Tranh trẻ em, ai nhớ, ai quên!

Tranh trẻ em nơi vẻ đẹp mộng mơ, ngây thơ lạ lùng

Mỗi bức tranh của trẻ nhỏ là một thế giới riêng, một câu chuyện được kể bằng màu, bằng nét, bằng nhịp cảm xúc. Ở đó không có lý thuyết, không có chủ nghĩa, không bị ràng buộc bởi “tỷ lệ vàng”, bố cục hay phong cách.

Nhưng kỳ lạ thay, chính sự tự do nguyên sơ ấy lại khiến tranh thiếu nhi mang một năng lượng thẩm mỹ rất “tinh khiết”, mà không ít họa sĩ trưởng thành phải cả đời kiếm tìm.

Những hình khối lệch chuẩn, gam màu tưởng hồn nhiên như ngẫu nhiên, sự phá cách vô thức trong tạo hình, tất cả tạo nên “ngôn ngữ hội họa bản năng”, chứa đựng sự sáng tạo bẩm sinh. Không ít bức tranh của các em đạt tới trình độ tạo hình đỉnh cao về cảm xúc và bố cục mà người lớn khó ngờ tới.

Đó là thứ “đẹp không thể giảng giải”, cái đẹp mà Picasso từng thốt lên rằng: “Tôi phải học cả đời để vẽ như một đứa trẻ.”

Tranh thiếu nhi , “mỏ vàng” bị lãng quên

Tiếc rằng, trong khi nhiều quốc gia xem tranh thiếu nhi là di sản sáng tạo đặc biệt, là nguồn cảm hứng cho giáo dục mỹ thuật và thiết kế, thì ở Việt Nam, kho báu này vẫn chưa được nhìn nhận đúng giá trị.

Nhiều năm qua, tôi lưu giữ hàng trăm bức tranh thiếu nhi, những tác phẩm độc đáo, trong đó có những bức xứng đáng trưng bày ở bất kỳ triển lãm mỹ thuật chuyên nghiệp nào. Tôi từng đóng khung, treo, tặng bạn bè, giới thiệu khắp nơi, kể chuyện về vẻ đẹp “rất Việt Nam” trong tranh trẻ nhỏ, nhưng dường như, đó vẫn chỉ là những tiếng vang nhỏ trong một căn phòng hẹp, chỉ như cơn bão trong cốc nước lạnh băng giá mà thôi.

Trong khi tranh thiếu nhi có khả năng phản ánh sâu sắc tâm hồn Việt... Những mái nhà lô nhô, dòng sông uốn lượn, cánh đồng, phiên chợ, đàn trâu, bò, lợn gà, chó mèo…. hay cánh diều tuổi thơ... hiện lên vừa hồn nhiên vừa đầy chất thơ, chất dân gian có ở trong sâu thẳm mỗi con người Việt.

Cách tạo hình giản lược, biểu tượng hóa, gam màu phẳng, đường nét thô mộc, chính là nguồn cảm hứng vô tận cho mỹ thuật dân tộc hiện đại. Ấy vậy mà, nền mỹ thuật nước ta vẫn loay hoay trong vòng tròn “chủ nghĩa hiện thực, minh họa, phải đạo”, “tây hóa phong cách” các nhà sưu tập, giới phê bình, thị trường tranh vẫn mải mê săn lùng những gì “na ná phương Tây”, mà quên rằng sự khác biệt, độc đáo và bản sắc Việt đang nằm ngay trong tranh trẻ em.

Những người kể chuyện không được kể tên

Trong lĩnh vực văn học, âm nhạc hay sân khấu, nhiều tài năng nhí được phát hiện, được truyền thông tôn vinh, thậm chí được xem như “thần đồng”. Còn với hội họa, các “họa sĩ nhí” của Việt Nam lại hầu như bị bỏ quên. Các cuộc thi vẽ cho thiếu nhi được tổ chức rầm rộ, hàng trăm ngàn tác phẩm dự thi, vô số bức tranh được trao giải. Nhưng sau lễ trao thưởng, sau những bức ảnh lưu niệm, mọi thứ nhanh chóng chìm vào quên lãng. Các em, những mầm non tài năng hội họa, ít khi được nhắc lại, được truyền thông quan tâm, được nuôi dưỡng hoặc được dẫn dắt phát triển tiếp.

Vai trò của họa sĩ minh họa, giám tuyển, nhà giáo mỹ thuật thiếu nhi… những người trực tiếp phát hiện, bồi dưỡng chắp cánh cho tài năng trẻ, lại thường bị xem nhẹ, bị gói gọn trong những công việc “phụ trợ” cho các ấn phẩm “nửa mùa” hoặc chương trình "nửa vời”. 

Gần 40 năm làm họa sĩ thiết kế minh họa cho báo thiếu nhi, tham gia nhiều cuộc thi sáng tác, trực tiếp giảng dạy và phát hiện tài năng nhí tại Trung tâm nghệ thuật Artstar, tôi có cơ hội được sống trong thế giới trong trẻo, rực rỡ và đầy bất ngờ của hội họa trẻ em Việt Nam. Thế giới ấy, nếu ai từng thật sự bước vào, sẽ nhận ra: tranh trẻ em không hề “trẻ con”, mà là kho báu nghệ thuật chưa được đánh giá, khai phá đúng tầm.

Đó là một thiệt thòi lớn không chỉ cho các em, mà cho cả nền mỹ thuật thiếu nhi và nền Mỹ thuật Việt Nam.

Cần một cái nhìn công bằng và chính sách dài hơi

Đã đến lúc, chúng ta cần nhìn tranh thiếu nhi như một dòng nghệ thuật đích thực, không chỉ là “trò chơi tập vẽ”. Cần có bảo tàng hoặc không gian trưng bày thường trực tranh thiếu nhi Việt Nam, cần có những dự án sưu tầm, số hóa, xuất bản, quảng bá ra thế giới.

Đó không chỉ là việc giữ gìn kỷ niệm tuổi thơ, mà còn là gìn giữ bản sắc thẩm mỹ Việt trong hình hài trong trẻo nhất.

Các cơ quan văn hóa, giáo dục, truyền thông nên đồng hành với các trung tâm nghệ thuật, với những người tâm huyết đang âm thầm làm công việc “gieo hạt thẩm mỹ” cho trẻ em.

Bởi, nếu chúng ta không nâng niu những mầm xanh ấy hôm nay, ngày mai, nền mỹ thuật nước nhà sẽ thiếu đi những tài năng lớn, những người từng cầm cọ bằng tất cả niềm vui vô tư của tuổi thơ.

Tranh thiếu nhi, ai nhớ, ai quên?

Câu hỏi tưởng như nhỏ, nhưng chạm tới một vấn đề lớn là chúng ta đang nuôi dưỡng thế hệ nghệ sĩ tương lai bằng cách nào?

Hãy để những bức tranh của trẻ em không chỉ sống trong ký ức của vài người yêu nghề, mà được thắp sáng trong đời sống mỹ thuật đương đại, như tiếng nói trong veo của tâm hồn Việt./.