Giao lưu trực tuyến: “Sau những tổn thương: Ai đồng hành để trẻ được sống an toàn?”

Độc giả Trần Hoàng (Điện Biên): Từ thực tiễn nhiều năm làm công tác bảo vệ trẻ em, theo bà cần những giải pháp gì để nâng cao kỹ năng làm cha mẹ, đặc biệt với các gia đình trẻ hoặc có hoàn cảnh khó khăn, nhằm giảm nguy cơ trẻ bị tổn thương trong chính môi trường sống của mình? Đồng thời, theo bà cần làm gì để trẻ vị thành niên được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và sự hỗ trợ cần thiết nhằm hạn chế tình trạng mang thai và làm cha mẹ quá sớm?

Bà Ninh Thị Hồng: Đối với trẻ vị thành niên hiện nay, đặc biệt là các bé gái đang ở độ tuổi cấp 2, khoảng 12-13 tuổi, thì cần phải hết sức chú ý và trang bị kiến thức cho bản thân. Bởi thực tế hiện nay đã có những trường hợp mang thai từ rất sớm.

Không chỉ các bạn nữ mà cả các bạn nam cũng cần hiểu biết đầy đủ về giới tính, tình dục an toàn và trách nhiệm của mình. Ngoài kiến thức từ thầy cô, gia đình hay bạn bè, hiện nay trên sách báo và mạng xã hội cũng có rất nhiều tài liệu hữu ích. Điều quan trọng là các em phải chủ động tìm hiểu những thông tin cần thiết cho chính mình.

Ví dụ như ở độ tuổi nào thì cơ thể bắt đầu thay đổi ra sao, quan hệ tình dục như thế nào là an toàn, điều gì có thể dẫn đến mang thai ngoài ý muốn, và nếu không may xảy ra thì cần xử lý thế nào để không ảnh hưởng sức khỏe và tương lai của bản thân. Những kiến thức đó hiện nay hoàn toàn có thể tìm hiểu được, nhưng nhiều bạn trẻ lại chưa thực sự quan tâm đúng mức.

Tôi nghĩ các em cần dành thời gian nhiều hơn cho những kiến thức thiết thực để tự bảo vệ bản thân, thay vì chỉ chú ý đến những nội dung giải trí hay những thông tin không cần thiết trên mạng.

Ngoài ra, tôi cũng muốn nhắn rằng nếu chẳng may gặp phải biến cố trong cuộc sống - ví dụ như yêu nhầm người, kết hôn với người bạo lực, mang thai ngoài ý muốn hoặc rơi vào hoàn cảnh khó khăn - thì đừng âm thầm chịu đựng một mình.

Hiện nay có rất nhiều tổ chức, cơ quan và cá nhân sẵn sàng hỗ trợ phụ nữ, trẻ em và người chưa thành niên trong những tình huống khó khăn. Điều quan trọng là phải dám chia sẻ, tìm đến những địa chỉ tin cậy để được tư vấn và giúp đỡ, thay vì tự mình xoay xở trong tuyệt vọng.

Bây giờ ngành y tế cũng đang được giao phụ trách nhiều nội dung liên quan đến bà mẹ và trẻ em. Vì vậy, bất cứ khi nào cần hỗ trợ, các em hoặc gia đình hoàn toàn có thể tìm đến các cơ sở y tế, trạm y tế địa phương hoặc những người có chuyên môn để được hướng dẫn và hỗ trợ kịp thời.

Độc giả Quân Anh (Sơn La) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Từ thực tiễn nghiên cứu và tiếp xúc với nhiều vụ án, theo ông đâu là “mắt xích yếu” nhất hiện nay trong hệ thống bảo vệ trẻ em: pháp luật, thực thi, phối hợp liên ngành, dịch vụ xã hội hay nhận thức cộng đồng?

TS. Đào Trung Hiếu: Theo tôi, mắt xích yếu nhất hiện nay nằm ở năng lực phát hiện sớm và quản lý nguy cơ tại cấp cơ sở. Pháp luật về bảo vệ trẻ em của chúng ta không phải là thiếu, vấn đề lớn hơn là khoảng cách giữa quy định trên giấy và khả năng triển khai trong thực tế. Nhiều dấu hiệu bất thường của trẻ đã xuất hiện từ rất sớm nhưng không được nhận diện, không được theo dõi hoặc không có cơ chế can thiệp kịp thời.

Tôi cho rằng điểm yếu sâu xa hơn là trách nhiệm bảo vệ trẻ em hiện vẫn còn bị phân tán. Gia đình, nhà trường, chính quyền địa phương, tổ dân phố, công an, y tế… đều được xác định có trách nhiệm, nhưng trong nhiều trường hợp lại thiếu một cơ chế đủ rõ để có người theo sát vụ việc đến cùng. Hệ quả là khi xảy ra bạo hành, mỗi khâu đều biết một phần thông tin nhưng không ai nhìn thấy toàn bộ mức độ nguy hiểm mà đứa trẻ đang phải chịu đựng.

Trong thực tế, có những đứa trẻ nghỉ học bất thường, có biểu hiện sợ hãi, suy kiệt tinh thần hoặc thường xuyên có thương tích nhưng các tín hiệu ấy tồn tại rời rạc ở nhiều nơi khác nhau, thiếu sự kết nối dữ liệu và phối hợp hành động nên nguy cơ bị đánh giá thấp. Chính khoảng trống đó khiến nhiều trẻ em bị lọt giữa các khe của hệ thống bảo vệ.

Ngoài ra, ở không ít nơi, công tác bảo vệ trẻ em vẫn mang tính phản ứng sau vụ việc thay vì quản trị nguy cơ từ sớm. Chúng ta thường chỉ thực sự quyết liệt khi đã xảy ra hậu quả nghiêm trọng, trong khi điều trẻ em cần nhất là một hệ thống đủ nhạy để nhận ra các dấu hiệu nguy hiểm trước khi bạo lực leo thang.

Theo tôi, một hệ thống bảo vệ trẻ em hiệu quả không chỉ nằm ở luật pháp nghiêm khắc, mà ở khả năng phát hiện sớm, can thiệp sớm và theo dõi liên tục đối với những trẻ có nguy cơ cao. Nếu trách nhiệm còn phân tán và không có người chịu trách nhiệm đến cùng, thì ngay cả những đứa trẻ sống giữa cộng đồng đông đúc vẫn có thể bị tổn thương trong im lặng suốt một thời gian dài.

Độc giả Nhật Nam (Tây Ninh) gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Theo anh, điều gì khiến một đứa trẻ cảm thấy được yêu thương thật sự?

MC Quyền Linh: Theo tôi, một đứa trẻ cảm thấy được yêu thương khi các em được thấu hiểu, được đồng cảm, được chở che và được bao dung. Trẻ cần biết rằng dù mình chưa hoàn hảo, dù có lúc mắc lỗi, dù kết quả học tập chưa như mong muốn, các em vẫn được cha mẹ yêu thương.

Nếu người lớn luôn lấy quyền làm cha, làm mẹ để áp đặt con, trẻ sẽ rất dễ bị tổn thương. Nhiều cha mẹ không cố ý làm đau con, thậm chí xuất phát từ tình yêu thương, mong con tốt hơn, giỏi hơn. Nhưng nếu tình thương ấy đi kèm sự kiểm soát, áp đặt và kỳ vọng quá mức, nó có thể trở thành áp lực tinh thần rất lớn.

Tôi nghĩ yêu thương trẻ em không chỉ là lo cho con ăn học đầy đủ, mà còn là cho con cảm giác an toàn. An toàn để nói thật. An toàn để khóc. An toàn để sai và sửa. An toàn để được là chính mình. Cha mẹ không cần thiết phải cố trở thành những người hoàn hảo, điều trẻ cần nhiều khi chỉ là cha mẹ biết lắng nghe, biết xin lỗi khi mình nóng giận, biết ôm con sau những lúc căng thẳng. Có những lời xin lỗi của cha mẹ có thể chữa lành cho con rất nhiều.

Độc giả Thuỳ Dương (Hà Nội) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Nếu được đề xuất một thay đổi mang tính đột phá ở cấp chính sách quốc gia để phòng ngừa bạo hành trẻ em hiệu quả hơn, TS. Đào Trung Hiếu sẽ ưu tiên điều gì: cơ chế phát hiện sớm, dữ liệu trẻ em nguy cơ cao, trách nhiệm báo tin bắt buộc hay tăng cường hệ thống bảo vệ trẻ em tại cơ sở?

TS. Đào Trung Hiếu: Nếu được ưu tiên một thay đổi mang tính đột phá ở cấp chính sách quốc gia, tôi cho rằng cần xây dựng một hệ thống phát hiện sớm và quản lý trẻ em có nguy cơ cao ngay từ cấp cơ sở. Đây phải được xem như một cơ chế “cảnh báo sớm” trong bảo vệ trẻ em, tương tự cách ngành y tế phòng chống dịch bệnh: phát hiện nguy cơ càng sớm thì khả năng ngăn chặn hậu quả càng lớn.

