Giao lưu trực tuyến: “Làm gì để chữa lành vết thương cho trẻ sau bạo hành?”

Độc giả Hoàng Trang (Đắk Lắk) gửi câu hỏi tới bà Vũ Thị Kim Hoa: Theo bà, để phòng chống bạo lực, xâm hại trẻ em hiệu quả hơn trong thời gian tới, cần ưu tiên những giải pháp nào về chính sách, truyền thông?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Để phòng, chống bạo lực và xâm hại trẻ em hiệu quả hơn, cần triển khai đồng bộ cả giải pháp về chính sách lẫn truyền thông, trong đó lấy phòng ngừa sớm và hỗ trợ từ cơ sở làm trọng tâm.

Về chính sách, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ trẻ em theo hướng cụ thể, dễ áp dụng và phù hợp với thực tiễn tại cơ sở. Cùng với đó là tăng cường cơ chế phát hiện, báo cáo và can thiệp sớm các vụ việc có nguy cơ, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của nhà trường, cơ sở y tế, chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc bảo vệ trẻ em.

Một yêu cầu quan trọng khác là tiếp tục củng cố hệ thống bảo vệ trẻ em với ba trụ cột gồm: hoàn thiện pháp luật, kiện toàn hệ thống tổ chức, đặc biệt là đội ngũ cán bộ, cộng tác viên ở cơ sở và phát triển mạng lưới cung cấp dịch vụ hỗ trợ trẻ em. Việc đầu tư cho hệ thống bảo vệ trẻ em cấp cơ sở cần được quan tâm nhiều hơn, nhất là đối với đội ngũ nhân viên công tác xã hội và cộng tác viên trẻ em – những người trực tiếp phát hiện, hỗ trợ và đồng hành cùng trẻ trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, cần phát triển các dịch vụ bảo vệ trẻ em theo hướng thân thiện, dễ tiếp cận theo hướng “một cửa”, giúp trẻ và gia đình có thể tiếp cận đồng thời các hỗ trợ về tâm lý, y tế, pháp lý và công tác xã hội một cách nhanh chóng, toàn diện.

Song song với chính sách, công tác truyền thông cũng cần được đổi mới theo hướng thực chất hơn, không chỉ dừng ở việc tuyên truyền chung chung. Nội dung truyền thông cần tập trung giúp người dân nhận diện sớm các dấu hiệu bạo lực, xâm hại trẻ em; nâng cao kỹ năng làm cha mẹ tích cực; đồng thời xoá quan niệm “đòn roi là kỷ luật”.

Các hình thức truyền thông cũng cần được đa dạng hóa, từ hoạt động trực tiếp tại trường học, khu dân cư, cơ sở y tế đến việc tận dụng mạng xã hội và các nền tảng số để tiếp cận phụ huynh, trẻ em và cộng đồng một cách hiệu quả hơn.

Ngoài ra, cần tăng cường giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ em và kỹ năng nuôi dạy con tích cực cho cha mẹ. Trẻ cần được trang bị khả năng nhận diện nguy cơ, biết lên tiếng và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.

Đặc biệt, gia đình cần được nhìn nhận là “lá chắn” đầu tiên và quan trọng nhất trong việc bảo vệ trẻ khỏi bạo lực, xâm hại. Vì vậy, cha mẹ không chỉ cần tình yêu thương mà còn cần được hỗ trợ kiến thức, kỹ năng làm cha mẹ tích cực để đồng hành cùng con bằng sự thấu hiểu thay vì bạo lực.

Độc giả Mai Hạnh (Hà Nội) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Trong hành trình làm mẹ, có khoảnh khắc nào khiến chị nhận ra trẻ em thực sự rất dễ bị tổn thương bởi những điều người lớn cho là nhỏ nhặt?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Trong hành trình làm mẹ, có nhiều khoảnh khắc khiến tôi nhận ra trẻ em nhạy cảm và mong manh hơn người lớn tưởng rất nhiều, và những điều mà người lớn xem là bình thường đôi khi lại có thể để lại cảm xúc rất sâu trong con trẻ.

Có những lúc vì bận rộn hoặc vô tình thiếu kiên nhẫn, người lớn không dành trọn sự chú ý cho con ngay thời điểm con cần được lắng nghe. Và sau đó, một câu hỏi rất ngắn từ con có thể khiến người lớn phải suy nghĩ lại rất nhiều về cách mình đã phản ứng.

Điều khiến tôi suy ngẫm là với người lớn, đó có thể chỉ là một khoảnh khắc rất nhỏ trong ngày, nhưng với trẻ em, cảm giác bị bỏ qua hay không được chú ý lại có thể trở thành một trải nghiệm cảm xúc rất rõ ràng và khó quên.

Người lớn thường có xu hướng xem nhẹ những điều tưởng như nhỏ nhặt trong cách ứng xử hằng ngày, nhưng với trẻ em, những điều đó lại góp phần hình thành cảm nhận về việc mình có được yêu thương, có được lắng nghe và có quan trọng hay không.

Từ đó, tôi hiểu rằng làm cha mẹ không chỉ là chăm lo cho con về mặt vật chất, mà còn là học cách hiện diện và lắng nghe con nhiều hơn trong đời sống tinh thần hằng ngày.

Độc giả Thanh Tùng Ninh Bình) gửi câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Với một đứa trẻ có câu chuyện khởi đầu đặc biệt thì có lẽ, yêu thương đôi khi không chỉ là ôm con, chăm con, mà còn là chọn cách nói với con về quá khứ của chính mình. Chị nghĩ nên làm thế nào để những sự thật khó nói không trở thành vết cứa trong lòng con, mà trở thành một phần hành trang giúp con hiểu: mình được sinh ra trong mất mát, nhưng lớn lên trong tình yêu?

Nhà báo Trần Mai Anh: Tôi nghĩ trẻ con có quyền được biết sự thật về cuộc đời mình. Nhưng sự thật đó phải được kể bằng tình yêu.

Có những câu chuyện nếu người lớn kể bằng nước mắt, bằng oán trách, bằng sự thương hại… thì đứa trẻ sẽ mang nó như một vết thương suốt đời. Nhưng nếu mình kể bằng sự bao dung và bình an, con sẽ hiểu rằng: quá khứ là một phần của mình, chứ không phải bản án của mình.

Với các con, tôi chưa bao giờ muốn các con lớn lên trong cảm giác hận thù hay oán trách cuộc đời. Đặc biệt với Thiện Nhân, tôi luôn nghĩ điều quan trọng không phải là cố giấu đi quá khứ của con. Mà là giúp con đủ bình an để nhìn vào nó.

Tôi nhớ có những giai đoạn Thiện Nhân bắt đầu lớn hơn, bắt đầu hiểu hơn về câu chuyện của mình và đặt ra những câu hỏi rất khó. Những lúc đó tôi không chọn cách né tránh hay kể câu chuyện ấy bằng bi kịch.

Tôi chỉ luôn cố để con hiểu rằng: đúng, con được sinh ra từ mất mát. Nhưng con cũng lớn lên trong rất nhiều tình yêu của cuộc đời này.

Tôi nghĩ trẻ con rất nhạy cảm. Nếu người lớn nhìn cuộc đời con bằng sự đau đớn, con cũng sẽ học cách nhìn mình bằng sự đau đớn. Còn nếu mình đủ bình an khi nhắc về quá khứ, con sẽ hiểu rằng mình không cần thấy buồn vì điều đã xảy ra với mình.

