Từ vụ hơn 187.000 hộp sữa giả: Tiêu dùng thông minh cho trẻ nhỏ và mẹ bầu không thể bắt đầu từ lời quảng cáo

Sữa cho trẻ nhỏ: Nếu sai từ cách chọn, hệ lụy không dừng ở một hộp sữa

Vụ việc hơn 187.000 hộp sữa giả bị phát hiện không chỉ gây bức xúc vì đánh trúng vào những nhóm dễ tổn thương như trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai,... mà còn gióng lên một cảnh báo khác: nhiều người tiêu dùng vẫn đang chọn sản phẩm dinh dưỡng bằng niềm tin cảm tính, theo lời giới thiệu và khuyến mại, hơn là bằng thói quen kiểm tra kỹ thành phần, nguồn gốc và tính pháp lý của sản phẩm.

Điều đáng nói là trong rất nhiều quyết định mua hàng hiện nay, phần được người tiêu dùng chú ý đầu tiên lại không phải bảng thành phần, đối tượng sử dụng hay nơi sản xuất, mà là những lớp thông tin bề nổi: sản phẩm này đang “hot”, được nhiều người giới thiệu, có người nổi tiếng quảng bá, được các mẹ trong hội nhóm chia sẻ, hoặc đang giảm giá sâu. Không ít người mua cảm giác yên tâm do quảng cáo tạo ra, thay vì mua một sản phẩm đã được kiểm tra kỹ bằng thông tin rõ ràng và khả năng truy xuất cụ thể.

Với trẻ nhỏ, nhất là trẻ sơ sinh và trẻ em trong những năm đầu đời, sản phẩm dinh dưỡng không thể được chọn theo cảm hứng. Mỗi giai đoạn phát triển có nhu cầu khác nhau; mỗi trẻ cũng có tình trạng hấp thu, thể trạng, dị ứng hoặc đáp ứng dinh dưỡng khác nhau. Thế nhưng trên thực tế, nhiều phụ huynh lại đang chọn sữa bằng những cách rất dễ dãi.

Có người mua theo phong trào. Thấy một loại sữa được nhắc liên tục trong các hội nhóm nuôi con, được nhiều phụ huynh khen là “mát”, “vào cân”, “giúp ngủ ngon”, lập tức cho rằng con mình cũng sẽ phù hợp. Có người mua theo giới thiệu. Chỉ cần nhân viên bán hàng nói vài câu chắc nịch như “dòng này đang bán rất chạy”, “nhiều mẹ phản hồi tốt”, “sữa này nhập khẩu, công thức xịn”, là đã có thể chốt đơn. Cũng có người bị kéo bởi khuyến mại: mua hai tặng một, tặng quà cho bé, tặng điểm tích lũy, giảm giá sâu trong livestream, hoặc các chương trình “giá sốc hôm nay”.

Những lựa chọn ấy thoạt nhìn tưởng không có gì bất thường, nhưng lại cho thấy một thói quen tiêu dùng đáng lo: phụ huynh đọc quảng cáo rất kỹ, nhưng đọc nhãn sản phẩm lại rất vội.

Phần quan trọng nhất của một hộp sữa không nằm ở những cụm từ in lớn ngoài vỏ hộp. Điều cần đọc kỹ phải là độ tuổi sử dụng, thành phần chính, hướng dẫn pha, khuyến nghị bảo quản, đơn vị sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm, xuất xứ và các thông tin công bố liên quan. Thế nhưng, nhiều người chỉ dừng ở việc thấy sản phẩm “dành cho trẻ em”, “bổ sung DHA”, “tăng cường miễn dịch”, “hỗ trợ phát triển toàn diện” là đã tin rằng sản phẩm ấy mặc nhiên đáng chọn.

Một sai lầm phổ biến khác là đánh đồng hình thức đẹp với chất lượng thật. Bao bì càng hiện đại, tên gọi càng sang, câu chữ càng chuyên nghiệp thì càng dễ tạo cảm giác đây là sản phẩm bài bản. Nhưng với nhóm hàng ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ nhỏ, cảm giác tin tưởng không thể thay cho kiểm chứng thực tế.