Theo tôi, điểm hạn chế hiện nay là chúng ta vẫn chủ yếu can thiệp sau khi bạo lực đã xảy ra, trong khi nhiều vụ việc trước đó đã xuất hiện rất nhiều tín hiệu cảnh báo nhưng bị bỏ qua hoặc không được kết nối thông tin. Một đứa trẻ thường xuyên nghỉ học, có biểu hiện sợ hãi, suy kiệt tinh thần, sống trong gia đình có bạo lực, nghiện ngập hoặc xung đột kéo dài cần được xem là đối tượng có nguy cơ cao để theo dõi đặc biệt, chứ không thể đợi đến khi xảy ra thương tích nghiêm trọng mới vào cuộc.

Tôi cho rằng hệ thống này phải dựa trên ba trụ cột quan trọng. Thứ nhất là dữ liệu liên thông giữa nhà trường, y tế, công an, chính quyền địa phương và các cơ quan bảo vệ trẻ em để các dấu hiệu nguy cơ không bị đứt đoạn. Thứ hai là cơ chế báo tin rõ ràng, trong đó trách nhiệm phát hiện và thông báo nguy cơ phải được xác lập cụ thể chứ không dừng ở mức khuyến khích. Và thứ ba là phải có đội ngũ chuyên trách đủ năng lực về tâm lý, công tác xã hội và đánh giá nguy cơ để theo dõi, can thiệp lâu dài cho trẻ.

Điều quan trọng nhất là phải thay đổi tư duy từ “xử lý vụ việc” sang “quản trị nguy cơ”. Một hệ thống bảo vệ trẻ em hiệu quả không phải là hệ thống phản ứng mạnh sau bi kịch, mà là hệ thống có khả năng nhận diện sớm, hành động sớm và theo dõi đến cùng để đứa trẻ không còn tiếp tục sống trong môi trường nguy hiểm. Vấn đề là chúng ta có đủ nhạy cảm và đủ quyết liệt để hành động trước khi quá muộn hay không.

Độc giả Vy Loan (Hà Nội) gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Nếu gửi một điều tới các bậc cha mẹ hôm nay, anh muốn nói gì để mỗi đứa trẻ được lớn lên trong yêu thương thay vì sợ hãi?

MC Quyền Linh: Tôi hiểu rằng cha mẹ hôm nay cũng chịu rất nhiều áp lực: kinh tế, công việc, xã hội, trách nhiệm gia đình. Nhưng dù bận rộn đến đâu, chúng ta cũng không nên quên việc trò chuyện và lắng nghe con.

Nếu muốn con lớn lên trong yêu thương, cha mẹ phải tạo cho con cảm giác gần gũi và an toàn. Con cần cảm thấy rằng khi ở bên cha mẹ, mình có thể chia sẻ, có thể nói ra nỗi sợ, có thể bày tỏ quan điểm mà không bị mắng, bị chê hay bị phủ nhận ngay lập tức.

Tôi mong mỗi gia đình hãy cố gắng xây dựng sự bình đẳng và văn minh trong cách ứng xử với trẻ. Người lớn không nên tạo khoảng cách quá lớn khiến trẻ sợ hãi, không dám nói thật. Hãy để con được lớn lên trong sự thoải mái, không phải trong áp lực, áp đặt hay những nỗi ám ảnh do chính cha mẹ vô tình tạo ra.

Với tôi, bảo vệ trẻ em bắt đầu từ những điều rất gần: một lời nói dịu lại, một lần lắng nghe nhiều hơn, một cái ôm đúng lúc, một sự tôn trọng dành cho cảm xúc của con. Khi trẻ được yêu thương đúng cách, các em sẽ có nền tảng để lớn lên mạnh mẽ, tử tế và hạnh phúc hơn. 

Độc giả Hương Giang (Quảng Ninh) gửi câu hỏi tới bà Ninh Thị Hồng: Sau sang chấn, trẻ em thường có biểu hiện khép kín, sợ hãi hoặc mất niềm tin vào người lớn. Theo bà, gia đình, nhà trường và cộng đồng cần làm gì để giúp các em cảm thấy an toàn, dần mở lòng và hòa nhập trở lại với cuộc sống bình thường? 

Bà Ninh Thị Hồng: Tôi nghĩ rằng khi nói đến trách nhiệm của gia đình trong việc bảo vệ trẻ em thì chúng ta không nên chỉ hiểu bó hẹp là trách nhiệm của bố mẹ. Gia đình ở đây cần được nhìn theo nghĩa rộng hơn, bao gồm cả ông bà, cô dì, chú bác và những người thân xung quanh đứa trẻ.

Ví dụ như trong những vụ việc cha dượng, mẹ kế bạo hành trẻ em vừa qua, đến khi sự việc nghiêm trọng xảy ra thì nhiều người thân mới đau xót, khóc lóc vì thương cháu. Nhưng tôi cho rằng điều đáng suy nghĩ là tại sao trước đó mọi người lại không biết hoặc không quan tâm đủ sớm để phát hiện những bất thường trong cuộc sống của đứa trẻ. Khi trong gia đình có chuyện ly hôn, ly thân hoặc cha mẹ bước vào mối quan hệ mới, điều đầu tiên cần nghĩ tới chính là những đứa trẻ. Bởi các em thường là người chịu nhiều thiệt thòi và tổn thương nhất.

Lúc đó, ông bà, họ hàng cần chủ động hỏi han, quan tâm xem con cháu mình đang sống như thế nào, có gặp khó khăn gì không, môi trường sống có an toàn không. Nếu cảm thấy không ổn thì cần có biện pháp hỗ trợ kịp thời, có thể đón cháu về chăm sóc, hỗ trợ vật chất, tinh thần hoặc thay đổi môi trường sống cho trẻ.

Với những đứa trẻ lớn hơn, người thân còn có thể hỏi chuyện trực tiếp xem cháu đi học ra sao, người sống cùng đối xử thế nào. Nhưng với những em nhỏ chỉ mới vài tuổi, gần như không thể tự nói lên nỗi đau của mình, thì sự quan tâm của người lớn lại càng quan trọng hơn. Sự yêu thương cần thể hiện từ trước đó, bằng sự quan tâm, thăm hỏi và hành động cụ thể để bảo vệ trẻ.

Ngoài gia đình, cộng đồng cũng đóng vai trò rất quan trọng. Như tôi đã nói, khi có người mới chuyển đến sinh sống cùng trẻ nhỏ, đặc biệt ở các khu nhà trọ, thì chủ nhà, hàng xóm hay tổ dân phố cũng nên quan tâm ở mức cần thiết. Không phải để tò mò đời tư, mà để kịp thời nhận ra những dấu hiệu bất thường nếu có.

Ví dụ như thường xuyên nghe tiếng trẻ khóc kéo dài, tiếng cãi vã, đánh đập hoặc thấy em bé có biểu hiện sợ hãi, đau ốm bất thường thì cần chú ý hơn và có thể phản ánh với chính quyền địa phương, công an khu vực hoặc cơ quan chức năng.

Hiện nay ngành y tế cơ sở cũng tham gia quản lý công tác trẻ em, nên các trạm y tế xã phường, cộng tác viên ở địa bàn càng cần được phát huy vai trò trong việc phát hiện sớm các nguy cơ đối với trẻ nhỏ.

Theo tôi, điều quan trọng nhất là cộng đồng cần thay đổi suy nghĩ rằng trẻ em không thể tự bảo vệ mình. Vì vậy, mỗi người lớn khi nhìn thấy một đứa trẻ có biểu hiện bất thường, đau ốm, sợ hãi hay thường xuyên khóc lóc thì nên quan tâm và đặt câu hỏi: “Điều gì đang xảy ra với em bé này?”. Chỉ cần sự chú ý sớm từ một người thôi, đôi khi cũng có thể ngăn chặn được những bi kịch đau lòng.

Độc giả Bảo Minh (Cao Bằng) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Từ góc nhìn tội phạm học và tâm lý hành vi, vì sao một số trẻ từng bị bạo hành khi lớn lên lại có nguy cơ lặp lại hành vi bạo lực với người khác hoặc với chính con cái của mình? Làm sao để cắt đứt vòng lặp bạo lực giữa các thế hệ?

TS. Đào Trung Hiếu: Bạo lực thường mang tính di truyền xã hội chứ không phải di truyền sinh học. Dưới góc nhìn tội phạm học và tâm lý hành vi, bạo lực thường mang tính “di truyền xã hội” chứ không phải di truyền sinh học. Một đứa trẻ lớn lên trong đòn roi, sỉ nhục hoặc sợ hãi kéo dài rất dễ hình thành nhận thức lệch lạc rằng bạo lực là cách giải quyết xung đột, là công cụ để kiểm soát người khác hoặc thậm chí là một phần của yêu thương và dạy dỗ.

