Luật Thủ đô 2026 (sửa đổi) - Đầu tư không gian xanh học đường: Chi phí hay khoản đầu tư sinh lời dài hạn?

Từ 1/7/2026, khi Luật Thủ đô sửa đổi có hiệu lực, các trường học tại Hà Nội sẽ phải trả lời một câu hỏi không còn là lý thuyết: mỗi mét vuông sân trường dành cho cây xanh là chi phí cần cắt giảm, hay là tài sản giúp giảm chi phí vận hành, tăng chất lượng giáo dục và sức hút tuyển sinh để chuẩn bị nguồn nhân lực xanh cho tương lai? Trong cuộc đua tăng trưởng hai con số của Thủ đô, câu trả lời đúng có thể quyết định vị thế cạnh tranh của cả một thế hệ học sinh gắn liền với thương hiệu của trường học.

Bài toán đô thị hóa và cái giá của mỗi mét vuông sân trường.

Hà Nội đang vận hành cùng lúc hai mục tiêu tưởng như mâu thuẫn: giữ tốc độ tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số trong khi vẫn phải đảm bảo chất lượng sống cho dân cư đô thị. Định hướng quy hoạch Thủ đô duy trì mục tiêu tăng trưởng GRDP trung bình 8,5-9,5%/năm, kéo theo áp lực khai thác tối đa hệ số sử dụng đất ở mọi loại hình bất động sản, trong đó giáo dục không phải là ngoại lệ. Tại khối trường tư thục và liên doanh, logic thương mại hóa - mở rộng diện tích sàn cho phòng học bổ trợ, trung tâm ngoại ngữ nhượng quyền - thường lấn át những không gian "không sinh lời trực tiếp" như không gian xanh hay vườn trường sinh thái.

Cộng thêm vào đó là áp lực dân số: Kịch bản quy hoạch Hà Nội gần đây cho rằng đến năm 2030 Hà Nội có thể phải gánh 12-13 triệu cư dân thường trú, tập trung mạnh ở các khu vực áp lực đô thị hóa cao như Hoàng Mai, Hai Bà Trưng, Hà Đông - nơi sĩ số học sinh có thể lên tới 60 học sinh/lớp, vượt xa ngưỡng tối đa 35-45 học sinh theo quy định, buộc, nhiều trường phải cơi nới phòng học ngay trên nền sân chơi cũ.

Kết quả là một con số đáng báo động: khảo sát thực địa tại hệ thống giáo dục vùng lõi nội đô cho thấy tỷ lệ diện tích cây xanh trên mỗi học sinh hiện chỉ đạt khoảng 4,35 m², chưa đầy một nửa mức tối thiểu 10 m²/học sinh mà Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8793:2011 khuyến nghị. Tại các địa bàn trung tâm Hà Nội, bề mặt cứng nhân tạo - bê tông, gạch lát - thường chiếm hơn 80% diện tích khuôn viên trường. Vào ngày nắng nóng, chênh lệch nhiệt độ bề mặt giữa sân bê tông và không gian xanh trong trường học có thể chênh 12-15°C, biến sân chơi thành một dạng đảo nhiệt thu nhỏ, buộc điều hòa phải vận hành quá tải để bù nhiệt - một vòng xoáy vừa tốn kém chi phí vận hành, phản tác dụng với mục tiêu giảm phát thải vừa đẩy học sinh đối mặt nguy cơ sốc nhiệt, ảnh hưởng tâm lý, sức khỏe trong môi trường học tập.

Nhưng đây không đơn thuần là câu chuyện về cảnh quan hay tiện nghi. Vườn trường sinh thái, theo khung hướng dẫn quốc tế mà nhiều tổ chức trong đó có UNEP và UNICEF tham chiếu, được định nghĩa là không gian giáo dục môi trường tích hợp hướng nghiệp, giúp học sinh hình thành tư duy phát triển bền vững và có tâm thế chuẩn bị cho nguồn nhân lực xanh cho tương lai. Trong một nền kinh tế đang chuyển dịch theo các mục tiêu tăng trưởng xanh quốc gia - với những nhiệm vụ cụ thể về phát triển nguồn nhân lực và việc làm xanh đã được Chính phủ phê duyệt - thế hệ học sinh hôm nay học cách tương sinh với tự nhiên trong sân trường chính là lực lượng lao động mà thị trường xanh sẽ cần đến trong một thập niên tới. Nói cách khác, không gian xanh học đường không còn là công trình phụ, mà là một chỉ số phản ánh trực tiếp năng lực chuẩn bị nguồn lực con người của thành phố cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Kinh nghiệm quốc tế và trong nước: đầu tư xanh không chỉ là "chi phí cho có"

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đầu tư không gian xanh trường học không chỉ là chi phí "cho có". Chương trình "Oasis Schoolyards" tại Paris, khởi động từ năm 2018 với mục tiêu xanh hóa 650 trường học trên diện tích khoảng 73 ha đến năm 2050, ban đầu được thiết kế như một chiến lược "trú ẩn khí hậu" chống đảo nhiệt, sau đó mở rộng sang mục tiêu đa dạng sinh học và kết nối con người với thiên nhiên. Tại Chicago, chương trình "Space to Grow" lại đi theo một logic tài chính khác: gắn việc xanh hóa sân trường bê tông với hạ tầng quản lý nước mưa đô thị - cho thấy ngân sách xanh hóa trường học không nhất thiết chỉ trông vào nguồn ngân sách giáo dục, mà có thể huy động từ ngân sách hạ tầng chống ngập của thành phố.

