Chữa lành cho trẻ bị bạo hành là hành trình dài cần cả xã hội đồng hành

Liên tiếp xảy ra các vụ việc cha dượng bạo hành con riêng của vợ 

Liên tiếp trong những ngày đầu tháng 5, nhiều vụ trẻ em bị bạo hành bởi cha dượng, mẹ ruột hoặc người sống chung như vợ chồng với cha mẹ đã gây phẫn nộ dư luận.

Mới đây, Công an TP.HCM đã khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Thị Thanh Trúc (33 tuổi) và Danh Chơn (30 tuổi) để điều tra hành vi bạo hành bé trai 2 tuổi là con ruột của Trúc. Theo cơ quan điều tra, trong thời gian chung sống tại phòng trọ, hai người thường xuyên đánh đập cháu bé bằng nhiều vật dụng khác nhau. Khi được phát hiện, em nhỏ bị đa chấn thương nặng, gãy xương cánh tay, tổn thương thận cùng nhiều thương tích trên cơ thể.

Trước đó, mạng xã hội lan truyền đoạn clip ghi lại cảnh một bé trai bị người đàn ông liên tiếp đánh vào đầu và mặt ngay tại nhà riêng, gây bức xúc dư luận. Công an sau đó xác định người này là Bùi Trung Quốc (34 tuổi). Theo điều tra ban đầu, Quốc nhiều lần bạo hành con riêng của người phụ nữ sống chung với mình như vợ chồng.

Tại Hà Nội, cơ quan chức năng cũng đã khởi tố Nguyễn Minh Hiệp (SN 2004) và Bàn Thị Tâm (SN 2006) liên quan vụ bé trai 3 tuổi tử vong do bị bạo hành. Theo điều tra, em nhỏ thường xuyên bị mẹ ruột và cha dượng đánh đập trong thời gian sống cùng tại phòng trọ.

Liên tiếp các vụ việc xảy ra trong thời gian ngắn đang gióng lên hồi chuông báo động về những khoảng tối phía sau cánh cửa gia đình - nơi lẽ ra trẻ em phải được yêu thương và bảo vệ.

Khi trẻ em trở thành “gánh nặng” và mục tiêu trút giận của người lớn

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ThS., chuyên gia tâm lý Lưu Văn Tuấn cho rằng, có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trẻ em bị bạo hành trong các gia đình có cha dượng, mẹ kế hoặc người sống chung như vợ chồng với cha mẹ ruột.

Theo ông, trước hết, việc không có mối liên kết huyết thống khiến tình cảm yêu thương, sự gắn bó và khả năng thấu cảm dành cho trẻ thường thấp hơn. Điều này dẫn tới việc nhiều người không xem việc bảo vệ trẻ là trách nhiệm tự nhiên của mình.

Bên cạnh đó, không ít người thiếu kiến thức và kỹ năng nuôi dạy con, lựa chọn bạo lực như cách nhanh nhất để ép trẻ nghe lời hoặc làm theo ý muốn cá nhân. Trong nhiều trường hợp, trẻ còn bị xem như “vật cản” trong mối quan hệ tình cảm, hôn nhân giữa mẹ với cha dượng hoặc cha ruột với mẹ kế.

Trong khi đó, ThS. Nguyễn Hương Giang, chuyên gia tâm lý, nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên cho rằng áp lực kinh tế, thất nghiệp hay căng thẳng cuộc sống chỉ là yếu tố thúc đẩy, hoàn toàn không thể trở thành lý do bao biện cho hành vi bạo hành trẻ em.

Theo bà, gốc rễ của vấn đề nằm ở cấu trúc nhân cách lệch chuẩn và khả năng kiểm soát cảm xúc yếu kém của thủ phạm. Những người có hành vi bạo hành trẻ thường có chỉ số trí tuệ cảm xúc (EQ) thấp, thiếu lòng trắc ẩn và gặp khó khăn trong việc kiểm soát xung động. Khi rơi vào trạng thái bế tắc hoặc căng thẳng, thay vì giải quyết bằng lý trí, họ chọn cách giải tỏa bằng bạo lực.

Chuyên gia cũng cho rằng nhiều người gây ra hành vi bạo hành từng lớn lên trong môi trường gia đình độc hại, chứng kiến hoặc trực tiếp trải qua bạo lực từ nhỏ. Những tổn thương không được chữa lành khiến họ dần “bình thường hóa” việc dùng sức mạnh để áp chế người yếu thế.