Điều nguy hiểm là nhiều trẻ bị bạo hành không chỉ mang thương tích về thể chất mà còn mang theo những sang chấn tâm lý âm thầm kéo dài đến tuổi trưởng thành. Các em có thể lớn lên với cảm giác thiếu an toàn, dễ nóng giận, khó kiểm soát cảm xúc, thiếu niềm tin vào các mối quan hệ và có xu hướng tái hiện chính kiểu hành vi mà mình từng trải qua. Nói cách khác, bạo lực nếu không được ngăn chặn và chữa lành sẽ rất dễ vận hành như một vòng lặp giữa các thế hệ.

Trong thực tiễn nghiên cứu và tiếp xúc với nhiều vụ việc, tôi nhận thấy có những người khi còn nhỏ từng rất sợ đòn roi, từng tổn thương vì bị xúc phạm, nhưng đến khi làm cha mẹ lại vô thức sử dụng chính cách đó với con mình. Không phải vì họ muốn trở thành người tàn nhẫn, mà vì trong nhận thức của họ, đó là mô hình ứng xử đã được “bình thường hóa” từ tuổi thơ.

Muốn cắt đứt vòng lặp bạo lực giữa các thế hệ thì không thể chỉ dừng ở việc xử lý người gây bạo hành. Điều quan trọng hơn là phải chữa lành sang chấn cho trẻ em, hỗ trợ sức khỏe tâm thần, xây dựng kỹ năng kiểm soát cảm xúc và trang bị cho cha mẹ những phương pháp giáo dục không bạo lực. Nếu một đứa trẻ không được chữa lành đúng cách, các tổn thương tuổi thơ có thể âm thầm đi theo các em suốt cuộc đời.

Điều đáng sợ nhất của bạo lực gia đình là nó không chỉ làm đau một đứa trẻ trong hiện tại, mà còn có thể tạo ra thêm những người lớn mang tổn thương trong tương lai.

Độc giả Hà My (Hải Phòng): Là một người cha, anh nghĩ điều khó nhất trong việc nuôi dạy con hôm nay là gì: kiếm tiền cho con, bảo vệ con hay dành đủ thời gian để hiểu con?

MC Quyền Linh: Tôi nghĩ điều khó nhất là làm sao để hiểu con và đồng hành với con. Cha mẹ không thể ở bên con 24 giờ mỗi ngày để bảo vệ con từng giây, từng phút. Nhưng cũng không thể giao hết con cho nhà trường, cho xã hội hay nghĩ rằng chỉ cần thầy cô dạy là đủ.

Điều cha mẹ cần làm là trang bị cho con kỹ năng sống, kỹ năng mềm, kinh nghiệm và những bài học cần thiết để con biết tự bảo vệ mình. Trong gia đình tôi, tôi rất quan tâm đến điều đó. Khi muốn dạy con một điều gì, tôi thường không chọn cách la mắng, đánh phạt hay ép buộc, vì cách đó có thể khiến con bị sốc hoặc sợ hãi. Thay vào đó, tôi cố gắng kể cho con nghe những câu chuyện, đặt con vào những tình huống cụ thể để con tự hiểu bài học.

Nếu con thích phim hoạt hình, cha mẹ có thể chọn những bộ phim có thông điệp giáo dục để cùng xem và trò chuyện. Nếu con thích một lĩnh vực nào đó, cha mẹ có thể thông qua chính sở thích ấy để chia sẻ với con. Quan trọng là phải thường xuyên làm bạn với con, để con không sợ mình, không cảm thấy cha mẹ là người chỉ biết ra lệnh.

Tôi thấy nhiều gia đình hiện nay có khoảng cách thế hệ rất lớn. Cha mẹ lớn tuổi, con còn nhỏ, suy nghĩ khác nhau, cách nhìn cuộc sống khác nhau nên khó ngồi lại nói chuyện. Khoảng cách càng xa, trẻ càng khó tâm sự. Có những cha mẹ đặt cái tôi quá cao, kiểm soát quá nhiều, quá gia trưởng hoặc quyết đoán. Cũng có gia đình có điều kiện kinh tế nhưng lại thay sự gần gũi bằng tiền bạc: con cần gì thì chuyển tiền, nhưng lại ít khi hỏi con đang nghĩ gì, đang buồn gì, đang cần ai ở bên.

Tôi nghĩ cha mẹ cần nhìn lại để thay đổi. Hãy để con có quyền được nói, được phản biện trong khuôn khổ tôn trọng. Khi con không đạt một mục tiêu nào đó, thay vì trách mắng, hãy hỏi: “Vì sao con chưa làm được?”, “Con cần ba mẹ hỗ trợ điều gì?”. Làm bạn với con không có nghĩa là buông lỏng, mà là tạo một mối quan hệ đủ gần để con tin tưởng và chia sẻ. Người lớn thường chỉ quan tâm nhiều vào chuyện con mình có được ăn ngon mặc đẹp, học trường tốt, nhưng đôi khi lại quên một điều quan trọng hơn: Con có đang thật sự hạnh phúc không?

Có những đứa trẻ nhìn bên ngoài rất đủ đầy, nhưng bên trong lại rất cô đơn vì lúc nào cũng phải cố gắng trở thành phiên bản mà người lớn mong muốn. Các em sợ làm cha mẹ buồn, sợ bị thất vọng, sợ mình chưa đủ giỏi để được yêu thương. Theo tôi, một đứa trẻ cảm thấy được yêu thương thật sự là khi các em biết rằng: dù mình thành công hay thất bại, dù mình giỏi hay chưa giỏi, gia đình vẫn là nơi dang tay đón mình trở về

Độc giả Ngọc Diệp (Quảng Trị) gửi câu hỏi tới bà Ninh Thị Hồng: Thưa bà, với những trẻ từng bị bạo hành hoặc sống lâu dài trong môi trường bạo lực, các em thường phải chịu những tổn thương tâm lý ra sao? Những sang chấn đó có thể ảnh hưởng như thế nào đến quá trình phát triển và trưởng thành của trẻ?

Bà Ninh Thị Hồng: Với vai trò là một người làm công tác bảo vệ trẻ em lâu năm, tôi cho rằng một đứa trẻ lớn lên trong môi trường thường xuyên có bạo lực, bị đánh đập hoặc tổn thương tinh thần thì rất khó có thể phát triển toàn diện, cả về nhân cách lẫn tâm lý.

Trước đây, khi nghiên cứu về trẻ em hư, trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật hoặc phải đưa vào trường giáo dưỡng, chúng tôi từng có nhiều khảo sát cho thấy phần lớn các em đều đã sống trong môi trường từ những gia đình có vấn đề như cha mẹ ly hôn, thường xuyên bất hòa, cãi vã, bạo lực hoặc bản thân các em từng bị đánh đập, thiếu quan tâm từ nhỏ.

Có những nghiên cứu chỉ ra rằng khoảng 60% trẻ em có hành vi lệch chuẩn hoặc vi phạm pháp luật từng sống trong môi trường gia đình thiếu yêu thương và nhiều tổn thương như vậy. Khi lớn lên trong hoàn cảnh không được yêu thương đúng nghĩa, nhiều em hình thành tâm lý bất cần, dễ cáu gắt, sẵn sàng phản ứng bạo lực với bạn bè hoặc xã hội. Một số em cảm thấy mình là người thừa trong gia đình, không được quan tâm, chăm sóc hay bảo vệ, nên rất dễ bị lôi kéo bởi những lời dụ dỗ từ bên ngoài và sa vào các hành vi tiêu cực.

Theo tôi, tác động tâm lý từ bạo lực gia đình đối với trẻ em là rất nặng nề và kéo dài. Không ít em trở nên khó gần, khó bảo, luôn nhìn cuộc sống bằng tâm thế đề phòng hoặc hằn học. Các em dễ mất niềm tin vào người khác và có nguy cơ cao bị cuốn vào các tệ nạn xã hội.

Trong khi đó, những đứa trẻ được lớn lên trong môi trường yêu thương, được cha mẹ lắng nghe, phân tích đúng sai một cách tích cực thì dù đôi khi vẫn có những hành vi chưa tốt, nhưng khả năng lệch lạc nghiêm trọng thường thấp hơn rất nhiều.

Tôi cho rằng gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng thể chất mà còn quyết định rất lớn đến việc hình thành nhân cách của một con người. Nếu một đứa trẻ phải sống trong sợ hãi và tổn thương từ nhỏ thì hậu quả không chỉ dừng lại ở cá nhân em đó, mà còn có thể ảnh hưởng đến xã hội về lâu dài.

Độc giả Thuý Kiều (Tuyên Quang) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Trong nhiều vụ việc, sau khi được giải cứu, trẻ lại quay trở về chính môi trường từng gây tổn thương cho mình. Theo ông, điều này cho thấy khoảng trống gì trong cơ chế đánh giá nguy cơ tái bạo hành và bảo vệ trẻ sau can thiệp?