Điểm chung của hai mô hình này là: không gian xanh học đường được lồng ghép vào chiến lược hạ tầng đô thị rộng hơn - khí hậu, nước, năng lượng - thay vì bị tách riêng như một khoản mục "làm đẹp" trong tư duy thiết kế và ngân sách trường học. Đây cũng là khoảng trống thể chế Việt Nam đang cần lấp đầy: hiện chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh để định giá kinh tế các dịch vụ hệ sinh thái học đường, khiến chi phí môi trường từ đảo nhiệt cục bộ hay chi phí y tế gián tiếp từ thiếu vận động, ảnh hưởng tới sức khoẻ, tâm lý của học sinh chưa được tính vào các phương trình quy hoạch tổng thể.

Tại Việt Nam, mô hình giáo dục tích hợp dinh dưỡng trên không gian vườn sinh thái thuộc dự án NIFAM (Dự báo và Giám sát Can thiệp Dinh dưỡng) do Đại học Bonn, Đức và các đối tác gồm Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Nông nghiệp Hữu cơ - CODAS, Trung tâm Trẻ em và Phát triển- CCD, Viện Nghiên cứu Sinh thái Chính sách Xã hội -SPERI, Trường Phổ thông liên cấp Genesis, Trường Hermann Gmeiner Hà Nội và Trường PTDT Nội trú Hà Nội thực hiện. Dự án đã thí điểm xây dựng vườn trường sinh thái tại ba cơ sở giáo dục có đặc điểm rất khác nhau ở Hà Nội tại 3 trường phổ thông, sự đa dạng cho thấy mô hình này tiếp cận đa dạng, không gian xanh không chỉ là nơi trang trí như là “không gian cảnh quan” mà là “không gian học tập” có tính đặc thù sinh thái, địa lý, văn hoá…, mô hình cũng không chỉ dành riêng cho khối trường tư thục có nguồn lực dồi dào.

Tại Genesis School, vườn sinh thái được xây dựng theo quy trình "phòng thí nghiệm sống" (Living Lab), từ khảo sát hướng nắng - hướng gió đến tham vấn dân chủ giữa kiến trúc sư, giáo viên và học sinh. Câu lạc bộ Làm vườn với học sinh nòng cốt vận hành quầy bán hàng tự động, làm quen với thương mại hóa nông sản sạch; từ đó, Câu lạc bộ Khởi nghiệp ANLADU phát triển các sáng kiến khởi nghiệp xanh, hợp tác trực tiếp với doanh nghiệp địa phương. Trường học đã giành giải Nhất cuộc thi Trường học sinh thái ASEAN Việt Nam 2024 do Bộ Tài nguyên và môi trường tổ chức (Nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Kinh nghiệm của trường đã được Bộ chia sẻ cho các trường học định hướng tham gia trường học sinh thái ASEAN trên toàn quốc.

Tại Trường Phổ thông Hermann Gmeiner - nơi có học sinh làng SOS học hòa nhập - hướng tiếp cận đặt trọng tâm vào sự tham gia chủ động của học sinh: bên cạnh Câu lạc bộ Làm vườn, trường còn có Câu lạc bộ Truyền thông để học sinh tự sản xuất nội dung số. Đáng chú ý, dự án kết hợp y tế học đường - bác sĩ hướng dẫn theo dõi chỉ số cơ thể - với giáo dục dinh dưỡng từ vườn, cho thấy không gian xanh có thể tích hợp nhiều mục tiêu giáo dục cùng lúc. Học sinh còn tham gia thu thập dữ liệu sản lượng vườn, đưa vào mô hình dự báo của NIFAM như một dạng nghiên cứu khoa học công dân.

Tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Hà Nội, dự án đi theo hướng bảo tồn tri thức bản địa qua vườn rau rừng. Phối hợp với tri thức bản địa người Dao ở địa phương (vùng đệm Vườn quốc gia Ba Vì) và chuyên gia Đại học Bonn, học sinh dân tộc thiểu số học cách nhận biết, gieo ươm và chế biến rau rừng truyền thống ngay trong vườn trường; tài liệu về rau rừng và tri thức bản địa sau đó được chia sẻ tới nhiều tỉnh thành và cả đối tác quốc tế tại Nhật Bản. Đây là minh chứng rằng vườn trường sinh thái không chỉ là công cụ giáo dục môi trường, mà còn có thể là công cụ bảo tồn văn hóa và tạo sinh kế.