Có những điều trong cuộc đời không thể thay đổi được. Nhưng mình có thể chọn cách mang nó đi tiếp. Tôi chưa bao giờ muốn Thiện Nhân sống như một nạn nhân của quá khứ.

Tôi muốn con hiểu rằng điều làm nên giá trị của một con người không nằm ở việc họ đã bị cuộc đời đối xử thế nào. Mà là sau tất cả, họ đã sống tiếp ra sao.

Và đôi khi, điều chữa lành một con người không phải là xóa đi quá khứ. Mà là giúp họ nhìn quá khứ ấy bằng một trái tim không còn tổn thương nữa.

Độc giả Khánh Ly (TP.HCM) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Theo chị, điều gì giúp một đứa trẻ sau tổn thương có thể tin vào cuộc sống thêm một lần nữa? Nếu được gửi một điều tới các bậc cha mẹ hôm nay, chị muốn họ nhớ điều gì để không vô tình tạo ra những “vết thương suốt đời” cho con?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Tôi nghĩ điều quan trọng nhất giúp một đứa trẻ sau tổn thương có thể tin vào cuộc sống thêm một lần nữa không phải là những lời khuyên hay những câu “cố lên”, mà là việc các em gặp được ít nhất một người đủ kiên nhẫn và đủ yêu thương để ở lại cùng mình. 

Sau tổn thương, rất nhiều đứa trẻ không chỉ mất niềm tin vào người khác, mà còn mất niềm tin vào chính bản thân mình - rằng mình có xứng đáng được yêu thương hay không, rằng liệu mình có an toàn khi mở lòng hay không.

Điều chữa lành không đến từ việc quên đi quá khứ, mà đến từ việc có một trải nghiệm mới: được lắng nghe mà không bị phán xét, được bảo vệ mà không phải van xin, được đối xử như một con người trọn vẹn chứ không phải “một nạn nhân có vấn đề”.

Tôi tin rằng chỉ cần một mối quan hệ đủ an toàn, một đứa trẻ có thể dần dần học lại cách tin. Tin người, tin cuộc sống, và quan trọng nhất là tin rằng bản thân mình vẫn có giá trị, dù đã từng bị tổn thương.

Sự hồi phục không diễn ra trong một ngày. Nó giống như việc từng chút một thắp lại ánh sáng trong một căn phòng từng rất tối và ánh sáng đầu tiên luôn đến từ một người không quay lưng đi.

Nếu được gửi một điều tới các bậc cha mẹ hôm nay, tôi chỉ muốn nói rằng: xin đừng đợi đến khi con im lặng, thu mình lại hoặc trở nên xa cách mới nhận ra rằng con đã tổn thương từ rất lâu rồi. 

Nhiều “vết thương suốt đời” không bắt đầu từ những biến cố lớn, mà từ những điều rất nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày: một lần không được lắng nghe, một cảm xúc bị xem nhẹ, một câu nói vô tình làm con thấy mình không đủ tốt, hay một lần con cần được ôm nhưng lại bị bỏ qua.

Trẻ em không cần cha mẹ hoàn hảo. Các em chỉ cần cha mẹ đủ hiện diện - hiện diện không chỉ bằng việc có mặt trong nhà, mà bằng việc thật sự nhìn thấy con, nghe con và hiểu con. Đủ kiên nhẫn để không vội phán xét, đủ dịu dàng để con dám nói ra điều mình đang cảm thấy, và đủ bao dung để con biết rằng mình không cần phải trở thành một đứa trẻ “đúng ý người lớn” mới xứng đáng được yêu thương.

Tôi luôn tin rằng điều quan trọng nhất mà một đứa trẻ mang theo khi trưởng thành không phải là điểm số hay thành tích, mà là ký ức về cảm giác an toàn: rằng mình đã từng được lớn lên trong một tình yêu không điều kiện, nơi mình có thể sai, có thể yếu đuối, nhưng vẫn luôn có một nơi để trở về.

Độc giả Huệ Chi (Lâm Đồng) gửi câu hỏi tới TS.BS Vũ Thị Kim Hoa: Theo bà, kỹ năng nhận diện dấu hiệu trẻ bị bạo hành đã được phổ biến đầy đủ tới phụ huynh, giáo viên, nhân viên y tế cơ sở hay chưa? Cần bổ sung gì để phát hiện sớm hơn?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Dù công tác trang bị kỹ năng nhận diện bạo lực trẻ em hiện nay đã được quan tâm phổ biến hơn trước, nhưng tôi nhận thấy việc triển khai vẫn còn tình trạng chưa đồng đều và tính thực hành tại cơ sở vẫn còn khá hạn chế. Vì vậy, một trong những giải pháp cấp thiết là phải đẩy mạnh hoạt động truyền thông và tổ chức các chương trình tập huấn chuyên sâu cho phụ huynh, giáo viên cùng đội ngũ y tế. Thay vì chỉ dừng lại ở việc phổ biến quy định pháp luật, các chương trình này cần tập trung vào việc thực hành xử lý các tình huống thực tế để cộng đồng có phản xạ nhạy bén hơn.

Tôi cho rằng cần  xây dựng và chuẩn hóa các bộ tiêu chí nhận diện dấu hiệu bạo lực theo hướng đơn giản, dễ hiểu và dễ áp dụng để lồng ghép trực tiếp vào chương trình đào tạo thường xuyên của ngành giáo dục và y tế. 

Song song đó, chúng ta cần thiết lập một cơ chế phối hợp báo cáo rõ ràng, thông suốt giữa nhà trường, cơ sở y tế, chính quyền và hệ thống bảo vệ trẻ em chuyên trách. Chỉ khi các bên có sự liên kết chặt chẽ và chia sẻ thông tin kịp thời, chúng ta mới có thể tạo ra một mạng lưới bảo vệ vững chắc, giúp phát hiện sớm và can thiệp hiệu quả ngay khi có bất kỳ nghi ngờ nào về sự an toàn của trẻ.

Độc giả Hoài Phương (Quảng Ngãi) gửi câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Có khi nào chị thấy tình yêu của cha mẹ cũng cần học lại không - học cách bớt kiểm soát, bớt lo thay, bớt quyết định hộ, để đứa trẻ có không gian lớn lên bằng chính lựa chọn và sai lầm của mình?

Nhà báo Trần Mai Anh: Có chứ. Và có lẽ đó là bài học khó nhất của người làm cha mẹ. Ngày con còn nhỏ, mình nghĩ yêu là che chắn. Là cố giữ cho con tránh khỏi mọi tổn thương. Nhưng khi con lớn hơn, mình sẽ dần hiểu rằng: không thể đi thay con hết mọi con đường được.

Tôi từng rất sợ các con đau. Có lẽ cha mẹ nào cũng vậy. Nên có những giai đoạn, chỉ cần thấy con chuẩn bị vấp ngã hay chọn điều gì đó khác với suy nghĩ của mình là bản năng người mẹ lập tức muốn giữ lại. Muốn quyết định giúp. Muốn sửa ngay trước khi con sai. Nhưng tôi đã không làm vậy.

Tôi nhận ra một điều: nếu mình làm hết cho con, nghĩ hết cho con, sống thay con quá nhiều… thì các con sẽ không có cơ hội lớn lên bằng chính cuộc đời của mình. Tôi nhớ có những lúc các con bắt đầu có suy nghĩ riêng, lựa chọn riêng, tính cách riêng. Có đứa mạnh mẽ hơn mình nghĩ. Có đứa nhạy cảm hơn mình tưởng. Có đứa im lặng nhưng bên trong lại rất nhiều suy nghĩ.