TS. Đào Trung Hiếu: Điều này cho thấy chúng ta vẫn còn thiếu một cơ chế đánh giá nguy cơ tái bạo hành và kế hoạch bảo vệ dài hạn cho trẻ sau can thiệp. Trong nhiều trường hợp, việc giải cứu mới chỉ dừng ở xử lý tình huống trước mắt, trong khi câu hỏi quan trọng hơn là: liệu môi trường mà đứa trẻ quay trở về đã thực sự an toàn hay chưa? Người gây bạo lực đã thay đổi hành vi hay chỉ tạm thời bị ngăn chặn? Có ai đủ chuyên môn theo dõi tâm lý và mức độ an toàn của trẻ sau đó hay không?

Theo tôi, bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng ở việc đưa đứa trẻ ra khỏi nguy hiểm trong một thời điểm. Điều quan trọng là phải đánh giá toàn diện nguy cơ tái bạo hành, bao gồm yếu tố tâm lý của người gây bạo lực, môi trường gia đình, điều kiện sống, khả năng giám sát của cộng đồng và trạng thái tinh thần của chính đứa trẻ. Nếu thiếu các bước này thì nguy cơ trẻ tiếp tục bị tổn thương là rất lớn.

Một đứa trẻ được giải cứu nhưng lại buộc quay trở về đúng môi trường từng gây tổn thương cho mình thì về mặt tâm lý, đó có thể là một dạng tái sang chấn. Các em sẽ hình thành cảm giác rằng không ai thực sự bảo vệ được mình và mọi nỗ lực kêu cứu rồi cuối cùng cũng không thể thay đổi điều gì. Cảm giác bất lực đó có thể để lại hậu quả tâm lý rất lâu dài.

Trong thực tế, có những trường hợp trẻ quay về gia đình nhưng người gây bạo lực chưa được can thiệp tâm lý, chưa được kiểm soát hành vi hoặc áp lực kinh tế, xung đột gia đình vẫn còn nguyên. Khi đó, môi trường gây bạo lực thực chất chưa hề được xử lý tận gốc. Nếu không có cơ chế giám sát sau can thiệp, không có người theo dõi thường xuyên và không có hệ thống hỗ trợ xã hội đủ mạnh thì việc “đưa trẻ về nhà” đôi khi chỉ là đưa các em quay lại nơi nguy hiểm cũ.

Theo tôi, một hệ thống bảo vệ trẻ em hiệu quả không chỉ đo bằng khả năng giải cứu, mà còn phải đo bằng khả năng bảo đảm rằng đứa trẻ sẽ không tiếp tục bị tổn thương sau khi được cứu ra.

Độc giả Minh Khang (Cần Thơ) gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Anh có nghĩ cha mẹ hiện nay có đang quá chú trọng thành tích mà quên mất cảm xúc và áp lực tinh thần của con trẻ?

MC Quyền Linh: Tôi nghĩ điều đó là có thật. Nhiều cha mẹ mong chờ ở con một sự hoàn hảo quá lớn. Con phải học giỏi, phải ngoan, phải biết nhiều thứ, phải làm được điều cha mẹ kỳ vọng. Nhưng trong hành trình ấy, đôi khi người lớn lại quên hỏi con có đang vui không, có đang mệt không, có thật sự muốn điều đó không.

Khi cha mẹ chỉ nhìn vào thành tích, trẻ rất dễ bị biến thành người thực hiện ước mơ của người lớn. Có gia đình bắt con đi theo định hướng của cha mẹ, ông bà, mà quên mất trẻ cũng có suy nghĩ, sở thích, năng lực và đam mê riêng.

Tôi nghĩ thương con không có nghĩa là áp đặt con. Thương con là đồng hành, là định hướng nhưng cũng phải biết lắng nghe. Trẻ em cần được phát triển, nhưng sự phát triển ấy phải phù hợp với từng đứa trẻ, chứ không phải theo một khuôn mẫu chung mà người lớn đặt ra.

Độc giả Khánh Vy (Phú Thọ) gửi câu hỏi tới bà Ninh Thị Hồng: Theo bà, hiện nay việc chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em bị bạo hành đã được quan tâm đúng mức hay chưa? Những khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở đâu: phát hiện sớm, tư vấn tâm lý, can thiệp chuyên sâu hay đồng hành lâu dài với trẻ?

Bà Ninh Thị Hồng: Khi một đứa trẻ bị đánh đập, có thương tích, gãy tay, gãy chân hay những tổn thương thể chất khác thì chúng ta thường nhanh chóng đưa các cháu đến bệnh viện để điều trị, bó bột, phục hồi chức năng. Nhưng những sang chấn tâm lý, nỗi sợ hãi và cảm giác bất an kéo dài trong tâm hồn trẻ lại dễ bị bỏ quên hoặc chưa được hỗ trợ đúng cách.

Nếu nói về khoảng trống lớn nhất hiện nay trong công tác bảo vệ trẻ em, tôi cho rằng đó chính là việc phòng ngừa và phát hiện sớm nguy cơ bạo hành. Phần lớn các vụ việc chỉ được dư luận chú ý sau khi hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra, báo chí lên tiếng, cộng đồng mới bày tỏ xót thương. Nhưng điều quan trọng nhất là làm sao để trẻ em không trở thành nạn nhân ngay từ đầu thì chúng ta lại chưa thực sự đầu tư đúng mức.

Theo tôi, ngăn ngừa bạo hành trẻ em mới là vấn đề cần được ưu tiên hàng đầu hiện nay.

Bên cạnh đó, công tác phát hiện sớm cũng còn rất nhiều bất cập. Có những trường hợp bạo hành diễn ra trong thời gian dài nhưng không ai phát hiện, hoặc có phát hiện thì lại xảy ra tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan. Ngành y tế có thể cho rằng họ chỉ điều trị khi trẻ bị thương tích. Trong khi hệ thống quản lý trẻ em trước đây thuộc ngành lao động - thương binh và xã hội thì nay đã thay đổi, nhiều nhiệm vụ được chuyển về cấp xã, phường hoặc phân tán sang các đơn vị khác.

Trong bối cảnh bộ máy đang được sắp xếp lại, số lượng người dân ở mỗi địa bàn ngày càng đông hơn, tôi rất băn khoăn liệu mạng lưới cộng tác viên ở cơ sở có đủ khả năng phát hiện sớm các nguy cơ hay không. Những người làm công tác này có được tập huấn đầy đủ không, có được hỗ trợ để nhận diện dấu hiệu trẻ bị bạo hành và biết cách can thiệp hay không?

Tôi nghĩ đây là thách thức rất lớn trong giai đoạn cải cách hiện nay. Cải cách là cần thiết, nhưng điều quan trọng là dù tổ chức bộ máy thay đổi thế nào thì trẻ em vẫn phải được bảo vệ một cách hiệu quả. Chúng ta cần có mạng lưới đủ mạnh ở cộng đồng, cần truyền thông rộng rãi và trang bị kỹ năng cho những người ở tuyến cơ sở để họ có thể phát hiện sớm, can thiệp sớm và ngăn chặn các vụ việc đau lòng xảy ra với trẻ em.

Độc giả Minh Thành (Cà Mau) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Trong nhiều vụ việc, sau khi được giải cứu, trẻ lại quay trở về chính môi trường từng gây tổn thương cho mình. Theo ông, điều này cho thấy khoảng trống gì trong cơ chế đánh giá nguy cơ tái bạo hành và bảo vệ trẻ sau can thiệp?

TS. Đào Trung Hiếu: Điều này cho thấy chúng ta vẫn còn thiếu một cơ chế đánh giá nguy cơ tái bạo hành và kế hoạch bảo vệ dài hạn cho trẻ sau can thiệp. Trong nhiều trường hợp, việc giải cứu mới chỉ dừng ở xử lý tình huống trước mắt, trong khi câu hỏi quan trọng hơn là: liệu môi trường mà đứa trẻ quay trở về đã thực sự an toàn hay chưa? Người gây bạo lực đã thay đổi hành vi hay chỉ tạm thời bị ngăn chặn? Có ai đủ chuyên môn theo dõi tâm lý và mức độ an toàn của trẻ sau đó hay không?

Theo tôi, bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng ở việc đưa đứa trẻ ra khỏi nguy hiểm trong một thời điểm. Điều quan trọng là phải đánh giá toàn diện nguy cơ tái bạo hành, bao gồm yếu tố tâm lý của người gây bạo lực, môi trường gia đình, điều kiện sống, khả năng giám sát của cộng đồng và trạng thái tinh thần của chính đứa trẻ. Nếu thiếu các bước này thì nguy cơ trẻ tiếp tục bị tổn thương là rất lớn.

Một đứa trẻ được giải cứu nhưng lại buộc quay trở về đúng môi trường từng gây tổn thương cho mình thì về mặt tâm lý, đó có thể là một dạng tái sang chấn. Các em sẽ hình thành cảm giác rằng không ai thực sự bảo vệ được mình và mọi nỗ lực kêu cứu rồi cuối cùng cũng không thể thay đổi điều gì. Cảm giác bất lực đó có thể để lại hậu quả tâm lý rất lâu dài.