Bài toán vận hành: từ giảm chi phí đến tăng năng lực cạnh tranh giáo dục và tuyển sinh

Nhìn từ ba mô hình trên, lợi ích kinh tế của không gian xanh học đường vận hành ở hai cấp độ. Ở cấp độ vận hành trực tiếp, mảng xanh giúp giảm chênh lệch nhiệt độ bề mặt như đã nói, có thể lên tới 12-15°C giữa bê tông và thảm cỏ - từ đó giảm tải cho điều hòa, giảm hóa đơn điện vào mùa hè, đồng thời tăng khả năng thấm hút nước mưa, giảm áp lực thoát nước khi mưa lớn. Đây là danh mục tiết kiệm được tích lũy theo từng năm học.

Ở cấp độ thứ hai - quan trọng hơn với các nhà quản lý giáo dục - không gian xanh đang trở thành “không gian học tập tích hợp liên môn” và "marketing 0 đồng" trong cạnh tranh tuyển sinh. Phụ huynh đô thị ngày càng coi môi trường có yếu tố thiên nhiên là tiêu chí lựa chọn trường cho con, bên cạnh chất lượng học thuật truyền thống. Một trường sở hữu mô hình vườn trường được công nhận, có giải thưởng từ các cuộc thi uy tín như Trường học sinh thái ASEAN, đang sở hữu lợi thế truyền thông kể câu chuyện truyền cảm hứng cho học sinh, cha mẹ và các bên liên quan làm giảm chi phí tuyển sinh, đặc biệt có ý nghĩa với trường tư thục - chính trải nghiệm thực tế của học sinh và cha mẹ là kênh lan tỏa hiệu quả nhất.

Mạng lưới "Trạm học xanh" - đơn vị điều phối hợp tác ESG giữa nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức môi trường, phát triển xã hội do Trung tâm Trẻ em và Phát triển (CCD) vận hành - hiện đã tiếp cận hơn 15 trường học, gần 1.000 giáo viên trên toàn quốc và hơn 10.000 học sinh mỗi năm. Quy mô này cho thấy mô hình vườn trường sinh thái, dù khởi đầu từ vài điểm thí điểm, đang có tiềm năng nhân rộng thành một hệ sinh thái giáo dục liên trường, nếu được hỗ trợ đúng bởi khung chính sách.

Đây chính là vai trò của Luật Thủ đô sửa đổi năm 2026, bắt đầu có hiệu lực từ 1/7/2026. Luật định vị lại vai trò của quy hoạch không gian xanh trong mục tiêu xây dựng Hà Nội thành đô thị xanh, sạch, bền vững, mở ra cơ chế đặc thù về quy hoạch đất đai và tài chính cho thành phố. Để biến cơ chế này thành hành động cụ thể, ba hướng cần được ưu tiên. Thứ nhất, đưa chỉ tiêu không gian xanh - tối thiểu 30-40% diện tích khuôn viên theo các tiêu chuẩn TCVN hiện hành - thành điều kiện có tính quyết định trong thẩm định, cấp phép xây dựng và cải tạo trường học. Thứ hai, thiết lập cơ chế tài chính sinh thái song hành: ưu đãi thuế, tín dụng xanh cho cơ sở giáo dục đạt chuẩn, tham khảo cách Chicago gắn ngân sách xanh hóa sân trường với hạ tầng chống ngập đô thị, để chi phí đầu tư không gian xanh không chỉ trông chờ vào ngân sách giáo dục đơn lẻ. Thứ ba, đưa một "chỉ số xanh" vào tiêu chí xếp hạng trường học tại Hà Nội, gắn với hệ thống "Trường chuẩn Quốc gia" hiện có, để những mô hình như Genesis, Hermann Gmeiner hay Trường Dân tộc nội trú không còn là điểm sáng đơn lẻ, mà trở thành chuẩn mực được nhân rộng có hệ thống, ưu tiên các địa bàn đang chịu áp lực đô thị hóa cao nhất.

Ngày 1/7/2026 không chỉ là một cột mốc pháp lý. Đó là cơ hội để Hà Nội trả lời câu hỏi: nếu thành phố muốn vừa tăng trưởng hai con số, vừa có nguồn nhân lực xanh đủ năng lực cho nền kinh tế tương lai, thì mỗi mét vuông vườn trường hôm nay không phải là khoản chi phí cần cắt giảm, mà là khoản đầu tư sinh lời dài hạn — cả về sức khỏe học sinh, hiệu quả vận hành nhà trường, và vị thế cạnh tranh của cả một thành phố đang định hình lại chính mình./.

Phí Thị Mai Chi - Chuyên gia Quyền trẻ em và phát triển bền vững, tư vấn ESG (S), sáng lập Trung tâm Trẻ em và Phát triển, Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam