chế tài pháp lý như thế nào?

TS.LS Đặng Văn Cường: Theo quy định của pháp luật, cha mẹ, người giám hộ, thầy cô giáo và các cơ sở giáo dục đều có trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em. Trong các mối quan hệ này, trẻ em luôn là đối tượng yếu thế, phụ thuộc vào gia đình và môi trường giáo dục, nên pháp luật đặt ra yêu cầu rất cao đối với những người có trách nhiệm nuôi dưỡng, bảo vệ các em.

Pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi sử dụng bạo lực trong giáo dục, đồng thời nghiêm cấm hành vi xâm phạm thân thể, danh dự và nhân phẩm của trẻ em. Vì vậy, những hành vi như đánh đập, chửi bới, đe dọa hay xúc phạm trẻ em đều là hành vi vi phạm pháp luật. Tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả xảy ra, người thực hiện hành vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cụ thể, đối với hành vi đối xử tàn nhẫn, hành hạ hoặc làm nhục người lệ thuộc mình, trong đó có trẻ em, người vi phạm có thể bị xử lý theo Điều 140 Bộ luật Hình sự về tội Hành hạ người khác hoặc Điều 185 về tội Hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con cháu. Đây là những quy định nhằm bảo vệ nhóm đối tượng yếu thế trong gia đình và xã hội.

Theo Điều 140 Bộ luật Hình sự, người nào đối xử tàn ác hoặc làm nhục người lệ thuộc mình nếu không thuộc các trường hợp quy định tại Điều 185 của Bộ luật này, có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm. Nếu phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, đối với 2 người trở lên, người không có khả năng tự vệ hoặc gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 31% trở lên thì mức hình phạt có thể tăng lên từ 1 năm đến 3 năm tù.

Trong trường hợp cha mẹ, ông bà có hành vi hành hạ con cháu thì còn có thể bị xử lý theo Điều 185 Bộ luật Hình sự, với mức hình phạt từ cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Trường hợp thuộc khung tăng nặng trách nhiệm hình sự thì hình phạt là phạt tù từ 2 năm đến 5 năm.

Nếu hành vi đánh đập trẻ em mang tính chất cố ý gây thương tích, chẳng hạn sử dụng hung khí hoặc tấn công vào những vùng nguy hiểm trên cơ thể khiến trẻ bị tổn hại sức khỏe, thì người thực hiện hành vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Cố ý gây thương tích theo Điều 134 Bộ luật Hình sự. Tội danh này có khung hình phạt rất nghiêm khắc, từ cải tạo không giam giữ đến 3 năm,  phạt tù từ 3 tháng đến cao nhất là 20 năm tù hoặc tù chung thân, tùy hậu quả xảy ra. Trường hợp gây thương tích đối với trẻ em dẫn đến hậu quả trẻ em tử vong nhưng không cố ý thì hình phạt là phạt tù từ 7 năm đến 14 năm.

Trong trường hợp người phạm tội nhận thức được hành vi của mình có thể tước đoạt tính mạng trẻ em nhưng vẫn cố tình thực hiện, ví dụ dùng hung khí nguy hiểm đánh vào vùng trọng yếu trên cơ thể hoặc có mục đích tước đoạt mạng sống của trẻ, thì có thể bị xử lý về tội Giết người theo Điều 123 Bộ luật Hình sự. Đây là tội danh đặc biệt nghiêm trọng, với mức án từ 12 năm tù đến tù chung thân hoặc tử hình.

Theo quy định của pháp luật, hành vi phạm tội đối với trẻ em là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Đặc biệt, nếu người phạm tội lại là người có nghĩa vụ chăm sóc, bảo vệ, giáo dục trẻ em thì đó cũng là tình tiết tăng nặng khi xem xét trách nhiệm hình sự.

Tôi cho rằng các hành vi bạo hành, xâm hại trẻ em luôn bị xã hội lên án mạnh mẽ và pháp luật xử lý rất nghiêm khắc. Thực tế đã có không ít vụ án mà tòa án áp dụng mức hình phạt cao nhất do hành vi xâm phạm trái pháp luật đến tính mạng trẻ em. Tuy nhiên, vì sự xuống cấp đạo đức, sự thiếu kiểm soát hành vi và ý thức coi thường pháp luật của một số người nên tình trạng bạo hành trẻ em vẫn tiếp diễn, gây bức xúc và lo lắng lớn trong dư luận xã hội.