Trong thực tế, có những trường hợp trẻ quay về gia đình nhưng người gây bạo lực chưa được can thiệp tâm lý, chưa được kiểm soát hành vi hoặc áp lực kinh tế, xung đột gia đình vẫn còn nguyên. Khi đó, môi trường gây bạo lực thực chất chưa hề được xử lý tận gốc. Nếu không có cơ chế giám sát sau can thiệp, không có người theo dõi thường xuyên và không có hệ thống hỗ trợ xã hội đủ mạnh thì việc “đưa trẻ về nhà” đôi khi chỉ là đưa các em quay lại nơi nguy hiểm cũ.

Theo tôi, một hệ thống bảo vệ trẻ em hiệu quả không chỉ đo bằng khả năng giải cứu, mà còn phải đo bằng khả năng bảo đảm rằng đứa trẻ sẽ không tiếp tục bị tổn thương sau khi được cứu ra.

Độc giả Thái Nguyên gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Có khi nào anh nhận ra rằng một câu nói tưởng như bình thường của người lớn lại có thể khiến trẻ nhớ và tổn thương rất lâu?

MC Quyền Linh: Có đấy! Người lớn nhiều khi làm tổn thương trẻ bằng những câu nói rất vô tình. Chẳng hạn: “Sao con không giỏi như bạn?”, “Sao con không ngoan bằng đứa bên cạnh?”, “Con học dốt quá”, “Con làm ba mẹ xấu hổ với hàng xóm”… Người lớn nói xong có thể quên, nhưng trẻ thì nhớ rất lâu.

Có những câu nói trở thành nỗi ám ảnh. Khi cha mẹ nói: “Con mà không học giỏi thì ba mẹ buồn lắm”, “Con mà không đỗ thì ông bà sẽ thất vọng”, “Con làm không được là ba mẹ xấu hổ”, đứa trẻ sẽ mang theo cảm giác mình đang gánh danh dự, niềm vui, nỗi buồn của cả gia đình. Áp lực ấy rất nặng.

Đôi khi trẻ không phản ứng ngay. Các em vẫn im lặng, vẫn học, vẫn nghe lời, nhưng bên trong là nỗi lo nơm nớp. Trẻ sợ làm sai, sợ không đạt kỳ vọng, sợ bị so sánh, sợ làm cha mẹ thất vọng. Vì vậy, người lớn cần cẩn trọng với lời nói của mình. Một câu nói có thể là động lực, nhưng cũng có thể trở thành vết thương tinh thần nếu thiếu sự yêu thương và tôn trọng. Nhiều cha mẹ nghĩ con vẫn ăn uống, vẫn đi học bình thường là không có vấn đề gì. Nhưng thật ra có những dấu hiệu rất nhỏ: trẻ ít nói hơn, hay cáu gắt hơn, thu mình, ngại giao tiếp, sợ về nhà, mất ngủ hoặc lúc nào cũng lo mình làm chưa đủ tốt. Người lớn cần tinh ý để nhận ra cảm xúc của con trước khi mọi chuyện trở nên nghiêm trọng.

Độc giả Trường Giang (Đà Nẵng) gửi câu hỏi tới bà Ninh Thị Hồng: Trong một số trường hợp gần đây, cha mẹ của trẻ còn rất trẻ tuổi, thiếu sự chuẩn bị về tâm lý, kỹ năng sống và kỹ năng làm cha mẹ. Theo bà, xã hội cần hỗ trợ gì để những người làm cha mẹ quá sớm không rơi vào khủng hoảng và hạn chế nguy cơ tổn thương đối với trẻ?

Bà Ninh Thị Hồng: Dù Việt Nam hiện nay chưa rơi vào tình trạng già hóa dân số nghiêm trọng như một số quốc gia khác - nơi người trẻ ngại kết hôn, ngại sinh con, nhưng thực tế chúng ta cũng đang bắt đầu đối mặt với nhiều vấn đề liên quan đến chất lượng đời sống gia đình và việc chuẩn bị làm cha mẹ của người trẻ.

Điều tôi đặc biệt trăn trở là nhiều gia đình hiện vẫn chưa chuẩn bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cho con cái, nhất là các bé gái, trước khi bước vào hôn nhân và làm mẹ. Từ chuyện yêu đương, mang thai, sinh con cho tới chăm sóc con nhỏ, rất nhiều bạn trẻ gần như không được trang bị đầy đủ.

Nhiều bà mẹ bản thân cũng không có kỹ năng để chia sẻ, hướng dẫn cho con gái mình hiểu về trách nhiệm của hôn nhân, việc sinh con hay chăm sóc con cái. Trong khi đó, không ít bạn trẻ yêu đương quá sớm, thiếu kiến thức bảo vệ bản thân dẫn tới mang thai ngoài ý muốn. Đến khi sinh con rồi mới nhận ra cuộc sống gia đình không giống như những tưởng tượng đẹp đẽ trước đó.

Khi đứa trẻ ra đời, áp lực kinh tế, chuyện con ốm đau, quấy khóc, mâu thuẫn tình cảm… bắt đầu xuất hiện. Nhiều cặp đôi xảy ra cãi vã, chia tay, rồi người mẹ lại bước vào các mối quan hệ mới. Trong khi người mới đến đôi khi chỉ quan tâm đến người phụ nữ chứ không thực sự yêu thương đứa trẻ. Và chính trong những hoàn cảnh đó, rất nhiều bi kịch đau lòng đã xảy ra, mà người phải gánh chịu cuối cùng lại là trẻ em.

Tôi cho rằng chúng ta cần có nhiều chính sách hỗ trợ hơn đối với các bà mẹ đơn thân, những phụ nữ nuôi con một mình hoặc những gia đình trẻ gặp khó khăn trong quá trình chăm sóc con cái. Điều quan trọng là họ phải có nơi để tìm đến khi cần chia sẻ, được tư vấn tâm lý, hỗ trợ kinh tế hoặc hỗ trợ nuôi dưỡng con trong giai đoạn khủng hoảng.

Nếu có những cơ chế hỗ trợ kịp thời, có thể nhiều đứa trẻ đã không rơi vào hoàn cảnh đau lòng như các vụ việc vừa qua - những em bé mới chỉ vài tuổi nhưng phải chịu bạo hành kéo dài từ chính người thân của mình.

Bên cạnh đó, tôi nghĩ chúng ta cũng cần nhìn lại công tác giáo dục kỹ năng sống và giáo dục hôn nhân gia đình cho giới trẻ hiện nay. Ngay từ cấp 2, cấp 3 hay thậm chí ở bậc đại học, cần có những chuyên đề giúp các em hiểu về tình yêu, hôn nhân, trách nhiệm làm cha mẹ và cách nuôi dạy con.

Hiện nay, nhiều tổ chức quốc tế cũng đã triển khai các chương trình rất thiết thực như “làm cha mẹ tốt”, “kỷ luật tích cực”, hướng dẫn cha mẹ kiểm soát cảm xúc và nuôi dạy con mà không dùng bạo lực. Đây là những mô hình rất tốt.

Tuy nhiên, thực tế là những chương trình này mới chủ yếu tiếp cận được các gia đình có điều kiện, có trình độ và chủ động tìm hiểu. Trong khi những nhóm dễ tổn thương hơn - như người trẻ thiếu kỹ năng sống, gia đình khó khăn, gia đình ở vùng sâu vùng xa - lại rất ít cơ hội tiếp cận.

Theo tôi, cần có cách truyền thông rộng rãi hơn để các cặp đôi trẻ, các bạn gái trẻ hoặc các gia đình mới có con có thể dễ dàng tiếp cận những kiến thức này. Bởi làm cha mẹ không chỉ là bản năng, mà cũng cần được học và được chuẩn bị một cách nghiêm túc.

Độc giả Thu Hương (Hưng Yên) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Nhiều người biết hoặc nghi ngờ trẻ bị bạo hành nhưng vẫn chọn im lặng vì tâm lý “đó là chuyện riêng của gia đình”. Theo ông, làm thế nào để chuyển từ tâm lý “không muốn can thiệp” sang văn hóa chủ động bảo vệ trẻ em trong cộng đồng?

TS. Đào Trung Hiếu: Trước hết cần khẳng định rõ ràng bạo hành trẻ em không phải là chuyện riêng mà là hành vi vi phạm pháp luật và xâm phạm về quyền con người. Cần phải xây dựng nhận thức xã hội rằng báo tin về nguy cơ bạo lực, bạo hành không phải là xen vào đời tư mà là một hành động cứu giúp. 

Trong nhiều vụ án tôi từng tìm hiểu, điều ám ảnh nhất không chỉ là hành vi bạo hành mà là sự im lặng kéo dài xung quanh đứa trẻ. Có những em bị bạo hành suốt thời gian dài nhưng hàng xóm nghe tiếng khóc mà không báo tin, giáo viên có thể cảm thấy điều gì đó không bình thường với học trò nhưng ngại va chạm. Sự im lặng đó vô tình tạo ra ‘vùng an toàn’ cho bạo lực tồn tại.