Trên một bài viết về thói quen chọn sữa cho con, BSCKII Mai Quang Huỳnh Mai, Phó khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Nhi đồng 2, từng cảnh báo rằng nhiều phụ huynh đang chọn sữa một cách cảm tính, dễ tin vào lời giới thiệu của người bán hoặc vẻ ngoài bắt mắt của sản phẩm, trong khi lại không chú ý đủ đến những chi tiết quan trọng để xác nhận chất lượng và độ an toàn. Đây là nhận xét rất đáng suy nghĩ, bởi nó chạm đúng một thực tế: trong thị trường quá nhiều lời mời gọi, người mua càng sốt ruột càng dễ chọn sai.

Điều đáng sợ nhất trong câu chuyện tiêu dùng sữa cho trẻ nhỏ không chỉ là hàng giả, mà còn là cách một sản phẩm có thể được “bảo chứng xã hội” rất nhanh. Chỉ cần vài bài đăng chia sẻ, vài clip quảng bá, vài lời nhận xét tích cực trong hội nhóm, một loại sữa có thể lập tức được nhìn nhận như một lựa chọn đáng tin. Hiệu ứng đám đông khiến nhiều phụ huynh yên tâm vì “nhiều người dùng rồi”, trong khi thực tế, việc nhiều người mua không đồng nghĩa với việc sản phẩm đã được kiểm chứng đầy đủ.

Có những phụ huynh sẵn sàng dành thời gian hàng giờ để đọc bình luận trên mạng, nhưng lại không dành vài phút để tra cứu xem sản phẩm đó do đơn vị nào chịu trách nhiệm, có thông tin công bố ra sao, có thể truy xuất nguồn gốc rõ ràng hay không. Cũng có người tin tuyệt đối vào chữ “xách tay”, “nội địa”, “hàng nhà có người thân gửi”, như thể những nhãn mác truyền miệng ấy tự nhiên đồng nghĩa với chất lượng.

Chị Nguyễn Thu Hà, có con 2 tuổi, cho biết chị từng không ít lần rơi vào trạng thái hoang mang khi chọn sữa cho con vì “mỗi nơi tư vấn một kiểu”.

“Lúc đầu tôi cũng hay nghe người quen giới thiệu. Thấy ai bảo con uống hợp, tăng cân tốt là mình cũng muốn thử. Sau vài lần đổi sữa liên tục, con thì không hợp, còn mình thì càng rối. Về sau tôi mới hiểu là không thể mua theo kinh nghiệm của người khác được”, chị Hà nói.

Câu chuyện của chị Hà cũng là tâm lý chung của nhiều phụ huynh trẻ hiện nay: sợ con thiếu chất, sợ con chậm lớn, sợ mình chọn sai. Chính những nỗi sợ đó khiến nhiều người trở nên dễ bị thuyết phục hơn bởi quảng cáo, bởi lời giới thiệu đầy tự tin, và bởi các chương trình khuyến mại nghe có vẻ rất có lợi.

Không ít mẹ bầu chạy mua sữa theo xu hướng, đắt tiền nhưng chưa chắc phù hợp

Nếu phụ huynh chọn sữa cho con bằng kỳ vọng con khỏe hơn, cao lớn hơn, thông minh hơn, thì phụ nữ mang thai lại đứng trước một áp lực khác: làm sao để đủ chất cho con ngay từ trong bụng mẹ. Chính áp lực ấy khiến thị trường sữa bầu luôn có "đất" để quảng cáo rất mạnh.

Từ những lời hứa hẹn về hỗ trợ phát triển trí não thai nhi, bổ sung vi chất toàn diện, đến các thông điệp như giúp mẹ khỏe, con tăng trưởng tốt, giảm mệt mỏi thai kỳ, nhiều sản phẩm đang được bày ra như một giải pháp gần như không thể thiếu. Trong bối cảnh ấy, rất nhiều mẹ bầu không mua bằng sự hiểu rõ, mà mua bằng tâm lý “có còn hơn không”, “người ta uống thì mình cũng nên uống”, hoặc “đắt tiền chắc sẽ tốt hơn”.