Hệ lụy tâm lý từ việc mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên

Trong vụ việc mới nhất gây phẫn nộ dư luận, người mẹ sinh năm 2006 nhưng đã có con 4 tuổi, đồng nghĩa với việc mang thai và sinh con khi mới khoảng 15-16 tuổi. Theo các chuyên gia tâm lý, việc trở thành cha mẹ quá sớm khi tâm sinh lý chưa phát triển hoàn thiện có thể kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng, không chỉ với người mẹ mà còn với chính đứa trẻ.

ThS. chuyên gia tâm lý Lưu Văn Tuấn cho rằng ở độ tuổi 15-16, phần lớn các em vẫn còn non nớt về nhận thức, thiếu trải nghiệm sống và chưa có đủ kỹ năng giải quyết vấn đề. Khi phải gánh vác vai trò làm cha mẹ quá sớm, nhiều người trẻ dễ rơi vào khủng hoảng tâm lý và hình thành những suy nghĩ lệch lạc, kéo theo cảm xúc tiêu cực và hành vi lệch chuẩn.

“Các em từ vị trí được cha mẹ chăm sóc nay đột ngột trở thành người phải chăm sóc một đứa trẻ khác. Sự thay đổi quá lớn này có thể gây sốc tâm lý, dẫn đến cảm giác lo lắng, bất an, sợ hãi hoặc thậm chí là thờ ơ, mặc kệ do đã quen được nuông chiều, chăm lo từ bé”, ông Tuấn phân tích.

Theo ông, nhiều bà mẹ tuổi vị thành niên vẫn còn tâm lý muốn được vui chơi, hưởng thụ như bạn bè cùng trang lứa thay vì phải hy sinh, gánh trách nhiệm nuôi con. Khi áp lực cuộc sống, thiếu sự hỗ trợ và cảm giác “đánh mất tuổi trẻ” tích tụ, họ dễ nảy sinh tâm lý oán trách con cái, từ đó dẫn tới hành vi tiêu cực hoặc bạo lực với trẻ.

Đồng quan điểm, ThS. Nguyễn Hương Giang nhận định việc làm mẹ ở tuổi vị thành niên là “một sự đứt gãy khủng khiếp trong tiến trình phát triển tâm sinh lý”, để lại hậu quả sâu sắc cho cả hai thế hệ.

Bà cho biết ở tuổi 15-16, thùy trán của não bộ - nơi chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc, lập kế hoạch và dự đoán hậu quả vẫn chưa phát triển hoàn thiện. Vì vậy, nhiều em chưa đủ bản lĩnh, khả năng ổn định cảm xúc, thiếu kỹ năng sống và chưa sẵn sàng gánh vác trách nhiệm để nuôi dạy con một cách lành mạnh.

“Hệ quả là đứa trẻ lớn lên cùng một người mẹ cũng còn rất ‘trẻ con’ về mặt tâm lý. Các em dễ bị bỏ mặc cảm xúc, thiếu sự quan tâm đúng nghĩa. Một số người mẹ trẻ thậm chí xem con như gánh nặng đã cướp đi tuổi thanh xuân của mình”, chuyên gia này nói.

Theo bà Giang, trong nhiều trường hợp, người mẹ vì quá khao khát được yêu thương hoặc muốn tìm kiếm chỗ dựa tình cảm đã dễ dàng đặt con vào những môi trường độc hại, chấp nhận sống cùng các mối quan hệ thiếu an toàn, khiến trẻ tiếp tục đối mặt nguy cơ bạo hành.

Chuyên gia cũng cảnh báo những tổn thương từ bạo lực gia đình có thể để lại hậu quả lâu dài đối với sự phát triển tâm lý của trẻ. Những trận đòn roi, lời quát mắng hay cảm giác sợ hãi thường xuyên khiến trẻ mất cảm giác an toàn ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Theo bà, nhiều trẻ bị bạo hành có xu hướng thu mình, mất tự tin, luôn cảm thấy mình không xứng đáng được yêu thương. Một số em khác lại bộc lộ hành vi hung hăng, nổi loạn hoặc tự hủy hoại bản thân do không học được cách điều tiết cảm xúc và xây dựng các mối quan hệ lành mạnh.

“Tôi từng gặp nhiều em lớn lên với mặc cảm bản thân vô giá trị, rất khó mở lòng trong tình bạn hay tình yêu khi trưởng thành. Tuy nhiên, nếu được can thiệp sớm, được yêu thương và hỗ trợ đúng cách, các em hoàn toàn có thể chữa lành tổn thương và phát triển tích cực hơn”, bà nói.