Khi cộng đồng hiểu rằng im lặng trước tiếng khóc của trẻ cũng đồng nghĩa với việc vô tình tiếp tay cho bạo lực thì văn hóa chủ động bảo vệ trẻ em mới có thể hình thành. 

Độc giả Ạn Nhiên (Nghệ An) gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Trong một số vụ việc đau lòng gần đây, trẻ bị bạo hành khi sống cùng mẹ và người bạn đời hoặc bạn trai của mẹ. Theo anh, điều này đặt ra cảnh báo gì về sự an toàn của trẻ trong môi trường gia đình hiện nay?

MC Quyền Linh: Những vụ việc trẻ em bị bạo hành ngay trong môi trường gia đình là điều rất đau lòng. Nó nhắc chúng ta rằng sự an toàn của trẻ phải được đặt lên hàng đầu trong mọi hoàn cảnh, kể cả khi gia đình có thay đổi, cha mẹ ly hôn hoặc người lớn bắt đầu một mối quan hệ mới.

Tôi nghĩ, nếu một người cha, người mẹ lựa chọn đi tiếp với một người bạn đời mới, điều đầu tiên cần nghĩ đến là con mình. Trẻ cần được chuẩn bị tâm lý, được lắng nghe, được quan sát và được bảo vệ. Người lớn không thể chỉ nghĩ cho cảm xúc của mình mà quên mất cảm giác an toàn của trẻ.

Thực tế cho thấy nhiều vụ bạo hành, xâm hại trẻ em lại liên quan đến người quen, thậm chí người thân. Vì quá tin tưởng, nhiều cha mẹ mất cảnh giác. Nhiều người vẫn nghĩ nguy hiểm với trẻ em đến từ ngoài xã hội, nhưng thực tế có khi nguy hiểm lại ở rất gần. Điều đó cho thấy bảo vệ trẻ em không thể chỉ là khẩu hiệu hay chờ đến khi xảy ra vụ việc đau lòng mới lên tiếng. Gia đình phải là nơi an toàn nhất của trẻ, chứ không phải nơi khiến trẻ sợ hãi nhất. Họ nghĩ đó là người thân, người quen, chắc sẽ thương con mình, nhưng chính sự chủ quan ấy có thể khiến trẻ rơi vào nguy hiểm.

Theo tôi, cha mẹ cần dạy con kỹ năng tự bảo vệ từ sớm. Trẻ phải biết cơ thể mình có những vùng riêng tư nào, người lớn không được phép đụng chạm ra sao, khi thấy bất an thì phải nói với ai, tìm sự giúp đỡ ở đâu. Nhưng quan trọng hơn, cha mẹ phải tạo được niềm tin để con dám nói. Nếu trẻ sợ cha mẹ, trẻ sẽ im lặng, mà sự im lặng đôi khi khiến nguy cơ kéo dài.

Độc giả Nguyễn Thu (Thanh Hoá) gửi câu hỏi tới bà Ninh Thị Hồng: Theo bà, vì sao nhiều vụ bạo hành trẻ em chỉ được phát hiện khi hậu quả đã rất nghiêm trọng? Tâm lý coi đây là “chuyện riêng của gia đình” đang ảnh hưởng như thế nào đến việc phát hiện và can thiệp sớm?

Bà Ninh Thị Hồng: Theo tôi, đây là vấn đề chúng ta cần lên án mạnh mẽ và quan trọng hơn là phải thay đổi nhận thức trong xã hội. Không thể tiếp tục tồn tại suy nghĩ “đèn nhà ai nhà nấy rạng” hay coi bạo hành trẻ em là chuyện riêng của mỗi gia đình. Trẻ em không chỉ là con của một gia đình nào đó, mà trước hết là công dân của đất nước. Đó là những công dân còn rất nhỏ tuổi, chưa đủ khả năng tự bảo vệ mình nên càng cần được cộng đồng và pháp luật bảo vệ.

Nhiều người vẫn nghĩ rằng “con tôi, tôi sinh ra thì tôi có quyền dạy”. Nhưng tôi cho rằng suy nghĩ đó là sai. Khi một đứa trẻ được khai sinh, em bé ấy đã là một công dân của xã hội này, điều này có nghĩa không phải cha mẹ muốn làm gì với con cũng được, bởi quyền của trẻ em đang được pháp luật bảo vệ.

Có thể thấy, người trưởng thành khi bị bạo hành, bị đe dọa có thể tự trình báo cơ quan chức năng để bảo vệ mình nhưng trẻ nhỏ thì không thể. Các em chưa biết lên tiếng, chưa biết tự vệ, nên xã hội mới cần có trách nhiệm bảo vệ trẻ em cho đến khi các em đủ trưởng thành.

Do đó, tôi nghĩ công tác truyền thông về vấn đề này phải mạnh mẽ hơn nữa, đặc biệt ở các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM. Ở thành phố, nhiều người có tâm lý “không phải việc của mình thì không quan tâm”. Trong khi ở các vùng quê hay cộng đồng nhỏ, dù mọi người hay nói chuyện, bàn tán với nhau và có thể nhiều người cho rằng đây là “nhiều chuyện”, nhưng thực tế nhờ sự để ý, trao đổi với nhau mà cộng đồng và chính quyền địa phương có thể nắm bắt dấu hiệu bất thường để can thiệp kịp thời.

Bên cạnh đó, lực lượng làm công tác trẻ em hiện nay còn rất mỏng, nhiều nơi không có cán bộ chuyên trách. Vì vậy, vai trò của cộng đồng càng trở nên quan trọng. Chúng ta cần tuyên truyền để mỗi người dân đều hiểu rằng bảo vệ trẻ em chính là bảo vệ một công dân của đất nước.

Nếu có ai nói rằng “con tôi thì tôi muốn làm gì cũng được”, thì phải nói rõ rằng họ đang hiểu sai. Đây không chỉ là con của họ, mà còn là một công dân được pháp luật bảo vệ. Không ai có quyền đánh đập, hành hạ hay xâm hại trẻ em dưới danh nghĩa dạy dỗ. Theo tôi, nhận thức này cần được truyền thông rộng rãi và mạnh mẽ hơn nữa.

Độc giả Minh Khương (Lạng Sơn) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Theo ông, đâu là những biểu hiện hoặc yếu tố nguy cơ cho thấy một đứa trẻ đang sống trong môi trường có khả năng xảy ra bạo lực, ngay cả khi chưa xuất hiện thương tích rõ ràng? Vai trò của nhà trường, tổ dân phố và hàng xóm trong nhận diện sớm cần được đặt ra như thế nào?

TS. Đào Trung Hiếu: Trẻ có thể đột ngột thu mình, sợ hãi người lớn hay giật mình, học tập sa sút, thường xuyên nghỉ học, thiếu ăn, mất ngủ hoặc có những biểu hiện lo âu kéo dài. Một số trẻ lại trở nên hung hăng, dễ kích động hoặc bắt nạt bạn yếu hơn. 

Về phía gia đình, các yếu tố nguy cơ gồm cha mẹ nghiện rượu, xung đột hôn nhân, thất nghiệp, thường xuyên chửi mắng hoặc cô lập trẻ. Nhà trường, tổ dân phố và hàng xóm cần phải coi những dấu hiệu này là những tín hiệu cảnh báo sớm để chủ động báo tin và kịp thời can thiệp. 

Nhiều trẻ bị bạo hành không chủ động kêu cứu, các em thường mang tâm lý sợ hãi, mặc cảm, thậm chí bảo vệ chính người gây bạo lực vì lo gia đình tan vỡ hoặc bị bỏ rơi. Đây là lý do việc phát hiện sớm không thể chỉ chờ vào lời khai của trẻ.

Độc giả Đức Hải (Quảng Ninh) gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Theo anh, vì sao nhiều cha mẹ rất thương con nhưng lại dễ làm con tổn thương bằng áp lực học hành, sự so sánh hoặc những lời nói trong lúc nóng giận?

MC Quyền Linh: Tôi nghĩ nhiều cha mẹ rất thương con, nhưng đôi khi chính vì thương con mà lại mong con phải giống người này, người kia. Cha mẹ thường nói: “Con nhìn bạn đó đi, bạn học giỏi như thế”, “Con phải cố giống bạn này, đạt được như bạn kia”. Những câu so sánh tưởng như để khích lệ nhưng có thể khiến trẻ cảm thấy mình luôn kém cỏi, luôn chưa đủ tốt trong mắt cha mẹ.

Bên cạnh đó, người lớn cũng chịu rất nhiều áp lực từ cuộc sống: cơm áo gạo tiền, công việc, tiền điện, tiền nước, đủ thứ chi phí. Có khi áp lực ấy không được giải tỏa đúng cách, rồi vô tình trút xuống con bằng sự nóng nảy, cáu gắt, kiểm soát hoặc im lặng.

Tôi từng thấy có những gia đình gần như giao hết việc dạy con cho nhà trường. Cha mẹ đi làm cả ngày, tối về mệt mỏi, ở chung một nhà nhưng cả tuần không thật sự ngồi xuống nói chuyện với con. Trong khi đó, trẻ lại rất cần được cha mẹ hỏi han, chia sẻ, lắng nghe.

