Từ vụ việc tại VioEdu: Đừng để trẻ học sai từ người lớn

Mới đây, vòng thi cấp khu vực (xã, phường) của VioEdu tại Hà Nội diễn ra trong bối cảnh Ban tổ chức tăng cường giám sát trực tuyến nhằm đảm bảo tính minh bạch. Tuy nhiên, ngay trong quá trình theo dõi, hệ thống đã ghi nhận nhiều dấu hiệu bất thường tại một số điểm thi.

Theo dữ liệu trích xuất từ camera, tại một số phòng thi đã xuất hiện tình trạng giám thị can thiệp vào quá trình làm bài của thí sinh. Có trường hợp ra vào phòng thi không đúng quy định, nhắc bài, thậm chí hỗ trợ học sinh trong lúc làm bài. Bên cạnh đó, việc sao chép, phát tán đề và mã ca thi cũng được ghi nhận, ảnh hưởng trực tiếp đến tính công bằng của kỳ thi.

Đáng chú ý, một số điểm thi còn bố trí camera không đúng vị trí, tạo ra các “góc khuất” nhằm hạn chế khả năng giám sát. Trước những vi phạm này, Ban tổ chức đã quyết định hủy kết quả các ca thi liên quan và thông báo tới các đơn vị để xử lý theo quy định.

Tuy nhiên, điều khiến dư luận băn khoăn không chỉ nằm ở việc một kỳ thi bị hủy kết quả, mà ở câu hỏi lớn hơn: Điều gì đang diễn ra phía sau những “sân chơi trí tuệ” dành cho học sinh nhỏ tuổi?

Một cuộc thi dành cho học sinh tiểu học, lẽ ra chỉ nên là nơi trẻ thử sức, học hỏi và vui thích với tri thức. Nhưng khi Ban tổ chức VioEdu buộc phải hủy kết quả một số phòng thi vì phát hiện dấu hiệu can thiệp, câu chuyện không còn dừng ở một sự cố kỹ thuật hay vi phạm quy chế. Nó cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: Trong nhiều “sân chơi” của trẻ em, người lớn đang hiện diện quá sâu và đôi khi, theo cách không nên có.

Ở đây, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “ai sai”, mà là “vì sao lại sai”.

Trong nhiều năm trở lại đây, các cuộc thi học thuật dành cho học sinh tiểu học phát triển nhanh chóng, với quy mô ngày càng lớn và cách thức tổ chức ngày càng bài bản. Từ một hoạt động bổ trợ, nhiều sân chơi đã mang dáng dấp của một hệ thống thi cử thu nhỏ: Có vòng loại, có xếp hạng, có vinh danh và cả áp lực đi kèm.

Khi một “sân chơi” bắt đầu được vận hành như một kỳ thi, nó cũng kéo theo những logic quen thuộc của thi cử: Cạnh tranh, thành tích và kỳ vọng. Vấn đề là, những logic ấy không dừng lại ở học sinh.

Trong không ít trường hợp, kết quả từ các cuộc thi được sử dụng như một chỉ dấu để đánh giá phong trào, ghi nhận thi đua, thậm chí phản ánh năng lực tổ chức của nhà trường và giáo viên. Khi đó, áp lực không còn là câu chuyện cá nhân của một đứa trẻ, mà trở thành áp lực của cả một hệ thống.

Và khi áp lực lan rộng, ranh giới giữa hỗ trợ và can thiệp rất dễ bị xóa nhòa.

Những gì xảy ra tại một số phòng thi không phải là hiện tượng ngẫu nhiên. Nó có thể là hệ quả của một chuỗi lựa chọn: Khi thành tích được ưu tiên hơn trải nghiệm, khi kết quả được nhìn nhận quan trọng hơn quá trình, và khi “thắng” trở thành mục tiêu thay vì “học”.

Điều đáng lo không chỉ là sự công bằng của một cuộc thi bị ảnh hưởng, mà là những “bài học ngầm” mà trẻ có thể tiếp nhận. Trẻ em không cần được dạy về gian lận, nhưng các em có thể học rất nhanh từ những gì mình chứng kiến. Khi người lớn sẵn sàng “làm giúp”, thông điệp gửi đi không chỉ là cách đạt điểm cao, mà còn là cách đối diện với quy tắc.

Ở chiều ngược lại, cũng cần nhìn nhận một cách công bằng rằng các sân chơi như VioEdu đã mang lại nhiều giá trị tích cực: Tạo hứng thú học tập, mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ, giúp học sinh rèn luyện tư duy. Tuy nhiên, khi quy mô ngày càng lớn, yêu cầu về minh bạch và chuẩn mực tổ chức cũng cần được đặt ra ở mức tương xứng.

Một vấn đề khác đang dần lộ rõ là khoảng trống trong cơ chế quản lý. Các cuộc thi này không phải là kỳ thi chính thức của ngành giáo dục, nhưng lại được triển khai trong môi trường nhà trường, với sự tham gia trực tiếp của giáo viên và học sinh. Tính chất “nửa chính thức” khiến việc xác định trách nhiệm trở nên khó khăn khi xảy ra sự cố.

Ai chịu trách nhiệm cuối cùng cho tính trung thực của một kỳ thi? Đơn vị tổ chức, nhà trường hay cá nhân giám thị? Khi câu hỏi này chưa có câu trả lời rõ ràng, những rủi ro tương tự vẫn có thể lặp lại.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện không nằm ở một nền tảng hay một cuộc thi cụ thể. Nó liên quan đến cách chúng ta đang tạo ra môi trường học tập cho trẻ em: Một môi trường khuyến khích khám phá, hay một môi trường sớm đặt nặng thứ hạng.

Với phụ huynh, lựa chọn cho con tham gia một sân chơi nên bắt đầu từ câu hỏi “con có phù hợp không”, thay vì “con có đạt giải không”. Với nhà trường, việc giữ ranh giới giữa hoạt động trải nghiệm và mục tiêu thi đua là điều cần được cân nhắc thận trọng.

Còn với những người làm giáo dục, có lẽ điều quan trọng nhất không phải là một bảng xếp hạng, mà là việc giữ cho trẻ niềm tin rằng nỗ lực của mình được ghi nhận một cách công bằng.

Bởi trong những năm đầu đời, điều trẻ học được không chỉ là kiến thức, mà còn là cách nhìn nhận về sự trung thực. Và một khi niềm tin đó bị tổn thương, sẽ rất khó để đo đếm bằng bất kỳ thang điểm nào./.