Nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội BVQTE Việt Nam Ninh Thị Hồng: “Khoảng trống lớn nhất hiện nay là phòng ngừa và phát hiện sớm nguy cơ bạo hành trẻ em”

Tại chương trình giao lưu trực tuyến “Bạo hành trẻ em trong gia đình: Khoảng trống trong phát hiện và trách nhiệm xã hội”, bà Ninh Thị Hồng, Nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đã chia sẻ nhiều góc nhìn về những “khoảng trống” còn tồn tại trong công tác bảo vệ trẻ em sau bạo hành hiện nay - từ việc phát hiện sớm nguy cơ, hỗ trợ tâm lý, vai trò của gia đình, cộng đồng cho tới những bất cập trong cơ chế phối hợp và chính sách bảo vệ trẻ em ở cơ sở.

Nhiều vụ bạo hành chỉ được biết đến khi bi kịch đã xảy ra

PV: Thưa bà, thời gian gần đây liên tiếp xảy ra những vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng gây chấn động dư luận, trong đó nhiều vụ việc diễn ra ngay trong gia đình – nơi lẽ ra phải an toàn nhất đối với trẻ. Từ góc nhìn của một người nhiều năm gắn bó với công tác bảo vệ trẻ em, bà nhìn nhận thực trạng này như thế nào?

Bà Ninh Thị Hồng: Khi tiếp nhận những thông tin như vậy trên các phương tiện truyền thông, thực sự những người làm công tác bảo vệ quyền trẻ em nhiều năm như tôi cảm thấy rất đau lòng và day dứt. Trong bối cảnh xã hội đang ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực trong công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ em, đặc biệt đây cũng là thời điểm các gia đình chờ đợi kết quả học tập, sự trưởng thành của con trẻ sau một năm học, thì chỉ một vài vụ bạo hành nghiêm trọng xảy ra cũng đủ khiến dư luận bàng hoàng, phẫn nộ và cảm thấy vô cùng xót xa.

Tôi đặc biệt trăn trở với vụ việc xảy ra ngay tại Hà Nội, khi một cháu bé mới chỉ 4 tuổi đã bị bạo hành đến mức mất mạng. Điều khiến tôi đau lòng hơn cả là vụ việc diễn ra không phải ở vùng sâu, vùng xa hay nơi hẻo lánh ít người qua lại, mà ngay giữa Thủ đô, tại khu nhà trọ đông đúc với rất nhiều người sinh sống xung quanh. Một đứa trẻ còn quá nhỏ, chưa có khả năng tự bảo vệ mình, vậy mà những dấu hiệu bất thường lại không được phát hiện sớm để can thiệp kịp thời. Điều đó khiến tôi đặt câu hỏi về trách nhiệm của người thân, hàng xóm và cả các cơ quan liên quan trong việc nhận diện, bảo vệ trẻ em trước nguy cơ bị bạo hành.

Tôi cũng suy nghĩ rất nhiều về vai trò của cộng đồng trong bối cảnh mạng xã hội hiện nay phát triển mạnh mẽ. Chúng ta dễ dàng lan tỏa, biểu dương những hành động đẹp, đồng thời cũng phản ứng rất nhanh trước những hành vi tiêu cực. Thế nhưng, với những vụ việc liên quan đến trẻ em - đặc biệt là những đứa trẻ còn quá nhỏ, chưa thể tự lên tiếng hay tự bảo vệ mình - thì nhiều trường hợp lại bị bỏ qua trong thời gian dài. 

PV: Theo bà, những khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở đâu: phát hiện sớm, tư vấn tâm lý, can thiệp chuyên sâu hay đồng hành lâu dài với trẻ?

Bà Ninh Thị Hồng: Nếu nói về khoảng trống lớn nhất hiện nay trong công tác bảo vệ trẻ em, tôi cho rằng đó chính là việc phòng ngừa và phát hiện sớm nguy cơ bạo hành. Phần lớn các vụ việc chỉ được dư luận chú ý sau khi hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra, báo chí lên tiếng, cộng đồng mới bày tỏ xót thương. Nhưng điều quan trọng nhất là làm sao để trẻ em không trở thành nạn nhân ngay từ đầu thì chúng ta lại chưa thực sự đầu tư đúng mức.

Theo tôi, ngăn ngừa bạo hành trẻ em mới là vấn đề cần được ưu tiên hàng đầu hiện nay. Bên cạnh đó, công tác phát hiện sớm cũng còn nhiều bất cập. Có những trường hợp bạo hành diễn ra trong thời gian dài nhưng không ai phát hiện, hoặc có phát hiện thì lại xảy ra tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan. Ngành y tế có thể cho rằng họ chỉ điều trị khi trẻ bị thương tích. Trong khi hệ thống quản lý trẻ em trước đây thuộc ngành lao động - thương binh và xã hội thì nay đã thay đổi, nhiều nhiệm vụ được chuyển về cấp xã, phường hoặc phân tán sang các đơn vị khác.

Trong bối cảnh bộ máy đang được sắp xếp lại, số lượng người dân ở mỗi địa bàn ngày càng đông hơn, tôi rất băn khoăn liệu mạng lưới cộng tác viên ở cơ sở có đủ khả năng phát hiện sớm các nguy cơ hay không. Những người làm công tác này có được tập huấn đầy đủ không, có được hỗ trợ để nhận diện dấu hiệu trẻ bị bạo hành và biết cách can thiệp hay không?

Tôi nghĩ đây là thách thức rất lớn trong giai đoạn cải cách hiện nay. Cải cách là cần thiết, nhưng điều quan trọng là dù tổ chức bộ máy thay đổi thế nào thì trẻ em vẫn phải được bảo vệ một cách hiệu quả. Chúng ta cần có mạng lưới đủ mạnh ở cộng đồng, cần truyền thông rộng rãi và trang bị kỹ năng cho những người ở tuyến cơ sở để họ có thể phát hiện sớm, can thiệp sớm và ngăn chặn các vụ việc đau lòng xảy ra với trẻ em.

Tâm lý “không phải việc của mình” đang khiến nhiều trẻ em bị bỏ quên

PV: Theo bà, vì sao nhiều vụ bạo hành trẻ em chỉ được phát hiện khi hậu quả đã rất nghiêm trọng? Tâm lý coi đây là “chuyện riêng của gia đình” đang ảnh hưởng như thế nào đến việc phát hiện và can thiệp sớm?

Bà Ninh Thị Hồng: Theo tôi, đây là vấn đề chúng ta cần lên án mạnh mẽ và quan trọng hơn là phải thay đổi nhận thức trong xã hội. Không thể tiếp tục tồn tại suy nghĩ “đèn nhà ai nhà nấy rạng” hay coi bạo hành trẻ em là chuyện riêng của mỗi gia đình. 

Nhiều người vẫn nghĩ rằng “con tôi, tôi sinh ra thì tôi có quyền dạy”. Nhưng tôi cho rằng suy nghĩ đó là sai. Khi một đứa trẻ được khai sinh, em bé ấy đã là một công dân của xã hội này, điều này có nghĩa không phải cha mẹ muốn làm gì với con cũng được, bởi quyền của trẻ em đang được pháp luật bảo vệ. Không ai có quyền đánh đập, hành hạ hay xâm hại trẻ em dưới danh nghĩa dạy dỗ.

Do đó, tôi nghĩ công tác truyền thông về vấn đề này phải rộng rãi và mạnh mẽ hơn nữa, đặc biệt ở các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM. Ở thành phố, nhiều người có tâm lý “không phải việc của mình thì không quan tâm”. Trong khi ở các vùng quê hay cộng đồng nhỏ, dù mọi người hay nói chuyện, bàn tán với nhau và có thể nhiều người cho rằng đây là “nhiều chuyện”, nhưng thực tế nhờ sự để ý, trao đổi với nhau mà cộng đồng và chính quyền địa phương có thể nắm bắt dấu hiệu bất thường để can thiệp kịp thời.

Bên cạnh đó, lực lượng làm công tác trẻ em hiện nay còn rất mỏng, nhiều nơi không có cán bộ chuyên trách. Vì vậy, vai trò của cộng đồng càng trở nên quan trọng. Chúng ta cần tuyên truyền để mỗi người dân đều hiểu rằng bảo vệ trẻ em chính là bảo vệ một công dân của đất nước.

PV: Từ thực tiễn nhiều năm làm công tác bảo vệ trẻ em, bà nhận thấy đâu là những dấu hiệu cảnh báo sớm của bạo hành trong gia đình mà cộng đồng hoặc người xung quanh cần đặc biệt lưu ý?

Bà Ninh Thị Hồng: Việc phát hiện sớm nguy cơ trẻ bị bạo hành không có một “công thức chung” áp dụng cho mọi trường hợp, bởi mỗi vụ việc lại có những biểu hiện và hoàn cảnh khác nhau.

Với những trẻ đã đi học, dấu hiệu bất thường thường dễ nhận ra hơn. Giáo viên, bạn bè có thể thấy trẻ đột nhiên gầy đi, xanh xao, buồn bã, sợ sệt hoặc học hành sa sút. Chỉ cần quan tâm một chút, người lớn hoàn toàn có thể đặt câu hỏi: “Vì sao em bé này lại thay đổi như vậy?”.

Nhưng với những trẻ còn non nớt hay quá nhỏ như 2 hay 4 tuổi, việc phát hiện khó hơn rất nhiều. Trẻ 4 tuổi mới chưa nói được lưu loát hay chưa diễn tả được hết ý nghĩa điều cần nói, còn trẻ 2 tuổi gần như chỉ biết phản ứng bằng tiếng khóc, la hét khi sợ hãi hoặc đau đớn. Vì thế, dấu hiệu thường chỉ nằm ở những biểu hiện rất nhỏ như trẻ ngày càng gầy yếu, ánh mắt lúc nào cũng hoảng sợ, hay khóc kéo dài bất thường. Cho nên việc có các dấu hiệu cảnh báo sớm phải dựa vào từng hoàn cảnh cụ thể và sự quan tâm thật sự của những người xung quanh.

Để phòng ngừa và phát hiện sớm nguy cơ trẻ bị bạo hành thì cộng đồng xung quanh đóng vai trò rất quan trọng. Ở các khu nhà trọ, khi có người mới chuyển đến sống cùng trẻ nhỏ, hàng xóm hoặc chủ nhà cũng nên để ý, tìm hiểu sơ bộ xem đây có phải là gia đình ổn định không, là con chung hay con riêng, mối quan hệ giữa những người trong nhà như thế nào… Vì thực tế nhiều vụ việc đau lòng xảy ra trong những hoàn cảnh gia đình phức tạp, cha dượng, mẹ kế hoặc những cặp đôi chỉ mới sống chung với nhau.

Tôi cũng nghĩ rằng cách cư xử và môi trường sống của người lớn phần nào phản ánh nguy cơ đối với trẻ. Nếu một gia đình có công việc ổn định, ứng xử lịch sự, biết chào hỏi, giao tiếp văn minh thì thường môi trường sống cũng tích cực hơn. Nhưng nếu thấy một người thường xuyên văng tục, cãi vã, sinh hoạt thất thường, quan hệ phức tạp thì những người xung quanh cũng nên lưu tâm hơn.

Nhiều trẻ vi phạm pháp luật từng sống trong gia đình bạo lực, thiếu yêu thương

PV: Với những trẻ từng bị bạo hành hoặc sống lâu dài trong môi trường bạo lực, các em thường phải chịu những tổn thương tâm lý ra sao và những sang chấn này có thể ảnh hưởng như thế nào đến quá trình phát triển và trưởng thành của trẻ?

Bà Ninh Thị Hồng: Tôi cho rằng, khi một đứa trẻ lớn lên trong môi trường thường xuyên có bạo lực, bị đánh đập hoặc tổn thương tinh thần thì rất khó có thể phát triển toàn diện, cả về nhân cách lẫn tâm lý.

Trước đây, khi nghiên cứu về trẻ em hư, trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật hoặc phải đưa vào trường giáo dưỡng, chúng tôi từng có nhiều khảo sát cho thấy phần lớn các em đều đã sống trong môi trường từ những gia đình có vấn đề như cha mẹ ly hôn, thường xuyên bất hòa, cãi vã, bạo lực hoặc bản thân các em từng bị đánh đập, thiếu quan tâm từ nhỏ.

Có những nghiên cứu chỉ ra rằng khoảng 60% trẻ em có hành vi lệch chuẩn hoặc vi phạm pháp luật từng sống trong môi trường gia đình thiếu yêu thương và nhiều tổn thương như vậy. Khi lớn lên trong hoàn cảnh không được yêu thương đúng nghĩa, nhiều em hình thành tâm lý bất cần, dễ cáu gắt, sẵn sàng phản ứng bạo lực với bạn bè hoặc xã hội. Một số em cảm thấy mình là người thừa trong gia đình, không được quan tâm, chăm sóc hay bảo vệ, nên rất dễ bị lôi kéo bởi những lời dụ dỗ từ bên ngoài và sa vào các hành vi tiêu cực.