Độc giả Đình Phú (Hải Phòng) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Theo chị, điều gì khiến nhiều vụ bạo hành trẻ em diễn ra trong thời gian dài trong gia đình nhưng không được phát hiện hoặc can thiệp kịp thời?

Hoa hậu Ngọc Hân: Qua theo dõi từ nhiều vụ việc xảy ra, Hân thấy có ba nhóm nguyên nhân rất đáng suy nghĩ:

Thứ nhất là, tâm lý xã hội vẫn còn khá phổ biến việc coi bạo hành trong gia đình là chuyện nội bộ. Chính suy nghĩ này khiến nhiều người dù nghe, thấy dấu hiệu bất thường nhưng lại chọn im lặng.

Thứ hai là, sự thiếu kỹ năng nhận diện bạo hành trẻ em. Không phải ai cũng hiểu thế nào là dấu hiệu cảnh báo – có thể là vết thương lặp lại, sự sợ hãi bất thường, hoặc thay đổi hành vi của trẻ. Khi không nhận diện được, thì việc can thiệp càng khó xảy ra.

Thứ ba là, cơ chế kết nối thông tin và phản ứng đôi khi chưa đủ nhanh. Có những trường hợp nếu được phát hiện sớm hơn vài ngày, hậu quả có thể đã khác. Điều này cho thấy cần một hệ thống cảnh báo và phối hợp chặt chẽ hơn giữa người dân, nhà trường, y tế và cơ quan chức năng.

Độc giả Anh Thư (Đà Nẵng) gửi câu hỏi tới ông Đặng Hoa Nam: Từ góc độ quản lý nhà nước và với vai trò Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, theo ông, đâu là những điểm còn hạn chế hoặc khoảng trống lớn trong hệ thống bảo vệ trẻ em hiện nay?

Ông Đặng Hoa Nam: Chúng ta phải nhìn nhận thẳng thắn rằng, dù hệ thống pháp luật từ Luật Trẻ em, Bộ luật Hình sự đến Luật Phòng, chống bạo lực gia đình đã liên tục được sửa đổi, bổ sung để tạo hành lang pháp lý an toàn hơn cho trẻ em, nhưng giữa quy định và thực thi vẫn còn những khoảng trống đáng lo ngại.

Trước hết là vấn đề nhân lực ở cấp cơ sở. Luật Trẻ em và Nghị định 56 đã quy định rất rõ trách nhiệm bảo vệ trẻ em tại xã, phường. Tuy nhiên trên thực tế, lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ này đang thiếu hụt nghiêm trọng. Trước đây, công tác trẻ em thường do công chức Lao động - Thương binh và Xã hội phụ trách, trong khi họ đồng thời phải đảm nhiệm rất nhiều lĩnh vực khác như giảm nghèo, người có công hay bảo trợ xã hội. Với khối lượng công việc lớn như vậy, rất khó để họ có đủ thời gian và điều kiện triển khai hiệu quả công tác phòng ngừa sớm các nguy cơ bạo lực trong gia đình.

Một vấn đề khác là những yêu cầu mới đặt ra khi tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Hiện nay, trách nhiệm bảo vệ trẻ em được giao cho cán bộ y tế và công chức Văn hóa - Xã hội. Chúng ta cần tiếp tục đánh giá xem lực lượng này có đủ thời gian, chuyên môn và nguồn lực để thực hiện đầy đủ nhiệm vụ bảo vệ trẻ em hay không, từ đó vừa phát huy hiệu quả của việc tinh gọn bộ máy, vừa bảo đảm công tác an sinh xã hội không bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó, vai trò giám sát và hỗ trợ tại cộng đồng hiện vẫn chưa được phát huy đầy đủ. Tổ dân phố, cụm dân cư và những người gần dân nhất cần được trao cơ chế phối hợp cụ thể hơn để kịp thời nắm bắt các gia đình có mâu thuẫn kéo dài, khủng hoảng tâm lý hoặc có nguy cơ phát sinh bạo lực. Thực tế cho thấy nhiều vụ việc nghiêm trọng thường xuất phát từ những gia đình tồn tại bất ổn trong thời gian dài, nhưng chúng ta chưa có cơ chế theo dõi và can thiệp từ sớm.