Khi người lớn chỉ nhìn vào kết quả mà quên mất cảm xúc của con, đứa trẻ sẽ thiếu đi một khoảng không gian riêng để được thở, được là chính mình. Sự so sánh, áp đặt, la mắng hay im lặng kéo dài đều có thể trở thành một dạng bạo lực tinh thần. 

Nhiều cha mẹ không biết rằng khi bị so sánh quá nhiều, đứa trẻ sẽ hình thành cảm giác giá trị của mình phụ thuộc vào thành tích và sự công nhận của người khác. Nguy hiểm hơn là có những em lớn lên luôn sống để làm hài lòng người khác, nhưng lại không biết bản thân mình thật sự muốn gì.

Độc giả Thuý Hằng (Hà Nội) gửi câu hỏi tới bà Ninh Thị Hồng: Từ thực tiễn nhiều năm làm công tác bảo vệ trẻ em, bà nhận thấy đâu là những dấu hiệu cảnh báo sớm của bạo hành trong gia đình mà cộng đồng hoặc người xung quanh cần đặc biệt lưu ý?

Bà Ninh Thị Hồng: Việc phát hiện sớm nguy cơ trẻ bị bạo hành không có một “công thức chung” áp dụng cho mọi trường hợp, bởi mỗi vụ việc lại có những biểu hiện và hoàn cảnh khác nhau.

Với những trẻ đã đi học, dấu hiệu bất thường thường dễ nhận ra hơn. Giáo viên, bạn bè có thể thấy trẻ đột nhiên gầy đi, xanh xao, buồn bã, sợ sệt hoặc học hành sa sút. Chỉ cần quan tâm một chút, người lớn hoàn toàn có thể đặt câu hỏi: “Vì sao em bé này lại thay đổi như vậy?”.

Nhưng với những trẻ còn non nớt hay quá nhỏ như 2 hay 4 tuổi, việc phát hiện khó hơn rất nhiều. Trẻ 4 tuổi chưa nói được lưu loát hay chưa diễn tả được hết ý nghĩa điều cần nói, còn trẻ 2 tuổi gần như chỉ biết phản ứng bằng tiếng khóc, la hét khi sợ hãi hoặc đau đớn. Vì thế, dấu hiệu thường chỉ nằm ở những biểu hiện rất nhỏ như trẻ ngày càng gầy yếu, ánh mắt lúc nào cũng hoảng sợ, hay khóc kéo dài bất thường. Cho nên việc có các dấu hiệu cảnh báo sớm phải dựa vào từng hoàn cảnh cụ thể và sự quan tâm thật sự của những người xung quanh.

Do đó, để phòng ngừa và phát hiện sớm nguy cơ trẻ bị bạo hành thì cộng đồng xung quanh đóng vai trò rất quan trọng. Ví dụ như ở các khu nhà trọ, khi có người mới chuyển đến sống cùng trẻ nhỏ, hàng xóm hoặc chủ nhà cũng nên để ý, tìm hiểu ở mức cần thiết. Đây không phải là tò mò đời tư, mà là sự quan tâm để bảo vệ trẻ em.

Chẳng hạn mình cần biết sơ bộ đây có phải là gia đình ổn định không, là con chung hay con riêng, mối quan hệ giữa những người trong nhà như thế nào… Vì thực tế nhiều vụ việc đau lòng xảy ra trong những hoàn cảnh gia đình phức tạp, cha dượng, mẹ kế hoặc những cặp đôi chỉ mới sống chung với nhau.

Tôi cũng nghĩ rằng cách cư xử và môi trường sống của người lớn phần nào phản ánh nguy cơ đối với trẻ. Nếu một gia đình có công việc ổn định, ứng xử lịch sự, biết chào hỏi, giao tiếp văn minh thì thường môi trường sống cũng tích cực hơn. Nhưng nếu thấy một người thường xuyên văng tục, cãi vã, sinh hoạt thất thường, quan hệ phức tạp thì những người xung quanh cũng nên lưu tâm hơn.

Đối với trẻ nhỏ, dấu hiệu dễ nhận thấy nhất nhiều khi chỉ là tiếng khóc kéo dài hoặc sự sợ hãi bất thường. Khi đó, hàng xóm hay chủ nhà trọ hoàn toàn có thể hỏi han xem em bé có bị ốm hay có chuyện gì xảy ra. Điều quan trọng là đừng giữ suy nghĩ “không phải chuyện nhà mình”. Bởi nếu chỉ cần một người phát hiện sớm, báo cho tổ dân phố, công an khu vực hoặc chính quyền địa phương, cơ quan chức năng có thể kịp thời rà soát, can thiệp và ngăn chặn những hậu quả đau lòng xảy ra với trẻ.

Từ thực tiễn nhiều năm làm công tác bảo vệ trẻ em, tôi thấy rằng đôi khi chỉ cần cộng đồng chú ý hơn một chút là đã có thể cứu được một đứa trẻ. Nhiều em nhỏ nhìn qua là có thể cảm nhận được sự bất an - các cháu không còn hồn nhiên, không vui vẻ, không được chăm sóc như những đứa trẻ bình thường khác. Nếu mọi người quan tâm và lên tiếng sớm hơn, có thể bi kịch đã không xảy ra.

Độc giả Quốc Huy (Đồng Nai) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Theo ông, hiện nay công tác bảo vệ trẻ em đang gặp vấn đề lớn hơn ở khâu phòng ngừa sớm, phát hiện nguy cơ hay can thiệp sau bạo hành? Vì sao thưa ông?

TS. Đào Trung Hiếu: Theo tôi, điểm yếu lớn nhất hiện nay nằm ở khâu phòng ngừa sớm và phát hiện nguy cơ. Chúng ta thường phản ứng rất mạnh sau khi vụ việc đã gây hậu quả nghiêm trọng, thậm chí khi đứa trẻ đã mang thương tích nặng nề hoặc tổn thương tâm lý kéo dài, nhưng lại chưa xây dựng được một cơ chế đủ nhạy để nhận diện các dấu hiệu nguy hiểm từ trước đó.

Thực tế, bạo hành trẻ em hiếm khi xảy ra một cách đột ngột. Trước mỗi bi kịch thường tồn tại một quá trình leo thang âm thầm với rất nhiều tín hiệu cảnh báo như trẻ sợ hãi bất thường, thu mình, thay đổi hành vi, thường xuyên nghỉ học, suy sụp tinh thần hoặc sống trong môi trường gia đình có xung đột, nghiện ngập, bạo lực. Vấn đề là những tín hiệu ấy nhiều khi đã xuất hiện nhưng không được nhìn nhận như một nguy cơ cần can thiệp khẩn cấp.

Tôi cho rằng chúng ta hiện nay vẫn nặng về tư duy xử lý hậu quả hơn là quản trị nguy cơ. Nghĩa là xã hội thường chỉ thực sự lên tiếng khi vụ việc đã trở nên nghiêm trọng, trong khi điều quan trọng nhất của bảo vệ trẻ em phải là ngăn bạo lực xảy ra ngay từ đầu. Một đứa trẻ được bảo vệ thành công không phải là đứa trẻ được giải cứu sau bạo hành, mà là đứa trẻ chưa bao giờ phải trở thành nạn nhân.

Độc giả Tuệ Lâm (Bắc Ninh) gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Là người thường xuyên tiếp xúc với nhiều gia đình và trẻ em, anh có cảm giác rằng trẻ em hôm nay đang chịu nhiều áp lực tinh thần hơn trước, đôi khi cô đơn hơn dù cuộc sống vật chất có thể đầy đủ hơn? 

MC Quyền Linh: Tôi thấy trẻ em hôm nay chịu rất nhiều áp lực, đặc biệt là áp lực từ kỳ vọng của gia đình. Nhiều cha mẹ mong muốn con quá nhiều: học ở trường, rồi lại học thêm, học đàn, học múa, học vẽ, học ngoại ngữ, học thể thao… Lịch của trẻ kín đến mức nhiều em gần như không còn tuổi thơ đúng nghĩa. Ngày xưa trẻ em thiếu điều kiện vật chất, còn bây giờ nhiều em lại thiếu thời gian được sống đúng tuổi thơ của mình. Có những đứa trẻ từ nhỏ đã sống như người lớn: học liên tục, cạnh tranh liên tục, bị đánh giá liên tục. Các em có rất nhiều khóa học nhưng lại thiếu thời gian trò chuyện với cha mẹ, thiếu những bữa cơm gia đình, thiếu cảm giác được nghỉ ngơi thật sự.

Tôi nghĩ một đứa trẻ hạnh phúc không phải là một đứa trẻ lúc nào cũng phải đứng đầu, mà là một đứa trẻ vẫn còn giữ được sự hồn nhiên, sự tự tin và niềm vui sống

Có những đứa trẻ không được làm theo sở thích, đam mê hay năng lực của mình, mà phải đi theo mong muốn của cha mẹ, ông bà. Người lớn từng mơ ước con làm bác sĩ, kỹ sư, nghệ sĩ hay một nghề nào đó, rồi vô tình biến ước mơ của mình thành áp lực đặt lên vai con. Đứa trẻ khi ấy không còn được hỏi: “Con thích gì?”, “Con muốn gì?”, “Con có mệt không?”, mà chỉ thường xuyên phải nghe: “Con phải thế này, thế kia”.

