Dự thảo Luật hiến, ghép mô, tạng: Cân bằng giữa “cứu người” và “bảo vệ tối đa quyền lợi trẻ em”

Thiếu nguồn tạng và những vướng mắc pháp lý

Theo PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, bệnh viện hiện thực hiện hơn 3/4 số ca ghép tim của cả nước, trên 50% số ca ghép gan và khoảng một nửa số ca ghép thận. Tuy nhiên, nhu cầu ghép tạng vẫn lớn hơn nhiều so với nguồn tạng hiến tặng, dù công tác vận động hiến tạng đã đạt được những kết quả tích cực trong những năm gần đây.

PGS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, và GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, cũng đề cập nhu cầu ghép tạng ở trẻ em. Tại các bệnh viện, những trường hợp suy gan giai đoạn cuối, bệnh tim nặng và các bệnh lý khác có chỉ định ghép đang đặt ra yêu cầu tìm kiếm nguồn tạng phù hợp. Một số trẻ không thể chờ đợi lâu hơn để có cơ hội được ghép.

PGS.TS Dương Đức Hùng dẫn trường hợp một người hiến 17 tuổi 9 tháng 20 ngày, có khả năng hiến tim để cứu một bệnh nhân. Tuy nhiên, do người hiến chưa đủ 18 tuổi, bệnh viện gặp khó khăn khi xem xét về mặt pháp lý. Theo ông, việc hoàn thiện quy định là cần thiết để đội ngũ y tế có cơ sở pháp lý rõ ràng khi xử lý những trường hợp cụ thể.

Ông Hùng đồng thời lưu ý cần phân biệt giữa hiến tạng sau khi chết và hiến tạng khi còn sống. Với nguồn hiến từ người chết não hoặc chết tuần hoàn, việc hoàn thiện quy định có thể giúp tăng cơ hội sử dụng tạng để cứu chữa người bệnh. Trong khi đó, hiến tạng khi còn sống cần được cân nhắc thận trọng do có thể ảnh hưởng đến sức khỏe người hiến. Theo ông, việc quản lý chặt chẽ cũng là một trong những cách hạn chế nguy cơ mua bán tạng.

Nguyện vọng của trẻ cần được bảo vệ bằng cơ chế độc lập

Bên cạnh nhu cầu ghép tạng, việc bảo đảm quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ em và xác định các điều kiện bảo vệ phù hợp là vấn đề được thảo luận tại buổi họp báo.

Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, cho biết quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ em đã được quy định trong Hiến pháp năm 2013, Luật Trẻ em năm 2016 và các văn bản hướng dẫn liên quan.

Theo ông, cần phân biệt hai phạm vi lấy ý kiến trẻ em: tham vấn trong quá trình xây dựng pháp luật, chính sách và lấy ý kiến khi áp dụng các quy định cụ thể liên quan đến việc hiến, lấy, ghép mô, tạng. Ở cả hai phạm vi, trẻ cần được cung cấp thông tin phù hợp để hiểu vấn đề, từ đó bày tỏ nguyện vọng một cách trung thực, độc lập và khách quan.

Ông Đặng Hoa Nam nhấn mạnh, ý kiến của trẻ em là điều kiện cần nhưng chưa đủ để bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ. Sự đồng ý của trẻ, cũng như sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, không tự động có nghĩa việc hiến mô, tạng đã đáp ứng đầy đủ các yêu cầu bảo vệ trẻ em.

Theo ông, cần có hội đồng chuyên môn độc lập về y khoa, không liên quan trực tiếp đến quá trình hiến, lấy, ghép mô, tạng, để đánh giá những tác động có thể xảy ra đối với trẻ hiến, trẻ nhận và sự phát triển của các em. Bên cạnh đó, cần có sự tham gia của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc người có kinh nghiệm làm việc với trẻ nhằm đánh giá liệu nguyện vọng của trẻ có thực sự tự nguyện, độc lập hay chịu ảnh hưởng từ sự lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc, lợi dụng hoặc mua chuộc.

Ông cũng lưu ý yêu cầu xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm ngay từ đầu, thay vì chỉ dựa vào việc thu thập văn bản đồng ý của trẻ và người đại diện.

Tại buổi họp báo, GS.TS Trần Minh Điển làm rõ một số quy định liên quan đến người chưa thành niên trong dự thảo luật. Theo đó, người dưới 15 tuổi có thể đăng ký nguyện vọng hiến mô, tạng khi có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật. Tuy nhiên, đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa với việc đương nhiên đủ điều kiện hiến tặng. Dự thảo cũng phân biệt giữa hiến tạng khi còn sống và hiến mô có khả năng tái tạo: người dưới 18 tuổi không được hiến tạng khi còn sống, trong khi việc hiến một số loại mô tái tạo được xem xét theo những điều kiện riêng, chặt chẽ. Với trường hợp hiến sau khi chết, cần phân biệt rõ việc đăng ký nguyện vọng với các điều kiện thực tế để thực hiện hiến tặng.

WHO nhấn mạnh các điều kiện bảo vệ trẻ em

Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, bà Angela Pratt, hoan nghênh định hướng cải cách hệ thống hiến, mô, tạng của Việt Nam theo hướng tiệm cận các chuẩn mực quốc tế và thực hành tốt. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh hiến mô, tạng ở người chưa thành niên là vấn đề nhạy cảm, cần được xem xét thận trọng và có cơ chế bảo vệ phù hợp.

Theo WHO, cần phân biệt giữa hiến tạng khi còn sống và hiến sau khi chết. Việc người chưa thành niên hiến tạng khi còn sống chỉ nên được xem xét trong những trường hợp đặc biệt; còn hiến sau khi chết cần được đặt trong hệ thống quản lý với các biện pháp bảo vệ rõ ràng. Những yêu cầu quan trọng gồm cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi, bảo đảm trẻ bày tỏ nguyện vọng một cách tự nguyện, tôn trọng quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý, tổ chức tư vấn và đánh giá độc lập, đồng thời phòng ngừa nguy cơ ép buộc, áp lực gia đình, thương mại hóa và mua bán mô, tạng.

Dẫn kinh nghiệm Australia về đăng ký hiến sau khi chết theo cơ chế tự nguyện, có sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và quản trị lâm sàng, đại diện WHO nhấn mạnh việc cho phép người chưa thành niên tham gia hiến tặng cần đi kèm quy định và cơ chế giám sát rõ ràng.

Việc sửa đổi luật vì thế đặt ra yêu cầu song hành: mở rộng cơ hội ghép tạng cho người bệnh và bảo đảm quyền, lợi ích của người hiến, đặc biệt là trẻ em. Điều quan trọng không chỉ là ghi nhận nguyện vọng, mà còn phải bảo đảm nguyện vọng ấy được xem xét trong điều kiện tự nguyện, an toàn và vì lợi ích tốt nhất của trẻ.