Không phải loại sữa bầu nào cũng phù hợp với mọi thai phụ. Có người cần kiểm soát lượng đường do nguy cơ đái tháo đường thai kỳ. Có người không dung nạp lactose. Có người dễ buồn nôn, đầy bụng, khó hấp thu. Cũng có người đã được bổ sung vi chất qua chế độ ăn hoặc thuốc theo chỉ định, nên không thể tùy tiện cộng dồn mọi thứ chỉ vì tin rằng càng nhiều càng tốt.

Trên một bài tư vấn về lựa chọn sữa cho phụ nữ có thai, bác sĩ Phan Bích Nga, Trưởng khoa Khám tư vấn dinh dưỡng trẻ em, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, lưu ý rằng phụ nữ mang thai cần chú ý đến các thành phần thiết yếu như axit folic, canxi, sắt, DHA, protein cùng các vitamin và khoáng chất cần thiết; đồng thời cần tránh chọn sản phẩm quá nhiều đường, quá nhiều chất béo, không phù hợp với thể trạng hoặc bệnh lý của mình. Gợi ý ấy cho thấy, chọn sữa bầu không phải là chọn thứ được quảng bá mạnh nhất, mà là chọn thứ phù hợp nhất.

Trong thai kỳ, sự lo lắng thường khiến các mẹ bầu mua vì cần một "điểm tựa" tâm lý. Chỉ cần ai đó nói sản phẩm này “tốt cho con”, “nhiều người dùng”, “uống vào yên tâm hơn”, là đã đủ để nhiều người nghiêng về quyết định mua.

Chị Trần Minh Anh, đang mang thai tháng thứ 7 tại Hà Nội, kể có thời điểm chị thay tới ba loại sữa trong một thai kỳ chỉ vì “nghe ai cũng bảo loại này tốt hơn loại kia”.

“Mỗi lần thấy trên mạng có người khen, hay bạn bè giới thiệu một dòng mới, tôi lại dao động. Sau này đi khám, bác sĩ hỏi khá kỹ về chế độ ăn và những thứ tôi đang dùng, lúc đó tôi mới nhận ra mình đang mua theo cảm giác nhiều hơn là theo nhu cầu thực sự”, chị Minh Anh nói.

Điều đáng bàn là mẹ bầu không chỉ dễ bị tác động bởi quảng cáo, mà còn dễ bị thuyết phục bởi hình ảnh chăm sóc chu đáo mà các nhãn hàng tạo ra. Những chiến dịch truyền thông đánh mạnh vào cảm xúc, hình ảnh người mẹ tận tụy, lời hứa về một thai kỳ khỏe mạnh và một em bé phát triển tối ưu có sức ảnh hưởng rất lớn. Nhưng càng ở giai đoạn nhạy cảm, người tiêu dùng càng phải tỉnh táo với những thông điệp quá trơn tru.

Một sản phẩm dành cho phụ nữ mang thai không thể chỉ được đánh giá bằng tên gọi dịu dàng, hộp sữa sang trọng hay lời tư vấn nghe rất xuôi tai. Điều quan trọng hơn là người mua phải trả lời được những câu hỏi cơ bản: sản phẩm này dành cho đối tượng nào, thành phần có gì, lượng đường và chất béo ra sao, đơn vị nào chịu trách nhiệm, nơi sản xuất ở đâu, thông tin có minh bạch hay không. Và quan trọng hơn hết, nó có thực sự phù hợp với cơ thể mình hay không.

Từ vụ việc sữa giả vừa qua, có lẽ điều thị trường cần không chỉ là những đợt kiểm tra mạnh tay hơn từ cơ quan chức năng, mà còn là một sự thay đổi trong chính thói quen mua hàng của người tiêu dùng. Với trẻ nhỏ, đừng chọn bằng phong trào. Với mẹ bầu, đừng chọn bằng nỗi lo.