Và tôi hiểu rằng: mình không thể nuôi các con bằng cùng một cách.

Tôi vẫn nhớ có những lần mình rất muốn can thiệp ngay để mọi thứ dễ hơn cho con. Nhưng rồi lại tự nhắc mình im lặng lại một chút.

Không phải vì hết lo. Mà vì hiểu rằng trưởng thành là khi một đứa trẻ bắt đầu tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Tôi vẫn luôn ở đó nếu các con cần. Nhưng tôi không thể giữ các con mãi trong vùng an toàn của mẹ.

Nhiều năm làm mẹ, tôi thấy điều khó nhất không phải là hy sinh cho con, mà là học cách lùi lại đúng lúc. Nhìn con vấp ngã mà không lập tức lao vào sống thay. Nhìn con đau mà vẫn phải tin rằng con có thể tự đi qua. Điều đó thật sự rất khó.

Có lần tôi đưa Thiện Nhân đi ăn ở một nơi có cầu thang rất khó đi với con. Nhân bị ngã. Tôi không lập tức lao vào bế hay đỡ con dậy ngay như nhiều người nghĩ.

Tôi nhớ lúc đó có nhiều ánh mắt nhìn mình như thể mình rất lạnh lùng, rất ác.

Nhưng tôi hiểu rằng nếu lúc nào tôi cũng hoảng hốt và sống thay từng bước chân của con thì con sẽ không bao giờ học được cách tự đứng dậy bằng chính mình.

Tôi luôn ở đó nếu con cần. Nhưng tôi cũng muốn con hiểu rằng cuộc đời này, có những đoạn đường con phải tự bước.

Không ai làm cha mẹ mà không muốn giữ con trong vòng tay mình lâu hơn một chút. Nhưng tình yêu trưởng thành không phải là giữ chặt, mà là đủ tin để buông tay từng chút một.

Và có lẽ điều đẹp nhất là dù các con đi xa đến đâu, các con vẫn biết rằng khi quay lại… luôn có một nơi ở phía sau mình.

Độc giả Tuỳ Phong (Khánh Hoà) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Theo chị, sự im lặng của người lớn xung quanh (hàng xóm, người thân, cộng đồng) có thể vô tình nguy hại cho trẻ như thế nào?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Tôi nghĩ sự im lặng của người lớn xung quanh đôi khi nguy hiểm không kém chính hành vi bạo hành, vì nó khiến tổn thương của trẻ bị “bình thường hóa” và kéo dài trong bóng tối. 

Khi hàng xóm nghe tiếng trẻ khóc nhưng nghĩ “chuyện nhà người ta”, khi người thân thấy dấu hiệu bất thường nhưng chọn im lặng, hay khi cộng đồng biết nhưng không ai lên tiếng, đứa trẻ sẽ dần hình thành một cảm giác rất đau lòng: “Không ai quan tâm đến mình cả”.

Điều nguy hại nhất không chỉ là nỗi đau xảy ra trong một khoảnh khắc, mà là cảm giác bị bỏ mặc lặp đi lặp lại. Lâu dần, nhiều đứa trẻ tin rằng mình không xứng đáng được bảo vệ, hoặc việc mình bị tổn thương là điều “bình thường” và không đáng để ai can thiệp.

Tôi nghĩ một xã hội văn minh không phải là xã hội không có vấn đề, mà là xã hội dám phản ứng trước cái sai, đặc biệt là khi liên quan đến trẻ em. Đôi khi, một lời hỏi thăm, một lần báo tin đúng nơi, hay chỉ một hành động không im lặng cũng có thể thay đổi rất nhiều trong cuộc đời một đứa trẻ.

Độc giả Anh Tuấn (Hưng Yên) gửi câu hỏi tới TS.BS Vũ Thị Kim Hoa: Hiện nay, nhiều phụ huynh vẫn sử dụng đòn roi hoặc kiểm soát cảm xúc kém khi dạy con. Theo bà, kỹ năng làm cha mẹ hiện nay cần được trang bị từ khi nào và bằng những hình thức nào để hạn chế nguy cơ bạo hành trẻ em?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Kỹ năng làm cha mẹ không nên chỉ được học khi một người đã có con, mà cần được chuẩn bị từ sớm như một kỹ năng sống quan trọng. Việc trang bị kiến thức về chăm sóc, nuôi dạy trẻ, quản lý cảm xúc hay áp dụng các phương pháp kỷ luật tích cực cần bắt đầu từ giai đoạn tiền hôn nhân, tiếp tục trong thời kỳ mang thai và được duy trì xuyên suốt quá trình đồng hành cùng con trưởng thành.

Để làm được điều đó, cần đẩy mạnh nhiều hình thức hỗ trợ và đào tạo dành cho cha mẹ trẻ như các lớp tiền hôn nhân, lớp học kỹ năng làm cha mẹ, hoạt động tư vấn tại trường học, cơ sở y tế; đồng thời tăng cường truyền thông trên mạng xã hội, truyền hình và các chương trình hướng dẫn nuôi dạy con tích cực tại cộng đồng.

Thời gian qua, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cũng đã triển khai nhiều hoạt động đồng hành cùng cha mẹ, trong đó có chương trình “Làm cha mẹ tích cực” với mục tiêu thúc đẩy phương pháp kỷ luậ tích cực trong làm cha mẹ hàng ngày. Chương trình tập trung giúp cha mẹ hiểu đặc điểm tâm lý theo từng độ tuổi của trẻ, nhận diện nhu cầu và hành vi của con, đồng thời rèn luyện kỹ năng giao tiếp tích cực, kiểm soát cảm xúc và xử lý tình huống mà không bạo lực..

Thông qua các lớp tập huấn tại cộng đồng, trường học, các nhóm cha mẹ và mô hình hỗ trợ trực tiếp, nhiều phụ huynh đã dần thay đổi nhận thức và cách nuôi dạy con theo hướng tích cực, tôn trọng và thấu hiểu trẻ hơn.

Độc giả Lê Lan (Phú Thọ) gửi câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Sau những biến cố, người lớn thường muốn “bù đắp” cho trẻ bằng rất nhiều sự quan tâm. Nhưng yêu thương thế nào để con không cảm thấy mình là người đáng thương, mà vẫn được nhìn nhận như một đứa trẻ bình thường, có quyền vui chơi, sai, lớn lên và mơ ước như bao bạn khác?

Nhà báo Trần Mai Anh: Tôi rất sợ việc biến một đứa trẻ thành “một câu chuyện để thương cảm”. Khi người lớn chỉ nhìn vào mất mát của con, đứa trẻ sẽ lớn lên với cảm giác mình khác biệt, mình thiếu hụt, mình là người cần được cứu giúp.

Thiện Nhân có một khởi đầu rất đặc biệt. Nhưng tôi chưa bao giờ để con sống trong cảm giác mình là một đứa trẻ đáng thương. Một thời gian dài đi đâu cũng có người nhìn Nhân bằng ánh mắt rất thương. Có người khóc. Có người xuýt xoa. Có người nói với con bằng giọng rất tội nghiệp.

Nhưng điều tôi nhớ nhất lại là phản ứng của Nhân. Con vẫn bình thản như bao đứa trẻ khác. Vẫn thích chạy nhảy, nghịch ngợm, mê đồ chơi, mê ăn ngon, mê được đi chơi. Khoảnh khắc đó làm tôi nhận ra: nhiều khi người lớn bị ám ảnh bởi bi kịch hơn chính đứa trẻ đã đi qua nó.