Ngoài ra, hệ thống hỗ trợ và kỹ năng công tác xã hội cũng còn thiếu hụt. Đội ngũ làm công tác trẻ em cần được đào tạo bài bản hơn về kỹ năng công tác xã hội và phương pháp “kỷ luật tích cực”. Cha mẹ cũng cần được trang bị kiến thức, kỹ năng quản lý cảm xúc và xử lý áp lực trong quá trình nuôi dạy con. 

Trong vụ việc đau lòng xảy ra tại Hà Nội vừa qua, người mẹ sinh con khi còn quá trẻ và có dấu hiệu lệch lạc về hành vi, cảm xúc liên quan đến sức khỏe tâm thần. Nếu những biểu hiện này được phát hiện sớm và có biện pháp hỗ trợ phù hợp, đồng thời trẻ được bảo vệ kịp thời, có thể hậu quả đã không nghiêm trọng đến vậy.

Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần quan tâm nhiều hơn đến các nguy cơ trên môi trường mạng. Không gian số hiện nay vừa mở ra cơ hội phát triển cho trẻ em nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ như bắt nạt trực tuyến, bạo lực tinh thần, dụ dỗ hoặc xâm hại qua mạng. Đây là thách thức mới đòi hỏi hệ thống bảo vệ trẻ em phải thích ứng nhanh hơn.

Độc giả Thu Hà (TP.HCM) gửi câu hỏi tới ông Đặng Hoa Nam: Có một thực tế rất xót xa là nhiều trẻ em lại bị tổn thương bởi chính những người các em tin tưởng và gần gũi nhất. Theo ông, những tổn thương xảy ra trong gia đình ảnh hưởng đến tâm lý trẻ khác như thế nào so với những tổn thương từ bên ngoài xã hội?

Ông Đặng Hoa Nam: Bất kỳ hành vi xâm hại nào cũng để lại tổn thương lâu dài cả về thể chất lẫn tinh thần, bởi trẻ em vốn rất non nớt và dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, khi bạo hành xảy ra ngay trong gia đình, do chính người thân gây ra, hậu quả thường nặng nề hơn rất nhiều.

Những tổn thương này rất khó phục hồi và hàn gắn, khiến đứa trẻ khó có được một cuộc sống và sự phát triển bình thường như bao trẻ em khác. Đây là một sự đứt gãy về mặt tâm lý cực kỳ nặng nề.

Điều đáng lo ngại là nhiều trẻ sau khi bị bạo hành không chỉ chịu tổn thương trước mắt mà còn có nguy cơ kéo dài các sang chấn tâm lý đến tuổi trưởng thành nếu không được hỗ trợ kịp thời. Vì vậy, sau mỗi vụ việc, trẻ cần được hỗ trợ tâm lý, công tác xã hội và phục hồi lâu dài để có thể tái hòa nhập, phát triển bình thường và lấy lại cảm giác an toàn.

Độc giả Hoàng Long (Ninh Bình) gửi câu hỏi tới TS.LS Đặng Văn Cường: Trong nhiều vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng thời gian gần đây, tại TP.HCM cháu bé 2 tuổi bị bạo hành phải vào viện cấp cứu, còn tại Hà Nội bé gái 4 tuổi đã tử vong, thì đều giống nhau: Kẻ trực tiếp gây án là cha dượng hoặc người tình của mẹ. Theo ông, vì sao dạng vụ việc này lại liên tiếp xảy ra? 

TS.LS Đặng Văn Cường: Có thể thấy, hai vụ bạo hành liên tiếp xảy ra gần đây không phải là những trường hợp cá biệt đầu tiên liên quan đến cha dượng hoặc người tình của mẹ. Trước đó, tại Hà Nội cũng từng xảy ra nhiều vụ án gây rúng động dư luận.