Theo tôi, tác động tâm lý từ bạo lực gia đình đối với trẻ em là rất nặng nề và kéo dài. Không ít em trở nên khó gần, khó bảo, luôn nhìn cuộc sống bằng tâm thế đề phòng hoặc hằn học. Các em dễ mất niềm tin vào người khác và có nguy cơ cao bị cuốn vào các tệ nạn xã hội.

Trong khi đó, những đứa trẻ được lớn lên trong môi trường yêu thương, được cha mẹ lắng nghe, phân tích đúng sai một cách tích cực thì dù đôi khi vẫn có những hành vi chưa tốt, nhưng khả năng lệch lạc nghiêm trọng thường thấp hơn rất nhiều.

PV: Theo bà, gia đình, nhà trường và cộng đồng cần làm gì để giúp các em cảm thấy an toàn, dần mở lòng và hòa nhập trở lại với cuộc sống bình thường? 

Bà Ninh Thị Hồng: Khi nói đến trách nhiệm của gia đình trong việc bảo vệ trẻ em thì chúng ta không nên chỉ hiểu bó hẹp là trách nhiệm của bố mẹ mà còn bao gồm cả ông bà, cô dì, chú bác và những người thân xung quanh đứa trẻ.

Ví dụ như trong những vụ việc cha dượng, mẹ kế bạo hành trẻ em vừa qua, đến khi sự việc nghiêm trọng xảy ra thì nhiều người thân mới đau xót, khóc lóc vì thương cháu. Nhưng tôi cho rằng điều đáng suy nghĩ là tại sao trước đó mọi người lại không biết hoặc không quan tâm đủ sớm để phát hiện những bất thường trong cuộc sống của đứa trẻ. Khi trong gia đình có chuyện ly hôn, ly thân hoặc cha mẹ bước vào mối quan hệ mới, điều đầu tiên cần nghĩ tới chính là những đứa trẻ. Bởi các em thường là người chịu nhiều thiệt thòi và tổn thương nhất.

Lúc đó, ông bà, họ hàng cần chủ động hỏi han, quan tâm xem con cháu mình đang sống như thế nào, có gặp khó khăn gì không, môi trường sống có an toàn không. Nếu cảm thấy không ổn thì cần có biện pháp hỗ trợ kịp thời, có thể đón cháu về chăm sóc, hỗ trợ vật chất, tinh thần hoặc thay đổi môi trường sống cho trẻ.

Với những đứa trẻ lớn hơn, người thân còn có thể hỏi chuyện trực tiếp xem cháu đi học ra sao, người sống cùng đối xử thế nào. Nhưng với những em nhỏ chỉ mới vài tuổi, gần như không thể tự nói lên nỗi đau của mình, thì sự quan tâm của người lớn lại càng quan trọng hơn. Sự yêu thương cần thể hiện từ trước đó, bằng sự quan tâm, thăm hỏi và hành động cụ thể để bảo vệ trẻ.

Ngoài gia đình, cộng đồng cũng đóng vai trò rất quan trọng. Khi thấy có người mới chuyển đến sinh sống cùng trẻ nhỏ, đặc biệt ở các khu nhà trọ, thì chủ nhà, hàng xóm hay tổ dân phố cũng nên quan tâm ở mức cần thiết. Không phải để tò mò đời tư, mà để kịp thời nhận ra những dấu hiệu bất thường nếu có. Ví dụ như thường xuyên nghe tiếng trẻ khóc kéo dài, tiếng cãi vã, đánh đập hoặc thấy em bé có biểu hiện sợ hãi, đau ốm bất thường thì cần chú ý hơn và có thể phản ánh với chính quyền địa phương, công an khu vực hoặc cơ quan chức năng.

Hiện nay ngành y tế cơ sở cũng tham gia quản lý công tác trẻ em, nên các trạm y tế xã phường, cộng tác viên ở địa bàn càng cần được phát huy vai trò trong việc phát hiện sớm các nguy cơ đối với trẻ nhỏ.

Theo tôi, điều quan trọng nhất là cộng đồng cần thay đổi suy nghĩ rằng trẻ em không thể tự bảo vệ mình. Vì vậy, mỗi người lớn khi nhìn thấy một đứa trẻ có biểu hiện bất thường, đau ốm, sợ hãi hay thường xuyên khóc lóc thì nên quan tâm và đặt câu hỏi: “Điều gì đang xảy ra với em bé này?”. Chỉ cần sự chú ý sớm từ một người thôi, đôi khi cũng có thể ngăn chặn được những bi kịch đau lòng.

Trân trọng cảm ơn bà về những chia sẻ ý nghĩa!