Tôi luôn cố gắng để Thiện Nhân được sống như một đứa trẻ bình thường nhất có thể. Con vẫn phải đi học. Vẫn phải tự lập. Vẫn bị nhắc nhở khi làm chưa đúng. Vẫn phải học cách chịu trách nhiệm với việc mình làm.

Tôi nghĩ điều quan trọng là đừng đặt biến cố làm trung tâm cuộc đời của con. Một đứa trẻ không nên cả đời chỉ được nhắc đến bằng nỗi đau của mình. Các con còn có tính cách riêng, ước mơ riêng, sự bướng bỉnh riêng, niềm vui riêng… như tất cả những đứa trẻ khác trên đời.

Có lần tôi nhìn Thiện Nhân cười đùa rất vô tư với các bạn, tôi nghĩ điều quý nhất không phải là con trở thành một biểu tượng mạnh mẽ nào đó, là con vẫn giữ được cảm giác mình là một đứa trẻ bình thường. Được nghịch. Được cười. Được sai. Được mơ ước. Được yêu mà không bị nhìn bằng ánh mắt thương hại.

Vì không ai muốn cả cuộc đời mình chỉ được nhớ đến bằng nỗi đau mình từng đi qua.

Độc giả Lê Bình (Lạng Sơn) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Nếu gặp một đứa trẻ có dấu hiệu bị tổn thương, theo chị, câu nói đầu tiên nào có thể khiến trẻ cảm thấy mình được tin và được bảo vệ?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Nếu gặp một đứa trẻ có dấu hiệu bị tổn thương, tôi nghĩ điều quan trọng nhất không phải là hỏi ngay chuyện gì đã xảy ra, mà là tạo cho trẻ cảm giác an toàn trước đã. 

Câu nói đầu tiên, theo tôi, có thể rất đơn giản nhưng phải đủ để trẻ cảm thấy mình không bị phán xét, không bị bỏ rơi. Tôi sẽ nói “Con không cần phải sợ. Cô tin con”.

Bởi với nhiều đứa trẻ, nỗi đau không chỉ nằm ở sự việc đã xảy ra, mà còn ở cảm giác: “Liệu có ai tin mình không?”. Khi một đứa trẻ đã từng bị tổn thương, các em thường rất sợ bị nghi ngờ, bị trách ngược, hoặc bị buộc phải kể lại mọi thứ trong khi chưa đủ an toàn để mở lòng.

Sau câu nói đó, điều quan trọng là im lặng đúng cách và lắng nghe. Không thúc ép, không hỏi dồn dập, không biến cuộc trò chuyện thành một cuộc thẩm vấn. Trẻ em chỉ có thể nói khi các em cảm thấy mình không còn bị đe dọa.

Tôi luôn nghĩ, người lớn không cần vội cứu ngay bằng hành động lớn, mà trước hết cần trở thành một nơi đủ dịu dàng để đứa trẻ dám tin rằng: mình được bảo vệ và không đơn độc.

Độc giả Hoài Thu (Hưng Yên) gửi câu hỏi tới TS.BS Vũ Thị Kim Hoa: Nhiều người mẹ rất trẻ, thiếu kỹ năng sống và kỹ năng nuôi dạy con nhưng đã phải chăm con trong áp lực kinh tế và tâm lý, điều này có thể dẫn đến những hệ lụy gì đối với trẻ em?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Khi những người mẹ còn quá trẻ phải bước vào hành trình làm cha mẹ trong điều kiện thiếu kỹ năng sống, thiếu sự hỗ trợ và liên tục đối mặt áp lực cơm áo gạo tiền, con cái rất dễ trở thành “nơi trút” những bế tắc và căng thẳng. Áp lực kinh tế, nỗi lo mưu sinh, sự cô đơn, khủng hoảng tâm lý hay cảm giác bị bỏ rơi có thể khiến cha mẹ mất kiểm soát cảm xúc, từ đó dẫn đến quát mắng, đánh phạt, bỏ mặc hoặc chăm sóc trẻ không phù hợp.

Trong nhiều trường hợp, đứa trẻ không phải nguyên nhân của vấn đề nhưng lại là người trực tiếp gánh chịu hậu quả từ những áp lực xã hội đang bủa vây người lớn. Những tổn thương này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe, sự an toàn trước mắt mà còn để lại tác động lâu dài tới tâm lý, cảm xúc và sự phát triển của trẻ trong tương lai.

Đặc biệt, với các bà mẹ vị thành niên, khó khăn thường đến cùng lúc từ nhiều phía. Có nhữn trường hợp  mang thai sớm khiến nhiều em phải dừng việc học, mất cơ hội nghề nghiệp, không có thu nhập ổn định và rơi vào vòng luẩn quẩn của khó khăn kinh tế. Khi chưa đủ trưởng thành về tâm lý nhưng đã phải gánh trách nhiệm làm mẹ, các em rất dễ rơi vào trạng thái kiệt sức, hoang mang và bế tắc. Trong hoàn cảnh đó, trẻ em tiếp tục trở thành đối tượng dễ bị tổn thương nhất.

Vì vậy, bên cạnh hỗ trợ về kinh tế, điều quan trọng là cần xây dựng mạng lưới hỗ trợ cho các bà mẹ trẻ, từ tư vấn tâm lý, kỹ năng làm cha mẹ, kỹ năng quản lý cảm xúc. Chỉ khi người lớn được “gỡ áp lực”, trẻ em mới có cơ hội được lớn lên trong môi trường an toàn và lành mạnh hơn.

Độc giả Thế Anh (Hà Nội) gửi  câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Một đứa trẻ cần được khen khi làm tốt, nhưng có lẽ còn cần được ôm nhiều hơn khi thất bại, khi mắc lỗi, khi không giống kỳ vọng của cha mẹ. Theo chị, cha mẹ nên phản ứng thế nào trong những khoảnh khắc con “không hoàn hảo”?

Tôi nghĩ có những khoảnh khắc, điều một đứa trẻ nhớ suốt đời không phải là mình đã sai thế nào, mà là lúc đó người lớn đã nhìn mình bằng ánh mắt gì.

Khi con thất bại, người lớn thường rất vội sửa sai. Rất vội dạy dỗ. Rất vội kéo con đứng dậy. Nhưng đôi khi, trước cả bài học, đứa trẻ cần cảm giác rằng:

“Dù mình đang tệ thế này, vẫn có người ở đây với mình”.

Tôi nhớ có lần Thiện Nhân rất buồn vì cảm thấy mình không làm được như các bạn. Hôm đó tôi không giảng giải gì cả. Tôi cũng không nói: “Con phải cố lên” hay “Không được yếu đuối”, tôi chỉ ngồi cạnh con. Nuôi dạy 3 cậu con trai tôi nhận thấy, có những lúc trẻ con không cần lời khuyên. Chúng chỉ cần một người lớn đủ bình tĩnh để ở cạnh nỗi buồn của mình mà không phán xét.

Nhiều năm đi cùng Thiện Nhân và rất nhiều em bé khác, tôi càng hiểu rằng trẻ con thật ra rất nhạy cảm với ánh mắt của người lớn. Có những đứa trẻ không sợ bị phạt bằng sợ làm bố mẹ thất vọng.

