Đang diễn ra giao lưu trực tuyến: “Làm gì để chữa lành vết thương cho trẻ sau bạo hành?”

Độc giả Tuấn Minh (Hà Nội) gửi câu hỏi tới TS.BS Vũ Thị Kim Hoa: Thưa bà, qua các vụ bạo hành trẻ em gần đây, bà đánh giá đâu là những “khoảng trống” lớn nhất hiện nay trong công tác bảo vệ trẻ em tại gia đình và cộng đồng?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Mặc dù Việt Nam đã xây dựng được một hệ thống hành lang pháp lý tương đối toàn diện với Luật Trẻ em, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, Bộ Luật hình sự và cơ chế hỗ trợ trẻ em bị bạo lực, xâm hại, nhưng thực tế triển khai vẫn còn tồn tại những khoảng trống đáng kể. Điểm yếu lớn nhất hiện nay không nằm ở văn bản pháp luật mà nằm ở khâu phát hiện sớm, năng lực thực thi và sự phối hợp bảo vệ trẻ em ngay tại gia đình và cộng đồng.

Trở ngại đầu tiên cho thấy, vẫn còn các vụ bạo lực trẻ em diễn ra trong thời gian dài nhưng không được phát hiện hoặc can thiệp kịp thời do tâm lý coi đó là “chuyện riêng của gia đình” khiến cộng đồng thiếu quyết liệt trong việc can thiệp hay tố giác. 

Trong khi người dân còn hạn chế về kỹ năng nhận diện dấu hiệu bạo lực hoặc chưa đủ mạnh dạn để tố giác, thì bản thân trẻ em lại quá yếu thế, sợ hãi và thiếu kỹ năng tự bảo vệ để có thể lên tiếng. Đáng lo ngại hơn, những hành vi xâm phạm thân thể và xúc phạm tinh thần đôi khi vẫn được bình thường hóa dưới danh nghĩa giáo dục con cái, làm cho bạo lực trở nên khó bị phát hiện hơn.

Thứ hai là, hệ thống bảo vệ trẻ em ở cơ sở còn thiếu cán bộ chuyên trách. Nhiều cán bộ làm công tác trẻ em kiêm nhiệm nhiều công việc khác  khiến công tác theo dõi và hỗ trợ các trường hợp trẻ có nguy cơ cao trở nên rời rạc, thiếu kịp thời. Sự phối hợp giữa các bên như gia đình, nhà trường, y tế và chính quyền địa phương ở nhiều nơi vẫn còn lỏng lẻo, dẫn đến việc thông tin về các dấu hiệu nguy cơ không được chia sẻ và xử lý kịp thời. 

Thứ ba là, khả năng tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ thiết yếu như tư vấn tâm lý, trợ giúp pháp lý, công tác xã hội hay các điểm tạm lánh an toàn vẫn còn rất hạn chế, đặc biệt là tại vùng sâu, vùng xa, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phục hồi toàn diện cho trẻ. 

Do đó, để nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em, bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, điều cấp thiết nhất là phải thay đổi nhận thức cộng đồng, đề cao trách nhiệm của mỗi gia đình và tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành để đảm bảo mọi trẻ em đều được bảo vệ ngay từ sớm tại chính nơi các em sinh sống.

Độc giả Mai Loan (TP.HCM) gửi  câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Trong nhiều gia đình Việt, nhiều cha mẹ vẫn quen nghĩ rằng thương con là phải nghiêm, phải mắng, phải uốn nắn thật chặt để con nên người. Là một người mẹ, theo chị, làm sao để sự nghiêm khắc không khiến đứa trẻ cảm thấy mình chỉ được yêu khi ngoan, khi giỏi, khi làm đúng ý người lớn?

Nhà báo Trần Mai Anh: Tôi nghĩ điều đau nhất với một đứa trẻ không phải là bị mắng, mà là cảm giác: “Chỉ khi mình ngoan thì mình mới đáng được yêu”.

Tôi nghĩ cha mẹ yêu con rất nhiều, nhưng đôi khi lại vô tình biến tình yêu thành phần thưởng. Con đạt điểm cao thì được tự hào, con làm đúng thì được dịu dàng.  Tuy nhiên, khi con sai, không ít đứa trẻ lập tức cảm thấy mình trở thành một nỗi thất vọng. Trong khi điều một đứa trẻ cần nhất có lẽ là cảm giác: kể cả khi con chưa tốt, con vẫn có một nơi để quay về.