Chữa lành cho trẻ bị bạo hành là hành trình dài cần cả xã hội đồng hành

Không chỉ dừng lại ở những tổn thương thể chất, điều đáng lo ngại hơn là nhiều trẻ phải mang theo cảm giác sợ hãi, mất an toàn và mặc cảm kéo dài trong suốt quá trình trưởng thành. Theo các chuyên gia, nếu không được hỗ trợ kịp thời, những sang chấn này có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng hình thành nhân cách và xây dựng các mối quan hệ của trẻ sau này.

ThS. Lưu Văn Tuấn nhấn mạnh, để ngăn chặn tình trạng bạo hành trẻ em trong gia đình, cần có sự vào cuộc đồng bộ từ gia đình, nhà trường và cơ quan chức năng.

Theo ông, trước khi kết hôn và sinh con, mỗi người cần được trang bị kiến thức, kỹ năng làm cha mẹ, đặc biệt là kỹ năng nhận diện, quản lý cảm xúc và xử lý các tình huống phát sinh trong đời sống gia đình. Bên cạnh đó, nhà trường cần tăng cường các nội dung giáo dục kỹ năng sống cho học sinh, nhất là kỹ năng tự bảo vệ bản thân, nhận biết các dấu hiệu bạo hành, xâm hại cũng như cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp nguy hiểm.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong việc phát hiện và can thiệp sớm đối với các gia đình có nguy cơ cao xảy ra bạo hành trẻ em. Trong đó có thể bao gồm những trường hợp như cha mẹ đơn thân có người tình sống cùng, các cặp vợ chồng quá trẻ, gia đình có thành viên từng có tiền sử bạo lực hoặc tiền án liên quan đến hành vi xâm hại.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh truyền thông cộng đồng, phổ biến rộng rãi các khóa học về kỹ năng làm cha mẹ, chăm sóc sức khỏe tinh thần và kiểm soát cảm xúc, đặc biệt tại khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số – nơi người dân còn hạn chế cơ hội tiếp cận các chương trình hỗ trợ tâm lý, giáo dục gia đình.

Ngoài ra, theo ông Tuấn, các hành vi bạo hành trẻ em cần được xử lý nghiêm minh để tạo tính răn đe trong xã hội, tránh tâm lý xem nhẹ hoặc coi đây chỉ là “chuyện riêng trong gia đình”.

Từ góc độ chuyên gia tâm lý, ThS. Nguyễn Hương Giang cho rằng, với những trẻ từng trải qua bạo lực gia đình, việc hỗ trợ tâm lý cần được thực hiện theo hướng chuyên sâu và cá nhân hóa, bởi mỗi đứa trẻ sẽ có mức độ tổn thương và phản ứng tâm lý khác nhau.

Điều quan trọng đầu tiên là giúp trẻ từng bước giải tỏa nỗi sợ hãi, bất an đã tích tụ trong thời gian dài. Quá trình này thường cần đến các phương pháp trị liệu phù hợp với từng độ tuổi như trò chuyện tâm lý, nghệ thuật trị liệu hoặc liệu pháp chơi (play therapy) – hình thức được đánh giá đặc biệt hiệu quả với trẻ nhỏ.

“Thông qua vẽ tranh, chơi trò chơi hay những cuộc trò chuyện nhẹ nhàng, chuyên gia có thể giúp trẻ dần mở lòng, bộc lộ cảm xúc và kể lại những tổn thương của mình mà không có cảm giác bị ép buộc hay phán xét”, ThS. Nguyễn Hương Giang chia sẻ.

Theo vị chuyên gia, bên cạnh trị liệu tâm lý, điều cốt lõi là phải tạo cho trẻ một môi trường an toàn về cảm xúc. Đó có thể là sự đồng hành của người thân đáng tin cậy, một mái ấm bảo trợ phù hợp hoặc môi trường học đường thân thiện để trẻ cảm thấy mình được lắng nghe và bảo vệ.

 ThS. Nguyễn Hương Giang cho rằng, quá trình chữa lành không thể diễn ra trong ngày một ngày hai mà cần sự hỗ trợ lâu dài, kiên nhẫn từ gia đình, nhà trường và các chuyên gia. Khi được yêu thương đúng cách, trẻ có thể dần lấy lại sự tự tin, học cách yêu thương bản thân và tái hòa nhập với cuộc sống bình thường.

“Tôi từng gặp nhiều em nhỏ mang những tổn thương rất sâu sau bạo lực gia đình. Nhưng khi được đồng hành đúng cách, các em đã dần vượt qua, vui vẻ trở lại và tìm lại được ánh sáng sau những tháng ngày tăm tối”, chuyên gia tâm lý Nguyễn Hương Giang chia sẻ./.