Từ hành trình giúp  phẫu thuật cho hàng nghìn cô bé, cậu bé, tôi nhận thấy những đứa trẻ vừa trải qua tổn thương rất lớn nhưng vẫn cố tỏ ra ngoan, cố mạnh mẽ, cố không khóc… chỉ vì sợ người lớn buồn thêm. Điều đó làm tôi đau rất nhiều, vì trẻ con đáng lẽ phải được quyền yếu đuối.

Tôi nhớ có một lần Thiện Nhân làm chưa tốt một việc và tự trách mình rất lâu. Lúc đó tôi chỉ nói với con rằng: “Không ai sống mà không có lúc làm chưa tốt cả”. Tôi nghĩ người lớn đôi khi quên mất rằng trưởng thành là cả một hành trình dài. Không ai lớn lên mà chưa từng vụng về, sai lầm hay thất bại. Một đứa trẻ được yêu thương đúng cách sẽ không vì một lần thất bại mà nghĩ mình vô dụng.

Các con sẽ hiểu rằng mình có thể sai, nhưng mình không phải là một người tồi. Và tôi nghĩ, điều quan trọng nhất cha mẹ có thể dạy con không phải là luôn chiến thắng. Mà là: kể cả khi con vấp ngã, con vẫn xứng đáng được yêu thương.

Độc giả Phương Thảo (Lai Châu) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Điều đau lòng nhất với một đứa trẻ bị tổn thương có phải là cảm giác không ai thật sự đứng về phía mình?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Tôi nghĩ điều đau lòng nhất với một đứa trẻ bị tổn thương không chỉ là nỗi đau bản thân, mà là cảm giác mình hoàn toàn cô độc giữa chính những người đáng ra phải bảo vệ mình. Khi một đứa trẻ bị tổn thương nhưng không được lắng nghe, hoặc tệ hơn là bị nghi ngờ, bị yêu cầu im lặng để “giữ hòa khí”, các em sẽ dần hình thành cảm giác rằng nỗi đau của mình không quan trọng.

Điều này nguy hiểm ở chỗ nó không chỉ tạo ra tổn thương nhất thời, mà còn làm đứa trẻ mất niềm tin vào người lớn và vào chính thế giới xung quanh. Các em bắt đầu nghĩ rằng mình phải tự chịu đựng tất cả, rằng không ai thực sự đứng về phía mình.

Thực ra, trong rất nhiều trường hợp, trẻ không cần ngay lập tức những giải pháp lớn hay những bài phân tích đúng sai. Điều các em cần trước tiên là một sự hiện diện đủ an toàn, một người chịu lắng nghe và tin rằng câu chuyện của mình là có thật. Chỉ một câu nói đơn giản như “con không có lỗi” hay “có người ở đây với con” đôi khi có thể làm thay đổi toàn bộ cảm giác sụp đổ trong lòng một đứa trẻ.

Một đứa trẻ có thể vượt qua rất nhiều thử thách, nhưng sẽ rất khó vượt qua cảm giác bị bỏ rơi trong chính gia đình mình. Và đôi khi, chỉ cần có một người thật sự đứng về phía các em, đủ kiên nhẫn và đủ tin tưởng, cũng đã là điểm tựa đầu tiên để các em bắt đầu hồi phục.

Độc giả Mạnh Hải (Đồng Nai) gửi câu hỏi tới TS.BS Vũ Thị Kim Hoa: Nhiều vụ việc chỉ được phát hiện khi trẻ đã nguy kịch hoặc tử vong. Theo bà, cần làm gì để nâng cao khả năng phát hiện sớm nguy cơ bạo hành trẻ em ngay từ cơ sở?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Để phát hiện sớm nguy cơ trẻ em bị bạo lực, điều quan trọng trước tiên là nâng cao nhận thức và kỹ năng cho những người thường xuyên tiếp xúc, gần gũi với trẻ như cha mẹ ruột, giáo viên, nhân viên y tế, cộng tác viên bảo vệ trẻ em và người dân trong cộng đồng. Những lực lượng này cần được trang bị kiến thức để nhận biết các dấu hiệu bất thường về thể chất, tâm lý, hành vi của trẻ nhằm kịp thời phát hiện, thông báo và tố giác các vụ việc nghi ngờ.

Song song với đó, cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cơ quan y tế, công an, chính quyền địa phương và hệ thống bảo vệ trẻ em tại cơ sở. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi vấn, các thông tin phải được tiếp nhận, xác minh và can thiệp từ sớm để hạn chế hậu quả đáng tiếc.

Bên cạnh vai trò của người lớn, trẻ em cũng cần được trang bị những kiến thức và kỹ năng tự bảo vệ cơ bản. Trẻ cần hiểu đâu là hành vi an toàn và không an toàn đối với bản thân, bao gồm cả bạo lực thể chất, tinh thần và xâm hại; nhận thức được cơ thể mình cần được tôn trọng và không ai được phép xâm phạm.

Ngoài ra, trẻ cần biết nhận diện những tình huống khiến mình sợ hãi, khó chịu, bị đe dọa hoặc bị ép giữ bí mật; được hướng dẫn kỹ năng nói “không”, tránh xa nguy hiểm và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn đáng tin cậy. Việc khuyến khích trẻ mạnh dạn chia sẻ, lên tiếng khi bản thân hoặc bạn bè có dấu hiệu bị bạo lực cũng rất cần thiết.

Trẻ cũng cần được biết đến các kênh hỗ trợ như Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần, đồng thời hiểu rằng việc bị bạo hành không phải lỗi của mình và mọi trẻ em đều có quyền được bảo vệ an toàn.

Đặc biệt, cần thay đổi quan niệm cho rằng bạo lực trẻ em là “chuyện riêng trong gia đình”. Việc phát hiện, thông báo và can thiệp kịp thời không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Độc giả Hà My (Đà Nẵng) gửi  câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Có những lúc cha mẹ rất thương con nhưng lại thể hiện sự lo lắng, kiểm soát, thúc ép hoặc kỳ vọng quá nhiều. Theo chị, làm thế nào để tình yêu của cha mẹ không trở thành áp lực, mà thực sự là nơi con có thể tựa vào?

Nhà báo Trần Mai Anh: Nhiều khi cái bóng lớn nhất trong cuộc đời một đứa trẻ lại chính là kỳ vọng của cha mẹ. Cha mẹ thường nghĩ: “Mình làm tất cả vì con”, nhưng đôi lúc, đứa trẻ chỉ nghe thấy rằng:  “Con phải trở thành điều bố mẹ mong muốn”. Tôi từng trải qua cảm giác đó với Thiện Nhân.

Khi mình đã đi cùng con qua quá nhiều đau đớn, mình sẽ rất dễ muốn kiểm soát mọi thứ để bảo vệ con khỏi sai lầm. Vì mình sợ con lại bị tổn thương, sợ con đi lệch, sợ cuộc đời làm con đau thêm một lần nữa.

Nhưng rồi tôi nhận ra: nếu mình yêu con mà không cho con quyền được sống cuộc đời của con, thì tình yêu đó đôi khi cũng có thể trở thành một cái lồng rất đẹp.

Tôi nhớ có những giai đoạn Thiện Nhân bắt đầu lớn hơn, có suy nghĩ riêng, có những lựa chọn khác với điều tôi nghĩ. Bản năng của người mẹ lúc nào cũng muốn giữ con trong vùng an toàn, luôn muốn nói: “Con làm thế này đi, mẹ biết điều gì tốt cho con”.

Nhưng sau rất nhiều năm làm mẹ, tôi hiểu rằng mình không thể sống thay các con được. Có những bài học, nếu mình trải sẵn đường, con sẽ không bao giờ thật sự trưởng thành.