Tôi thấy rất nhiều em không có kỳ nghỉ hè đúng nghĩa. Hè vốn là khoảng thời gian trẻ em mong chờ để nghỉ ngơi, vui chơi, khám phá, nhưng nhiều em lại tiếp tục bị cuốn vào các lớp học. Học hết lớp này đến lớp khác, từ sáng tới tối, khiến tuổi thơ bị thu hẹp lại.

Áp lực điểm số cũng rất lớn. Nhiều gia đình đặt ra những “KPI” cho con: phải 9 điểm, 10 điểm, phải đứng đầu, phải giỏi hơn bạn. Khi kỳ vọng ấy kéo dài, trẻ không chỉ mệt về thể chất mà còn căng thẳng về tinh thần. Các em có thể sống trong cảm giác nếu mình không đạt được điều người lớn mong muốn thì mình là người thất bại, là người làm cha mẹ buồn.

Độc giả Thanh Tùng (Ninh Bình) gửi câu hỏi tới bà Ninh Thị Hồng: Thưa bà Ninh Thị Hồng, thời gian gần đây liên tiếp xảy ra những vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng gây chấn động dư luận, trong đó nhiều vụ việc diễn ra ngay trong gia đình - nơi lẽ ra phải an toàn nhất đối với trẻ. Từ góc nhìn của một người nhiều năm gắn bó với công tác bảo vệ trẻ em, bà nhìn nhận thực trạng này như thế nào?

Bà Ninh Thị Hồng: Khi tiếp nhận những thông tin như vậy trên các phương tiện truyền thông, thực sự những người làm công tác bảo vệ quyền trẻ em nhiều năm như tôi cảm thấy rất đau lòng và day dứt. Trong bối cảnh xã hội đang ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực trong công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ em, đặc biệt đây cũng là thời điểm các gia đình chờ đợi kết quả học tập, sự trưởng thành của con trẻ sau một năm học, thì chỉ một vài vụ bạo hành nghiêm trọng xảy ra cũng đủ khiến dư luận bàng hoàng, phẫn nộ và cảm thấy vô cùng xót xa.

Tôi đặc biệt trăn trở với vụ việc xảy ra ngay tại Hà Nội, khi một cháu bé mới chỉ 4 tuổi đã bị bạo hành đến mức tử vong. Điều khiến tôi đau lòng hơn cả là vụ việc diễn ra không phải ở vùng sâu, vùng xa hay nơi hẻo lánh ít người qua lại, mà ngay giữa Thủ đô, tại khu nhà trọ đông đúc với rất nhiều người sinh sống xung quanh. Một đứa trẻ còn quá nhỏ, chưa có khả năng tự bảo vệ mình, vậy mà những dấu hiệu bất thường lại không được phát hiện sớm để can thiệp kịp thời. Điều đó khiến tôi đặt câu hỏi về trách nhiệm của người thân, hàng xóm và cả các cơ quan liên quan trong việc nhận diện, bảo vệ trẻ em trước nguy cơ bị bạo hành.

Tôi cũng suy nghĩ rất nhiều về vai trò của cộng đồng trong bối cảnh mạng xã hội hiện nay phát triển mạnh mẽ. Chúng ta dễ dàng lan tỏa, biểu dương những hành động đẹp, đồng thời cũng phản ứng rất nhanh trước những hành vi tiêu cực như lấn chiếm vỉa hè, chặt chém khách du lịch hay thu tiền sai quy định. Chỉ cần một clip hay một bài đăng xuất hiện trên mạng xã hội là dư luận lên tiếng, cơ quan chức năng nhanh chóng vào cuộc.

Thế nhưng, với những vụ việc liên quan đến trẻ em - đặc biệt là những đứa trẻ còn quá nhỏ, chưa thể tự lên tiếng hay tự bảo vệ mình - thì nhiều trường hợp lại bị bỏ qua trong thời gian dài. Tôi thực sự day dứt khi nghĩ rằng một sinh mạng trẻ thơ phải chịu đựng đau đớn đến vậy mà không ai phát hiện, không ai lên tiếng đủ sớm để ngăn chặn hậu quả đau lòng xảy ra.

Độc giả Mai Anh (TP.HCM) gửi câu hỏi tới TS. Đào Trung Hiếu: Thưa TS. Đào Trung Hiếu, nhiều vụ bạo hành trẻ em kéo dài trong thời gian dài nhưng không bị phát hiện, dù diễn ra ngay trong khu dân cư, trường học hoặc môi trường có nhiều người tiếp xúc với trẻ. Dưới góc nhìn tội phạm học, điều này phản ánh những “lỗ hổng” nào trong cơ chế giám sát và bảo vệ trẻ em hiện nay?

TS. Đào Trung Hiếu: Điều này cho thấy sự đứt gãy của nhiều tầng bảo vệ xung quanh trẻ em. Theo tôi, trước hết là lỗ hổng trong nhận diện khi nhiều người chỉ chú ý đến thương tích mà bỏ qua những dấu hiệu như trẻ sợ hãi, thu mình, nghỉ học bất thường hoặc suy kiệt về mặt tâm lý. 

Thứ hai là, lỗ hổng trong trách nhiệm cộng đồng khi hàng xóm, người thân, giáo viên nghi ngờ nhưng ngại can thiệp vì cho rằng đó là chuyện riêng của gia đình.

Thứ ba là, sự phối hợp liên ngành chưa thực sự hiệu quả giữa gia đình, nhà trường, y tế, công an và chính quyền cơ sở. Nói cách khác, khi một đứa trẻ bị bạo hành trong thời gian dài, không chỉ người gây bạo lực có lỗi mà cả hệ thống cảnh báo sớm đã hoạt động chưa đủ nhạy và chưa đủ quyết liệt. 

Điều đáng lo ngại hơn là trong nhiều trường hợp, không phải không có người nhận ra bất thường, mà là những dấu hiệu đau đớn của trẻ dần bị cộng đồng xem như chuyện riêng của gia đình. Khi sự im lặng kéo dài, bạo lực sẽ có cơ hội leo thang, trẻ tiếp tục chịu đựng nỗi đau cả thể xác và tinh thần. 

Độc giả Minh Phương (TP.HCM) gửi câu hỏi tới MC Quyền Linh: Thưa MC Quyền Linh, trong hành trình nhiều năm đi tới những hoàn cảnh khó khăn và đồng hành cùng trẻ em, điều gì khiến anh day dứt nhất khi chứng kiến những đứa trẻ bị tổn thương ngay trong chính gia đình mình?

MC Quyền Linh: Tôi đi nhiều vùng sâu, vùng xa và thấy trẻ em ở những nơi ấy còn chịu rất nhiều thiệt thòi. Điều khiến tôi day dứt nhất là nhiều em chưa biết mình có những quyền gì, chưa được người lớn trong gia đình và cộng đồng tôn trọng đầy đủ các quyền cơ bản của trẻ em.

Ở một số nơi, vẫn còn những hành vi bạo lực tinh thần diễn ra âm thầm trong gia đình. Có những người cha bắt con phải đi mua rượu, bắt con làm theo ý mình, áp đặt con bằng lời nói, thái độ, thậm chí bằng sự kiểm soát mà chính họ cũng không nhận ra đó là tổn thương. Những điều ấy có thể không để lại vết thương trên thân thể, nhưng lại làm đứa trẻ sợ hãi, thu mình và mất đi cảm giác được an toàn trong chính ngôi nhà của mình.

Vì vậy, tôi nghĩ điều rất quan trọng là phải truyền thông nhiều hơn nữa về quyền trẻ em, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Không chỉ trẻ em cần biết quyền của mình, mà người lớn cũng phải hiểu: trẻ em có quyền được yêu thương, được bảo vệ, được lắng nghe và được lớn lên trong môi trường an toàn.

Điều tôi sợ nhất là có những đứa trẻ lớn lên mà lúc nào cũng nghĩ mình không đủ tốt. Các em bị la mắng, bị phủ nhận cảm xúc quá nhiều đến mức dần không còn dám nói thật lòng mình nữa. Có em rất ngoan, rất im lặng, nhưng càng im lặng tôi càng lo, vì nhiều khi bên trong các em là sự cô đơn và tổn thương kéo dài.

Tôi nghĩ vết thương tinh thần ở trẻ em nguy hiểm ở chỗ nó không nhìn thấy ngay. Một cái tát có thể hết đau sau vài ngày, nhưng cảm giác bị xem thường, bị so sánh, bị làm cho sợ hãi có khi đi theo đứa trẻ suốt nhiều năm, ảnh hưởng đến cách các em yêu thương bản thân, xây dựng gia đình hay tin tưởng người khác khi trưởng thành.