Vì sao nhiều vụ bạo hành trẻ em chỉ bị phát hiện khi đã quá muộn?

Khoảng trống khiến nhiều trẻ em không được bảo vệ kịp thời

Chia sẻ với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS.LS Đặng Văn Cường - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, chuyên gia pháp lý trong lĩnh vực trẻ em và phòng chống tội phạm, cho rằng tình trạng bạo hành trẻ em vẫn diễn biến phức tạp hiện nay xuất phát từ nhiều nguyên nhân như sự thiếu hiểu biết pháp luật, quan niệm lệch lạc trong giáo dục con cái, việc người lớn không kiểm soát được cảm xúc và sử dụng bạo lực để dạy con. Đáng lo ngại hơn là sự thờ ơ, vô cảm của những người xung quanh khiến nhiều vụ việc không được phát hiện, can thiệp kịp thời.

Một trong những rào cản lớn trong công tác bảo vệ trẻ em hiện nay xuất phát từ những quan niệm cũ vẫn còn tồn tại trong xã hội như “đèn nhà ai nhà đó rạng” hay “thương cho roi cho vọt”. Không ít người vẫn xem việc cha mẹ đánh mắng con cái là chuyện riêng của mỗi gia đình, dẫn đến tâm lý im lặng, né tránh khi chứng kiến trẻ bị xúc phạm, bạo hành hoặc đánh đập.

Theo ông Cường, tại nhiều quốc gia, pháp luật quy định rất rõ trách nhiệm của những người biết hoặc phát hiện trẻ em bị bạo hành nhưng không trình báo cơ quan chức năng. Trong nhiều trường hợp, hành vi thờ ơ, không tố giác còn có thể bị xử phạt nghiêm khắc, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong khi đó, tại Việt Nam, cơ chế ràng buộc trách nhiệm của những người xung quanh khi phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ bị bạo hành vẫn chưa đủ mạnh. Chỉ khi biết rõ nạn nhân đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng mà cố tình không cứu giúp thì mới có thể bị xem xét xử lý theo quy định pháp luật hình sự.

Theo vị chuyên gia pháp lý, khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở việc thiếu cơ chế giám sát, phát hiện sớm đối với những trẻ sống trong môi trường có nguy cơ cao bị bạo hành. Nhiều trẻ em sống trong gia đình thiếu an toàn, cha mẹ thường xuyên sử dụng bạo lực hoặc thiếu trách nhiệm trong chăm sóc, giáo dục nhưng chưa được theo dõi, hỗ trợ và can thiệp đúng lúc.

Bên cạnh đó, Việt Nam hiện vẫn thiếu lực lượng chuyên trách và hệ thống hỗ trợ chuyên nghiệp về bảo vệ trẻ em. Việc ứng dụng công nghệ trong tiếp nhận, cảnh báo và xử lý thông tin liên quan đến nguy cơ bạo hành còn hạn chế. Cơ chế phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan chức năng trong phát hiện, giám sát và can thiệp cũng chưa thực sự chặt chẽ, hiệu quả.

Đặc biệt, công tác giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ em và tuyên truyền pháp luật về quyền trẻ em ở nhiều nơi vẫn còn mang tính hình thức. Không ít phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ về quyền trẻ em, trong khi nhiều trẻ chưa được trang bị kỹ năng cần thiết để tự bảo vệ hoặc tìm kiếm hỗ trợ khi bị xâm hại.

Ngoài ra, nguồn kinh phí dành cho công tác bảo vệ trẻ em hiện vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu về cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật cũng như đào tạo nguồn nhân lực chuyên môn. Sự thiếu hụt cả về cơ chế lẫn nguồn lực khiến nhiều vụ việc không được phát hiện, hỗ trợ và can thiệp kịp thời.

“Chính những khoảng trống này khiến không ít vụ bạo hành chỉ được phát hiện khi hậu quả đã nghiêm trọng, làm giảm hiệu quả phòng ngừa và bảo vệ trẻ em trên thực tế”, TS.LS Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Cần cơ chế "phòng ngừa chủ động" thay vì đợi hậu quả mới xử lý 

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, để ngăn chặn tình trạng bạo hành trẻ em, điều quan trọng trước tiên là phải thay đổi nhận thức xã hội. Việc cha mẹ đánh đập, xúc phạm hay sử dụng bạo lực để dạy con không thể tiếp tục bị xem là chuyện bình thường trong gia đình mà cần được nhìn nhận đúng là hành vi vi phạm pháp luật. Quan niệm “thương cho roi cho vọt” đã không còn phù hợp, thậm chí trong nhiều trường hợp trở thành nguyên nhân gây tổn thương nghiêm trọng cho trẻ cả về thể chất lẫn tinh thần.

Ông nhấn mạnh, bảo vệ trẻ em không phải trách nhiệm của riêng gia đình hay cơ quan chức năng mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ em bị bạo hành, mỗi người đều cần chủ động lên tiếng, trình báo và phối hợp can thiệp kịp thời. Sự im lặng, thờ ơ của những người xung quanh đôi khi vô tình tạo điều kiện để bạo lực tiếp tục diễn ra âm thầm trong bóng tối.

Theo ông Cường, để hạn chế những vụ việc đau lòng, cần sớm hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em theo hướng chủ động phòng ngừa thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra. Các cơ quan chức năng cần tăng cường rà soát, nhận diện nhóm trẻ sống trong môi trường có nguy cơ cao như gia đình thường xuyên xảy ra bạo lực, trẻ sống cùng cha dượng, mẹ kế có biểu hiện lệch chuẩn, nghiện ngập hoặc có tiền án, tiền sự để kịp thời theo dõi, hỗ trợ và can thiệp.

Bên cạnh đó, cần tăng đầu tư ngân sách cho công tác bảo vệ trẻ em, xây dựng đội ngũ chuyên trách có đủ năng lực về tâm lý, giáo dục, công tác xã hội và hỗ trợ pháp lý. Việt Nam cũng nên nghiên cứu mô hình lực lượng phản ứng nhanh hoặc “cảnh sát trẻ em” như một số quốc gia đang triển khai nhằm tiếp nhận thông tin và can thiệp kịp thời khi trẻ có nguy cơ bị xâm hại.

Một giải pháp quan trọng khác là đẩy mạnh phổ biến Tổng đài Quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để người dân, giáo viên và chính trẻ em biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Đồng thời, pháp luật cũng cần nghiên cứu bổ sung cơ chế ràng buộc trách nhiệm đối với những trường hợp biết hoặc phát hiện dấu hiệu trẻ em bị bạo hành nhưng không trình báo cơ quan chức năng.

Theo vị chuyên gia, mức độ bảo vệ trẻ em cũng phản ánh mức độ văn minh và an toàn của xã hội. Mục tiêu lớn nhất là bảo đảm mọi trẻ em đều được sống trong môi trường an toàn, lành mạnh, được phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần và được bảo đảm đầy đủ các quyền cơ bản theo quy định pháp luật.

Để đạt được điều đó cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, gia đình, nhà trường và cộng đồng. Quan trọng hơn hết vẫn là trách nhiệm của người lớn – những người cần có đủ tình yêu thương, kiến thức và kỹ năng để nuôi dạy trẻ bằng sự tôn trọng thay vì bạo lực.