Tôi vẫn nói với các con rằng: mẹ không cần các con phải trở thành một phiên bản hoàn hảo hay sống đúng giấc mơ của mẹ. Điều mẹ cần là các con sống tử tế, sống thật với mình và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Tình yêu thật sự đôi khi là biết lùi lại một chút. Chấp nhận con có thể nghĩ khác mình. Chọn khác mình. Và đôi khi… đau theo cách mình không cứu được. Điều đó rất khó.

Không ai làm cha mẹ mà không đau khi nhìn con vấp ngã. Nhưng nếu vì thương mà giữ con mãi trong vòng tay mình, thì các con sẽ không bao giờ đủ mạnh mẽ để đối mặt với những khó khăn trên đời.

Là một người mẹ tôi thấy khó nhất chắc là học cách đứng cạnh, thay vì sống thay.

Độc giả Thuý Hường (Thái Nguyên) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Vì sao nhiều đứa trẻ đang tổn thương nhưng người lớn lại nghĩ rằng “con chỉ bướng thôi” hoặc “rồi sẽ tự quên”? Theo chị, có khi nào người lớn nghĩ mình đang dạy con, nhưng thật ra lại đang làm tổn thương con không?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Khi một đứa trẻ đột nhiên lì lợm, khép kín, cáu gắt hoặc học tập sa sút, người lớn thường chỉ nhìn thấy “vấn đề hành vi”, mà quên tìm ra nguyên nhân, quên rằng phía sau mỗi thay đổi bất thường luôn có một cảm xúc nào đó đang bị tổn thương.

Thật ra trẻ em rất khó khăn để nói rõ rằng mình đang áp lực, cô đơn, bị so sánh, bị tổn thương hay thiếu cảm giác an toàn, vì vậy sẽ biểu hiện ra bằng thái độ, bằng sự thu mình hoặc phản kháng.

Tôi nghĩ có một điều rất đáng suy ngẫm là đôi khi người lớn nhân danh tình yêu thương để làm tổn thương con mà không nhận ra. Có cha mẹ nghĩ quát mắng là để con nên người, kiểm soát là vì lo cho con, đòn roi là để dạy dỗ. Nhưng nếu một đứa trẻ lớn lên trong sợ hãi, luôn cảm thấy mình không đủ tốt, không được lắng nghe, thì những vết thương đó sẽ ở lại rất lâu trong tâm hồn các em.

Một đứa trẻ ngoan vì sợ bị la khác hoàn toàn với một đứa trẻ biết đúng sai vì được yêu thương và tôn trọng. Điều quan trọng nhất trong nuôi dạy con, theo tôi, không phải là cha mẹ có khiến con “vâng lời” hay không, mà là sau tất cả, con có còn muốn chia sẻ, còn cảm thấy an toàn để quay về bên cha mẹ mỗi khi tổn thương hay không. Bởi đôi khi, điều trẻ cần nhất không phải là một người luôn đúng, mà là một người đủ kiên nhẫn để hiểu điều đang diễn ra trong lòng con.

Độc giả Thuý Hằng (Ninh Bình) gửi câu hỏi tới TS.BS Vũ Thị Kim Hoa: Theo bà, những dấu hiệu thương tích nào ở trẻ nhỏ có thể là cảnh báo nguy cơ bị bạo hành nhưng thường dễ bị người lớn bỏ qua? Với trẻ chưa biết nói hoặc còn quá nhỏ như trẻ sơ sinh, người thân, giáo viên, người chăm sóc cần chú ý những biểu hiện nào để nhận diện sớm nguy cơ trẻ đang bị xâm hại, bạo lực?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Việc bảo vệ trẻ em trước nguy cơ bạo lực, xâm hại đòi hỏi chúng ta phải có sự nhạy bén đặc biệt trong việc nhận diện các dấu hiệu cảnh báo từ sớm. Trước hết, cần hết sức lưu tâm đến những thương tích thể chất khi thấy trẻ xuất hiện các vết bầm tím, tụ máu, trầy xước, vết bỏng hoặc các chấn thương có tính chất lặp đi lặp lại. Đặc biệt, theo kinh nghiệm của tôi, những vết thương nằm ở các vị trí bất thường như mặt, tai, cổ, lưng, đùi hay mông thường mang dấu hiệu của sự tác động chủ đích thay vì tai nạn sinh hoạt thông thường.

Ngoài ra, cũng cần quan sát các biểu hiện trong vận động hàng ngày của trẻ; nếu trẻ gặp khó khăn, đau đớn khi đi lại, ăn uống hoặc vệ sinh cá nhân mà không có lý do rõ ràng, đó là một tín hiệu báo động đỏ. Đáng chú ý hơn, với những trẻ còn quá nhỏ chưa biết đi nhưng lại thường xuyên có thương tích, tôi cho rằng đây là dấu hiệu nghiêm trọng cần được can thiệp ngay lập tức.

Bên cạnh những tổn thương hữu hình, chúng ta không được phép xem nhẹ những biến đổi bất thường về mặt tinh thần. Những biểu hiện như trẻ trở nên sợ hãi, hay giật mình, thu mình hoặc né tránh người lớn chính là những "tiếng cầu cứu không lời" mà nếu không sâu sát, chúng ta rất dễ bỏ qua. Trong quá trình giám sát, cần đặc biệt chú ý nếu lời giải thích của người chăm sóc về các vết thương không tương xứng với mức độ nghiêm trọng thực tế hoặc thông tin bất nhất hoặc không hợp lý.

Riêng đối với nhóm trẻ sơ sinh hoặc trẻ chưa biết nói, trách nhiệm của người thân và giáo viên lại càng quan trọng hơn. Cần quan sát kỹ nếu trẻ đột ngột thay đổi thói quen ăn ngủ, ngủ không yên, bỏ bú hoặc chậm tăng cân, thu mình một cách bất thường. Những phản ứng như quấy khóc, sợ hãi khi có một người nào đó chạm vào cơ thể hoặc có biểu hiện đau đớn khi được tắm rửa, thay quần áo đều là những dấu hiệu cần được can thiệp ngay lập tức.

Quan trọng nhất chính là tuyệt đối không được xem nhẹ bất kỳ sự bất thường nào có tính chất lặp lại. Đối với những đứa trẻ quá nhỏ chưa thể lên tiếng, mọi sự thay đổi dù là nhỏ nhất đều cần được sự quan tâm, kiểm tra và xác minh kịp thời để đảm bảo các em được bảo vệ an toàn trong môi trường sống của chính mình.

Độc giả Khang Minh (Bắc Ninh) gửi  câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Chị từng đi cùng Thiện Nhân qua một hành trình rất dài, không chỉ là chữa lành cơ thể mà còn là bồi đắp cảm giác được yêu thương, được chở che. Từ trải nghiệm đó, chị nhận ra điều gì là quan trọng nhất để một đứa trẻ có thể lớn lên mà không mang trong mình cảm giác thiếu hụt tình yêu?

Nhà báo Trần Mai Anh: Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là: đứa trẻ phải cảm thấy mình thuộc về một ai đó. Không phải bằng lời nói. Mà bằng cảm giác thật.

Có người bên con mỗi ngày, nhưng lại giám sát nhưng con thì đứa trẻ vẫn cô độc. Có người không nói nhiều, nhưng khiến đứa trẻ an tâm vì chỉ cần con quay lại là thấy bố mẹ mình luôn ở phía sau đó.