Điển hình như vụ việc tại quận Đống Đa, mẹ ruột cùng người tình đã bạo hành khiến bé trai tử vong. Khi cháu được đưa vào bệnh viện cấp cứu, các bác sĩ phát hiện dấu hiệu bất thường nghi do bị đánh đập nên trình báo cơ quan công an. Sau đó, cả hai đối tượng đều bị xử lý về tội Giết người. Hay vụ việc tại Thạch Thất từng khiến dư luận bàng hoàng khi người tình của mẹ có hành vi đóng đinh vào đầu cháu bé trong thời gian dài.

Những năm gần đây, liên tiếp xảy ra các vụ bạo hành trẻ em mà người thực hiện hành vi lại là mẹ ruột cùng với người tình hoặc cha dượng. Theo tôi, đây là hiện tượng xã hội rất đáng lo ngại, phản ánh sự xuống cấp về đạo đức, sự lệch chuẩn trong nhận thức và cần phải được xã hội đặc biệt lên án. Có thể nhìn nhận vấn đề này ở nhiều góc độ khác nhau.

Thứ nhất là, góc độ tâm lý xã hội và đạo đức gia đình. Điểm chung của nhiều vụ việc là các cháu sống trong gia đình không trọn vẹn, thiếu sự chăm sóc đầy đủ từ cha mẹ ruột. Một số đối tượng là cha dượng hoặc người tình của mẹ có lối sống lệch lạc, sử dụng ma túy, nghiện rượu, có tiền án tiền sự hoặc có biểu hiện bất ổn tâm lý, coi thường pháp luật. Khi nhận thức đạo đức hạn chế cộng với việc mất kiểm soát hành vi, họ rất dễ trút bạo lực lên trẻ nhỏ là đối tượng yếu thế nhất trong gia đình.

Thứ hai là, góc độ trách nhiệm. Theo tôi, những người có hành vi bạo hành trẻ em rõ ràng không đủ tư cách đạo đức để làm cha mẹ hay chăm sóc trẻ nhỏ. Ở nhiều quốc gia, với những trường hợp có nguy cơ cao gây hại cho trẻ em, cơ quan chức năng có thể áp dụng biện pháp hạn chế hoặc tước quyền chăm sóc, tiếp xúc với trẻ để bảo vệ an toàn cho các em.

Ngoài ra, còn có yếu tố tâm lý ích kỷ trong các mối quan hệ tình cảm mới. Trong một số trường hợp, đứa trẻ vô tình bị xem như “rào cản” đối với cuộc sống riêng của người mẹ và người tình nếu những người này thiếu tình yêu thương và trách nhiệm. Đứa trẻ đôi khi trở thành nơi để người lớn trút giận, đặc biệt khi người mẹ vẫn mang tâm lý tổn thương, oán giận từ cuộc hôn nhân cũ.

Một vấn đề khác rất đáng chú ý là cơ chế tự bảo vệ trong gia đình bị phá vỡ. Trong gia đình đầy đủ cha mẹ ruột, khi một người mất kiểm soát thì thường người còn lại sẽ có phản xạ bảo vệ con. Nhưng trong những mối quan hệ gia đình phức tạp, sự bảo vệ đó nhiều khi không còn. Có trường hợp người mẹ làm ngơ trước hành vi bạo hành của người tình vì sợ ảnh hưởng đến mối quan hệ tình cảm; ngược lại cũng có trường hợp người đàn ông thờ ơ khi mẹ ruột đánh đập con riêng vì cho rằng đó không phải con mình. Chính sự vô cảm và thiếu trách nhiệm đó đã khiến nhiều bi kịch đau lòng xảy ra.

Độc giả Lê Lan (Thanh Hóa) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Ngọc Hân: Liên tiếp những vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng thời gian gần đây đã gây ám ảnh dư luận, nhất là khi các cháu bé đều bị bạo hành khi đang sống cùng mẹ ruột và bị hành hạ bởi người đàn ông sống cùng với mẹ ruột. Là một người thường xuyên tham gia các hoạt động vì trẻ em, Ngọc Hân có suy nghĩ gì trước những vụ việc này?

Hoa hậu Ngọc Hân: Mỗi lần chứng kiến một vụ bạo hành trẻ em, Hân không chỉ thấy đau lòng mà còn có cảm giác rất nặng nề, như một sự ám ảnh kéo dài. Bởi khi nhìn vào những hình ảnh hay thông tin đó, Hân luôn nghĩ đến thân phận rất nhỏ bé của các em - những đứa trẻ chưa kịp hiểu thế giới này là gì đã phải đối diện với bạo lực ngay trong chính môi trường đáng lẽ phải an toàn nhất, đó là gia đình.

