Sửa Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác: Đề xuất quy định riêng với người dưới 18 tuổi

Hiến khi còn sống và hiến sau khi chết: Hai cơ chế khác nhau

Dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Theo thông tin từ Bộ Y tế, sau gần 20 năm thi hành Luật năm 2006, nguồn hiến mô, bộ phận cơ thể vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị. Nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em, phải chờ đợi để tìm được nguồn hiến phù hợp; một số trường hợp không thể chờ đến khi có nguồn hiến.

Dự thảo Luật gồm 7 chương, 39 điều, hướng đến mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội ghép cho người bệnh, đồng thời tăng cường kiểm soát, ngăn chặn hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người và bảo vệ người hiến.

Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm là các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi. Bộ Y tế cho biết dự thảo phân biệt rõ hai trường hợp: hiến mô khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Mỗi trường hợp có điều kiện thực hiện riêng, gắn với những yêu cầu bảo vệ người hiến.

Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ cho phép hiến mô tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Cụ thể, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được đề xuất hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột.

Trẻ phải đáp ứng điều kiện sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của cả trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định của dự thảo.

Đáng chú ý, dự thảo tiếp tục nghiêm cấm việc lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống để ghép cho người khác.

Quy định này cần được phân biệt với việc hiến mô tái sinh. Trong một số trường hợp, tế bào gốc tạo máu có thể được thu thập để điều trị bệnh hiểm nghèo, trong khi việc lấy một cơ quan lành như thận hoặc gan ở trẻ đang sống là vấn đề hoàn toàn khác về mức độ can thiệp y khoa và nguy cơ đối với người hiến.

Đối với việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời, dự thảo đặt ra các điều kiện gồm: người hiến đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn; đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi qua đời; đồng thời có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ theo nội dung dự thảo.

Người dưới 18 tuổi cũng được đề xuất đăng ký hiến khi có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và có thể thay đổi, hủy đăng ký bất cứ lúc nào.

Như vậy, việc đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc mô, bộ phận cơ thể sẽ được lấy trong mọi trường hợp. Các điều kiện về xác định tử vong, nguyện vọng hiến và sự đồng ý theo quy định vẫn phải được đáp ứng.

Nhu cầu ghép tạng ở trẻ em còn nhiều thách thức

Theo Bộ Y tế, từ ca ghép tạng đầu tiên được thực hiện năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện tổng cộng 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người.

Tuy nhiên, nhu cầu ghép mô, bộ phận cơ thể vẫn là thách thức đối với hệ thống y tế, đặc biệt ở nhóm bệnh nhi mắc các bệnh lý nặng.

Bộ Y tế dẫn số liệu tại Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết, mỗi năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận. Tại Bệnh viện Nhi đồng 2, năm 2022 có hơn 80 bệnh nhi bị suy thận mạn giai đoạn cuối.

Đối với trẻ em, việc tìm được nguồn hiến phù hợp không chỉ phụ thuộc vào mức độ tương hợp mà còn liên quan đến kích thước, đặc điểm giải phẫu của cơ quan và những yêu cầu chuyên môn khác.

Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện các quy định về hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể được kỳ vọng góp phần mở rộng cơ hội điều trị cho người bệnh. Tuy nhiên, khả năng cứu chữa phải luôn đi cùng các điều kiện bảo đảm an toàn và quyền lợi của người hiến.

Bộ Y tế cho biết, khi xây dựng dự thảo, Ban soạn thảo đã tham khảo các nguyên tắc và kinh nghiệm quốc tế. Theo thông cáo, các nguyên tắc hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới đặt ra yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt đối với việc lấy tế bào, mô, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống. Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cũng cho phép hiến mô tái sinh để điều trị cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện chặt chẽ.

Đối với hiến tạng sau khi qua đời, thông cáo dẫn số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu, cho biết nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan và Malaysia đã triển khai việc hiến tạng ở người dưới 18 tuổi.

Theo Bộ Y tế, những kinh nghiệm này là cơ sở để Ban soạn thảo nghiên cứu, đánh giá sự phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam, đồng thời xây dựng khung pháp lý và cơ chế bảo vệ cần thiết.

Tăng cường kiểm soát, ngăn ngừa mua bán mô, tạng

Cùng với những đề xuất mở rộng nguồn hiến, dự thảo Luật bổ sung các biện pháp nhằm kiểm soát hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, ngăn ngừa nguy cơ mua bán và bảo vệ người hiến.

Theo Bộ Y tế, dự thảo nghiêm cấm các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô, bộ phận cơ thể người; đồng thời bổ sung quy định ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên trái pháp luật.

Dự thảo cũng đề xuất xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép; bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến và tư vấn lấy, ghép, đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi.

Đối với người hiến còn sống, việc đánh giá và tư vấn độc lập nhằm hạn chế nguy cơ người hiến bị gây sức ép hoặc bị lợi dụng. Theo thông cáo, người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên trong gia đình phải từ đủ 25 tuổi trở lên.

Bên cạnh đó, việc ghép được điều phối thông qua mã quốc gia và danh sách chờ ghép nhằm bảo đảm tính công bằng. Quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn phải bảo đảm độc lập, khách quan, ngăn ngừa xung đột lợi ích và hành vi làm sai lệch kết quả.

Bộ Y tế cho biết các hành vi vi phạm có thể bị xử lý theo quy định pháp luật, trong đó có trách nhiệm hình sự đối với những hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Trước những lo ngại về nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể người, kể cả ở trẻ em, Ban soạn thảo nhìn nhận đây là mối quan tâm chính đáng. Cơ quan này đồng thời đề nghị người dân thông báo cho cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu môi giới, mua bán mô, bộ phận cơ thể người.

Theo Bộ Y tế, dự thảo Luật được xây dựng theo trình tự của pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật và đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, người dân để chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội thông qua.

Việc hoàn thiện chính sách về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người được xác định phải đặt sự an toàn, quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu, đồng thời tạo thêm cơ hội điều trị cho người bệnh mắc bệnh hiểm nghèo./.