Với hàng nghìn em bé trong Hành trình Thiện Nhân, hành trình chữa lành chưa bao giờ chỉ là những ca phẫu thuật. Có những vết thương nằm trong ký ức. Có những nỗi đau không nhìn thấy trên cơ thể.

Một đứa trẻ từng bị bỏ lại rất dễ mang theo cảm giác: “Liệu mình có thể bị bỏ lần nữa không?”. Tôi nhớ những năm đầu khi mới đón Nhân về, có những lúc chỉ cần tôi rời khỏi tầm mắt một chút thôi là con đã hoảng hốt đi tìm.

Có những đứa trẻ, cảm giác bất an nằm rất sâu bên trong. Các con không nói được thành lời, nhưng cơ thể và ánh mắt của con sẽ nói thay tất cả. Nên điều chúng tôi cố gắng làm suốt rất nhiều năm không phải là “bù đắp” bằng vật chất hay chiều chuộng con, mà là xây cho con cảm giác an toàn, để con biết rằng: ngày mai thức dậy, vẫn có người ở đây. Khi con đau, sẽ có người ôm con. Kể cả khi con sai, cũng sẽ không bị bỏ rơi.

Tôi từng đi cùng Thiện Nhân qua rất nhiều ca phẫu thuật. Có những giai đoạn hai mẹ con gần như sống trong bệnh viện. Và thật ra, có lúc tôi nghĩ điều làm con đau không chỉ là cơ thể, mà là cảm giác một đứa trẻ phải liên tục đi qua mất mát, thay đổi, xa lạ. Nên nhiều năm qua, điều tôi cố giữ cho con không phải là một cuộc sống hoàn hảo. Mà là cảm giác bình yên rất nhỏ thôi: được ăn cơm cùng gia đình, được đi học, được giận dỗi, được làm nũng, kể cả được có lúc chưa ngoan, được sống như một đứa trẻ bình thường.

Tôi nghĩ trẻ con không cần một tuổi thơ hoàn hảo. Chúng cần một người lớn đủ kiên nhẫn để ở lại cùng mình. Và đôi khi, điều chữa lành mạnh nhất với một đứa trẻ không phải là những điều lớn lao. Mà chỉ là cảm giác:  “Dù thế nào đi nữa, mình vẫn không bị bỏ lại”.

Độc giả Thuỷ Tiên (Cần Thơ) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Theo chị, có những câu nói hay cách cư xử nào của người lớn có thể trở thành “vết thương suốt đời” với một đứa trẻ?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Tôi nghĩ có những câu nói người lớn buột miệng vì nóng giận hoặc nghĩ rằng nói cho con nên người, nhưng với một đứa trẻ, nó có thể trở thành vết thương đi theo rất lâu sau này. Ví dụ như: “Con thật vô dụng”, “Sao con làm gì cũng sai?”, “Mẹ thất vọng về con”, hay việc liên tục so sánh con với “con nhà người ta”. Người lớn có thể quên rất nhanh những câu mình từng nói, nhưng trẻ em thì không. Có những đứa trẻ lớn lên nhiều năm rồi vẫn nhớ chính xác ánh mắt, giọng điệu hay cảm giác tủi thân của một lần bị cha mẹ làm tổn thương.

Điều đáng sợ là trẻ em thường nhìn bản thân qua ánh mắt của người lớn, đặc biệt là cha mẹ. Nếu một đứa trẻ lớn lên trong sự chê bai, các em sẽ dần tin rằng mình thật sự không đủ tốt. Khi bị nói “con phiền phức quá”, đứa trẻ có thể lớn lên với cảm giác mình là gánh nặng. Khi thường xuyên bị phủ nhận cảm xúc bằng những câu như “có vậy cũng khóc”, “đừng yếu đuối thế”, các em sẽ học cách giấu nỗi đau thay vì học cách chữa lành nó.

Ngoài lời nói, còn có những cách cư xử âm thầm làm trẻ tổn thương rất sâu. Đó có thể là sự lạnh lùng kéo dài, là việc cha mẹ chỉ quan tâm đến điểm số mà quên cảm xúc của con, là việc dùng im lặng để trừng phạt, hoặc bắt con phải mạnh mẽ quá sớm vì nghĩ rằng “đời là vậy”. Có những đứa trẻ chưa từng bị đánh, nhưng vẫn lớn lên trong cảm giác cô độc và thiếu giá trị vì chưa bao giờ cảm thấy mình được lắng nghe hay thấu hiểu.

Tôi nghĩ điều trẻ em cần nhất không phải một gia đình hoàn hảo, mà là một môi trường nơi các em không phải sống trong cảm giác mình luôn sai. Vì đôi khi, một đứa trẻ mang theo suốt đời không phải là ký ức về trận đòn đau nhất, mà là cảm giác mình chưa từng đủ tốt để được yêu thương trọn vẹn.

Độc giả Tuấn Minh (Hà Nội) gửi câu hỏi tới TS.BS Vũ Thị Kim Hoa: Thưa bà, qua các vụ bạo hành trẻ em gần đây, bà đánh giá đâu là những “khoảng trống” lớn nhất hiện nay trong công tác bảo vệ trẻ em tại gia đình và cộng đồng?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Mặc dù Việt Nam đã xây dựng được một hệ thống hành lang pháp lý tương đối toàn diện với Luật Trẻ em, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, Bộ Luật hình sự và cơ chế hỗ trợ trẻ em bị bạo lực, xâm hại, nhưng thực tế triển khai vẫn còn tồn tại những khoảng trống đáng kể. Điểm yếu lớn nhất hiện nay không nằm ở văn bản pháp luật mà nằm ở khâu phát hiện sớm, năng lực thực thi và sự phối hợp bảo vệ trẻ em ngay tại gia đình và cộng đồng.

Trở ngại đầu tiên cho thấy, vẫn còn các vụ bạo lực trẻ em diễn ra trong thời gian dài nhưng không được phát hiện hoặc can thiệp kịp thời do tâm lý coi đó là “chuyện riêng của gia đình” khiến cộng đồng thiếu quyết liệt trong việc can thiệp hay tố giác. 

Trong khi người dân còn hạn chế về kỹ năng nhận diện dấu hiệu bạo lực hoặc chưa đủ mạnh dạn để tố giác, thì bản thân trẻ em lại quá yếu thế, sợ hãi và thiếu kỹ năng tự bảo vệ để có thể lên tiếng. Đáng lo ngại hơn, những hành vi xâm phạm thân thể và xúc phạm tinh thần đôi khi vẫn được bình thường hóa dưới danh nghĩa giáo dục con cái, làm cho bạo lực trở nên khó bị phát hiện hơn.

Thứ hai là, hệ thống bảo vệ trẻ em ở cơ sở còn thiếu cán bộ chuyên trách. Nhiều cán bộ làm công tác trẻ em kiêm nhiệm nhiều công việc khác  khiến công tác theo dõi và hỗ trợ các trường hợp trẻ có nguy cơ cao trở nên rời rạc, thiếu kịp thời. Sự phối hợp giữa các bên như gia đình, nhà trường, y tế và chính quyền địa phương ở nhiều nơi vẫn còn lỏng lẻo, dẫn đến việc thông tin về các dấu hiệu nguy cơ không được chia sẻ và xử lý kịp thời. 

Thứ ba là, khả năng tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ thiết yếu như tư vấn tâm lý, trợ giúp pháp lý, công tác xã hội hay các điểm tạm lánh an toàn vẫn còn rất hạn chế, đặc biệt là tại vùng sâu, vùng xa, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phục hồi toàn diện cho trẻ. 