Điều khiến Hân day dứt hơn cả là cảm giác bất lực của các em. Ở độ tuổi đó, trẻ không thể lựa chọn, không thể phản kháng, và càng không thể rời đi. Các em hoàn toàn phụ thuộc vào người lớn. Vì vậy, mỗi vụ việc xảy ra không chỉ là một bi kịch đơn lẻ, mà còn là lời cảnh báo về trách nhiệm của cả xã hội trong việc bảo vệ những đứa trẻ yếu thế nhất.

CÂU HỎI CHUNG CHO 3 KHÁCH MỜI

Độc giả Minh Anh (Hà Nội) gửi câu hỏi tới cả 3 khách mời: Liên tiếp các vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng xảy ra thời gian gần đây đã để lại nhiều ám ảnh trong xã hội. Theo các vị, điều khiến mình day dứt hoặc trăn trở nhất sau những vụ việc này là gì?

Ông Đặng Hoa Nam: Có thể nói, những vụ bạo lực trẻ em diễn ra ngay trong gia đình, do chính những người thân - những người vốn có trách nhiệm lớn nhất và dành tình thương nhiều nhất cho trẻ như cha mẹ gây ra luôn khiến xã hội đau lòng và bức xúc tột cùng.

Điều khiến tôi day dứt nhất là nhiều cháu bé bị bạo hành khi còn quá nhỏ, hoàn toàn phụ thuộc vào người lớn và gần như không có khả năng tự bảo vệ hay tự lên tiếng cầu cứu. Khi nơi đáng lẽ an toàn nhất đối với trẻ em lại trở thành nơi gây tổn thương cho các em thì đó là điều rất đau xót.

Gần đây, chúng ta thấy số lượng các vụ bạo lực nghiêm trọng đối với trẻ em ngay tại gia đình có dấu hiệu gia tăng, với tính chất ngày càng nguy hiểm. Không chỉ qua những vụ việc được báo chí phản ánh, dữ liệu từ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 cũng cho thấy số lượng thông báo, tố cáo liên quan đến bạo lực, xâm hại trẻ em đang có xu hướng tăng lên.

Nhiều vụ việc cho thấy trẻ em đã phải chịu đựng bạo lực trong một khoảng thời gian nhất định trước khi bị phát hiện. Điều đó đặt ra yêu cầu rất lớn đối với hệ thống bảo vệ trẻ em và cả cộng đồng trong việc nhận diện sớm các dấu hiệu nguy cơ, thay vì chỉ can thiệp khi hậu quả đã xảy ra.

Điều cần nhấn mạnh là mọi trẻ em đều có quyền được sống an toàn, được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực, xâm hại và bỏ mặc, kể cả trong chính gia đình của mình. Bảo vệ trẻ em không chỉ là xử lý khi đã xảy ra vụ việc mà còn là bảo đảm các quyền của trẻ em được thực thi đầy đủ trong đời sống hằng ngày.

Gia đình phải thực sự là môi trường an toàn, yêu thương và là nơi đầu tiên bảo vệ trẻ em, chứ không thể trở thành nơi khiến trẻ sống trong sợ hãi hoặc bị tổn thương kéo dài.

Điều này đòi hỏi chúng ta phải có những đánh giá, nghiên cứu nghiêm túc hơn về hiệu quả thực thi pháp luật, đồng thời tìm hiểu đầy đủ các nguyên nhân sâu xa của vấn đề. Cần có những giải pháp đồng bộ, cả trước mắt và lâu dài, nhằm kéo giảm một cách bền vững tình trạng xâm hại trẻ em nói chung, đặc biệt là xâm hại tình dục và bạo lực trong gia đình.

Tôi cho rằng điều quan trọng hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy “xử lý vụ việc” sang tư duy “phòng ngừa từ sớm”. Nhiều vụ việc đau lòng hoàn toàn có thể được ngăn chặn nếu các dấu hiệu bất thường được phát hiện kịp thời và có sự can thiệp sớm từ gia đình, nhà trường, cộng đồng và cơ quan chức năng.