Tôi từng có những giai đoạn rất nghiêm với Thiện Nhân và các con khi chúng ở tuổi đang trưởng thành, nhưng không phải theo kiểu mắng mỏ hay áp đặt. Tôi chỉ luôn nói với các con về mọi vấn đề một cách rất thật lòng. Tôi vẫn thường nói với các con rằng: cuộc đời không có gì là không sửa chữa được. Ai rồi cũng sẽ có lúc sai, mà sai thì được quyền sửa.

Nhưng có những nguyên tắc phải rất rõ ràng. Ví dụ, cần tuân thủ pháp luật, không được nói dối, không được làm hại người khác... Và nhất là không được để ai làm hại mình.

Ngoài những điều đó, con có quyền vấp ngã, có quyền chưa hoàn hảo, có quyền đi chậm hơn người khác một chút.

Không nói dối là một trong những quy định quan trọng hàng đầu. Nói dối hay trung thực quyết định tư cách hay nhân cách một con người cụ thể ra sao, tôi chưa tìm được cách diễn đạt chính xác nhất cho tôi chứ đừng nói là cho lũ trẻ. Vì vậy tôi chỉ bảo “Nói dối là não sẽ phải nghĩ, thêm nữa phải rất biết nghĩ mới ra được câu nói dối nào chuẩn nhất. Rồi não lại phải nhớ nữa, nếu không sẽ quên thì lại trước sau không đồng nhất. Tại sao phải mất công thêm việc vào người?”.

Khi Thiện Nhân 4 tuổi, lò cò như chú kangaroo bé chơi trước cửa, tôi nghe tiếng quát của hàng xóm, quát theo cái lối mang công an ra doạ trẻ con cho vui miệng, mà nhiều đứa trẻ sợ dúm dó hoặc khóc thét: “Mày nghịch tao gọi chú công an vào bắt bây giờ?”. Tôi chưa kịp lao ra góp ý với hàng xóm thì nghe tiếng Thiện Nhân lễ phép nhưng dứt khoát “Ông gọi công an vào đây thì ông bị bắt đầu tiên vì cái tội vu khống người không có tội”.

Tôi dạy các con từ khi chúng còn chưa biết nói là vậy, là luật pháp để bảo vệ mình và với luật pháp con người là bình đẳng. Tất nhiên với trẻ con đâu có thể hiểu được các lý thuyết phức tạp, nhưng trong nhiều tình huống hàng ngày tôi căn theo luật để xử sự, Thiện Nhân và 2 anh mình từ đấy mà ngấm dần.

Tôi nhớ có một học kỳ, anh Hải Minh chỉ đạt học sinh tiên tiến chứ không phải học sinh giỏi như mọi năm. Người làm cha, làm mẹ có thể sẽ buồn hoặc lập tức gây áp lực cho con, nhưng lúc đó tôi thấy rất bình thường. Vì tôi nghĩ: đó là kết quả thật mà bằng bé đã tự đi được bằng sức của mình.

Tôi không muốn các con sống trong cảm giác lúc nào cũng phải gồng lên để hoàn hảo. Ai rồi cũng có lúc này lúc khác. Không ai có thể cả đời lúc nào cũng giỏi nhất. Điều quan trọng hơn là sau mỗi lần chưa tốt, con có muốn cố gắng thêm không. Và con có còn tin vào chính mình không.

Tôi nhớ rõ từng lần các con làm chưa đúng, tôi không quát mắng, chỉ trò chuyện tự nhiên, bình thường với con để con hiểu điều gì khiến mẹ lo, điều gì khiến mẹ buồn. Tôi luôn nghĩ điều giúp một đứa trẻ trưởng thành không phải là nỗi sợ bị phạt, mà là khả năng tự nhìn thấy điều đúng sai bên trong mình.