TS.LS Đặng Văn Cường: Thời gian gần đây liên tiếp xảy ra các vụ bạo hành trẻ em đặc biệt nghiêm trọng, thậm chí có vụ dẫn đến tử vong, khiến dư luận xã hội vô cùng đau xót và phẫn nộ. Theo tôi, đây không chỉ là những hành vi vi phạm pháp luật đơn thuần mà còn là hồi chuông cảnh báo về sự xuống cấp đạo đức của một bộ phận người lớn hiện nay.

Dù các đối tượng gây án đều phải trả giá trước pháp luật, thậm chí có trường hợp đối diện mức án cao nhất là tử hình, thì cũng không thể bù đắp được những tổn thương mà các nạn nhân và gia đình các em phải gánh chịu. Những vụ việc này cho thấy sự coi thường pháp luật, sự vô cảm và thiếu trách nhiệm của chính những người lẽ ra phải có nghĩa vụ yêu thương, chăm sóc và bảo vệ trẻ em.

Điều khiến tôi đặc biệt trăn trở là nhiều đứa trẻ lại bị bạo hành ngay trong chính ngôi nhà của mình, bởi những người các em tin tưởng nhất. Tổ ấm vốn phải là nơi an toàn nhất thì lại trở thành nơi gieo rắc sợ hãi và đau đớn cho trẻ nhỏ.

Đáng chú ý, trong nhiều vụ việc gần đây, người trực tiếp bạo hành là mẹ đẻ và người tình của mẹ khi sống chung như vợ chồng. Điều này phản ánh thực trạng đáng lo ngại của những mối quan hệ gia đình thiếu bền vững, nơi trẻ em phải sống cùng cha dượng hoặc người tình của mẹ nhưng không nhận được sự yêu thương, bảo vệ đúng nghĩa.

Trẻ em là đối tượng chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần, chưa có khả năng tự bảo vệ mình. Đặc biệt, khi người bạo hành lại chính là người thân trong gia đình thì việc phát hiện và can thiệp thường rất khó khăn. Nhiều vụ việc chỉ được phát hiện khi hậu quả đã đặc biệt nghiêm trọng, thậm chí không thể cứu vãn.

Theo tôi, những vụ việc đau lòng vừa qua là lời cảnh tỉnh đối với toàn xã hội về trách nhiệm bảo vệ trẻ em, từ đạo đức gia đình, trách nhiệm làm cha mẹ đến sự vào cuộc kịp thời của cộng đồng và các cơ quan chức năng.

Hoa hậu Ngọc Hân: 

Điều khiến Hân day dứt nhất là các em đã phải chịu đựng nỗi đau đó trong im lặng suốt một khoảng thời gian dài trước khi được phát hiện. Một đứa trẻ 2 tuổi hay 4 tuổi gần như chưa thể diễn đạt được mình đang bị tổn thương như thế nào, chưa thể tự cầu cứu hay tự bảo vệ bản thân. Các em chỉ biết khóc, sợ hãi và phản ứng theo bản năng. Vì vậy, khi nhìn vào những vụ việc vừa qua, Hân luôn tự hỏi: trong những ngày tháng đó, các em đã cô đơn và bất lực đến mức nào?

Điều thứ hai khiến Hân rất ám ảnh là nhiều dấu hiệu bất thường thực ra đã xuất hiện từ trước. Có tiếng trẻ khóc kéo dài, có những biểu hiện sợ hãi, có cả những vết thương trên cơ thể… nhưng đôi khi người lớn xung quanh lại nghĩ đó chỉ là chuyện dạy con bình thường hoặc ngại lên tiếng. Đây là điều mà xã hội cần nhìn nhận rất nghiêm túc, bởi sự im lặng đôi khi vô tình khiến những tổn thương của trẻ kéo dài hơn.

Hân cũng rất trăn trở về những tổn thương tâm lý mà các em phải mang theo sau này. Với trẻ em, bạo hành không chỉ là những vết thương trên cơ thể mà còn là nỗi sợ, sự mất niềm tin và cảm giác không được bảo vệ. Có những tổn thương tinh thần có thể đi theo các em suốt nhiều năm trưởng thành.