Là trẻ con không ít lần các con tôi làm sai thật. Tôi vẫn phải dạy. Nhưng trước khi dạy, tôi luôn muốn con hiểu rằng: “Mẹ vẫn không thay đổi, vẫn yêu thương con như thế”. Bởi cuộc đời này sau này sẽ có rất nhiều nơi đánh giá các con bằng điểm số, bằng thành công, bằng việc đúng sai. Nhưng ít nhất trong gia đình, con cần biết rằng mình không phải cố hoàn hảo mới xứng đáng được yêu thương.

Tình yêu vô điều kiện không có nghĩa là nuông chiều. Nó là khi đứa trẻ hiểu rằng: giá trị của mình không biến mất chỉ vì mình chưa hoàn hảo.

Độc giả Xuân An (Hải Phòng) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Là một người mẹ, chị nghĩ điều gì khiến một đứa trẻ cảm thấy mình thật sự được bảo vệ trong chính ngôi nhà của mình?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Là một người mẹ, tôi nghĩ điều khiến một đứa trẻ cảm thấy mình thật sự được bảo vệ không nằm ở việc gia đình có bao nhiêu điều kiện, ngôi nhà có rộng lớn hay cha mẹ có thể cho con mọi thứ về vật chất hay không. Điều quan trọng nhất với một đứa trẻ là cảm giác: “Dù có chuyện gì xảy ra, mình vẫn được yêu thương, được lắng nghe và sẽ không bị bỏ rơi”. 

Nhiều người lớn nghĩ rằng bảo vệ con là che cho con khỏi khó khăn ngoài xã hội. Nhưng đôi khi điều trẻ sợ nhất lại nằm ngay trong chính ngôi nhà của mình - sợ tiếng quát mắng, sợ ánh mắt thất vọng của cha mẹ, sợ mỗi lần mắc lỗi sẽ bị tổn thương bằng lời nói hoặc sự lạnh lùng. Có những đứa trẻ rất ngoan, rất im lặng, nhưng thật ra các em đang sống trong cảm giác phải “co mình lại” để làm vừa lòng người lớn. Và khi một đứa trẻ bắt đầu phải giấu cảm xúc thật của mình để được yêu thương, đó không còn là cảm giác an toàn nữa.

Tôi nghĩ một đứa trẻ chỉ thật sự cảm thấy được bảo vệ khi các em biết rằng mình có quyền được yếu đuối. Có quyền khóc mà không bị nói là “mít ướt”, có quyền sợ hãi mà không bị chê “kém cỏi”, có quyền nói ra suy nghĩ của mình mà không bị gạt đi bằng câu “trẻ con biết gì”.

Nhiều bậc cha mẹ rất yêu con nhưng lại quen thể hiện tình yêu bằng kiểm soát, bằng áp lực thành tích, bằng kỳ vọng quá lớn. Người lớn thường nghĩ, mình làm tất cả cũng vì con thôi. Nhưng trẻ em không chỉ cảm nhận tình yêu qua sự hy sinh âm thầm của cha mẹ mà bằng cách cha mẹ đối xử với các em mỗi ngày. Một câu nói dịu dàng lúc con thất bại, một cái ôm khi con khóc, hay chỉ đơn giản là ngồi xuống nghe con kể hết một câu chuyện tưởng như rất nhỏ… đôi khi lại là thứ nuôi dưỡng cảm giác an toàn trong con mạnh hơn bất cứ điều gì khác.

Là một người mẹ, tôi nhận ra trẻ em không cần cha mẹ hoàn hảo. Các em chỉ cần cha mẹ đủ bình tĩnh để lắng nghe trước khi phán xét, đủ kiên nhẫn để hiểu rằng mỗi đứa trẻ có tốc độ trưởng thành riêng, và đủ bao dung để con biết rằng: dù con không giỏi nhất, không mạnh mẽ nhất, thậm chí có lúc mắc sai lầm, con vẫn xứng đáng được yêu thương.

Tôi luôn nghĩ, gia đình không phải nơi khiến một đứa trẻ phải “gồng mình để ngoan”, mà phải là nơi các em có thể trở về sau mọi tổn thương ngoài xã hội và cảm thấy “Ở đây, mình được là chính mình”. Vì cuối cùng, điều theo một đứa trẻ suốt cuộc đời không phải là nhà mình từng giàu đến đâu, mà là ký ức về việc các em đã lớn lên trong yêu thương hay trong sợ hãi.