Do đó, để nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em, bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, điều cấp thiết nhất là phải thay đổi nhận thức cộng đồng, đề cao trách nhiệm của mỗi gia đình và tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành để đảm bảo mọi trẻ em đều được bảo vệ ngay từ sớm tại chính nơi các em sinh sống.

Độc giả Mai Loan (TP.HCM) gửi  câu hỏi tới nhà báo Trần Mai Anh: Trong nhiều gia đình Việt, nhiều cha mẹ vẫn quen nghĩ rằng thương con là phải nghiêm, phải mắng, phải uốn nắn thật chặt để con nên người. Là một người mẹ, theo chị, làm sao để sự nghiêm khắc không khiến đứa trẻ cảm thấy mình chỉ được yêu khi ngoan, khi giỏi, khi làm đúng ý người lớn?

Nhà báo Trần Mai Anh: Tôi nghĩ điều đau nhất với một đứa trẻ không phải là bị mắng, mà là cảm giác: “Chỉ khi mình ngoan thì mình mới đáng được yêu”.

Tôi nghĩ cha mẹ yêu con rất nhiều, nhưng đôi khi lại vô tình biến tình yêu thành phần thưởng. Con đạt điểm cao thì được tự hào, con làm đúng thì được dịu dàng.  Tuy nhiên, khi con sai, không ít đứa trẻ lập tức cảm thấy mình trở thành một nỗi thất vọng. Trong khi điều một đứa trẻ cần nhất có lẽ là cảm giác: kể cả khi con chưa tốt, con vẫn có một nơi để quay về.

Tôi từng có những giai đoạn rất nghiêm với Thiện Nhân và các con khi chúng ở tuổi đang trưởng thành, nhưng không phải theo kiểu mắng mỏ hay áp đặt. Tôi chỉ luôn nói với các con về mọi vấn đề một cách rất thật lòng. Tôi vẫn thường nói với các con rằng: cuộc đời không có gì là không sửa chữa được. Ai rồi cũng sẽ có lúc sai, mà sai thì được quyền sửa.

Nhưng có những nguyên tắc phải rất rõ ràng. Ví dụ, cần tuân thủ pháp luật, không được nói dối, không được làm hại người khác... Và nhất là không được để ai làm hại mình.

Ngoài những điều đó, con có quyền vấp ngã, có quyền chưa hoàn hảo, có quyền đi chậm hơn người khác một chút.

Không nói dối là một trong những quy định quan trọng hàng đầu. Nói dối hay trung thực quyết định tư cách hay nhân cách một con người cụ thể ra sao, tôi chưa tìm được cách diễn đạt chính xác nhất cho tôi chứ đừng nói là cho lũ trẻ. Vì vậy tôi chỉ bảo “Nói dối là não sẽ phải nghĩ, thêm nữa phải rất biết nghĩ mới ra được câu nói dối nào chuẩn nhất. Rồi não lại phải nhớ nữa, nếu không sẽ quên thì lại trước sau không đồng nhất. Tại sao phải mất công thêm việc vào người?”.

Khi Thiện Nhân 4 tuổi, lò cò như chú kangaroo bé chơi trước cửa, tôi nghe tiếng quát của hàng xóm, quát theo cái lối mang công an ra doạ trẻ con cho vui miệng, mà nhiều đứa trẻ sợ dúm dó hoặc khóc thét: “Mày nghịch tao gọi chú công an vào bắt bây giờ?”. Tôi chưa kịp lao ra góp ý với hàng xóm thì nghe tiếng Thiện Nhân lễ phép nhưng dứt khoát “Ông gọi công an vào đây thì ông bị bắt đầu tiên vì cái tội vu khống người không có tội”.

Tôi dạy các con từ khi chúng còn chưa biết nói là vậy, là luật pháp để bảo vệ mình và với luật pháp con người là bình đẳng. Tất nhiên với trẻ con đâu có thể hiểu được các lý thuyết phức tạp, nhưng trong nhiều tình huống hàng ngày tôi căn theo luật để xử sự, Thiện Nhân và 2 anh mình từ đấy mà ngấm dần.

Tôi nhớ có một học kỳ, anh Hải Minh chỉ đạt học sinh tiên tiến chứ không phải học sinh giỏi như mọi năm. Người làm cha, làm mẹ có thể sẽ buồn hoặc lập tức gây áp lực cho con, nhưng lúc đó tôi thấy rất bình thường. Vì tôi nghĩ: đó là kết quả thật mà bằng bé đã tự đi được bằng sức của mình.

Tôi không muốn các con sống trong cảm giác lúc nào cũng phải gồng lên để hoàn hảo. Ai rồi cũng có lúc này lúc khác. Không ai có thể cả đời lúc nào cũng giỏi nhất. Điều quan trọng hơn là sau mỗi lần chưa tốt, con có muốn cố gắng thêm không. Và con có còn tin vào chính mình không.

Tôi nhớ rõ từng lần các con làm chưa đúng, tôi không quát mắng, chỉ trò chuyện tự nhiên, bình thường với con để con hiểu điều gì khiến mẹ lo, điều gì khiến mẹ buồn. Tôi luôn nghĩ điều giúp một đứa trẻ trưởng thành không phải là nỗi sợ bị phạt, mà là khả năng tự nhìn thấy điều đúng sai bên trong mình.

Là trẻ con không ít lần các con tôi làm sai thật. Tôi vẫn phải dạy. Nhưng trước khi dạy, tôi luôn muốn con hiểu rằng: “Mẹ vẫn không thay đổi, vẫn yêu thương con như thế”. Bởi cuộc đời này sau này sẽ có rất nhiều nơi đánh giá các con bằng điểm số, bằng thành công, bằng việc đúng sai. Nhưng ít nhất trong gia đình, con cần biết rằng mình không phải cố hoàn hảo mới xứng đáng được yêu thương.

Tình yêu vô điều kiện không có nghĩa là nuông chiều. Nó là khi đứa trẻ hiểu rằng: giá trị của mình không biến mất chỉ vì mình chưa hoàn hảo.

Độc giả Xuân An (Hải Phòng) gửi câu hỏi tới Hoa hậu Hà Kiều Anh: Là một người mẹ, chị nghĩ điều gì khiến một đứa trẻ cảm thấy mình thật sự được bảo vệ trong chính ngôi nhà của mình?

Hoa hậu Hà Kiều Anh: Là một người mẹ, tôi nghĩ điều khiến một đứa trẻ cảm thấy mình thật sự được bảo vệ không nằm ở việc gia đình có bao nhiêu điều kiện, ngôi nhà có rộng lớn hay cha mẹ có thể cho con mọi thứ về vật chất hay không. Điều quan trọng nhất với một đứa trẻ là cảm giác: “Dù có chuyện gì xảy ra, mình vẫn được yêu thương, được lắng nghe và sẽ không bị bỏ rơi”. 

Nhiều người lớn nghĩ rằng bảo vệ con là che cho con khỏi khó khăn ngoài xã hội. Nhưng đôi khi điều trẻ sợ nhất lại nằm ngay trong chính ngôi nhà của mình - sợ tiếng quát mắng, sợ ánh mắt thất vọng của cha mẹ, sợ mỗi lần mắc lỗi sẽ bị tổn thương bằng lời nói hoặc sự lạnh lùng. Có những đứa trẻ rất ngoan, rất im lặng, nhưng thật ra các em đang sống trong cảm giác phải “co mình lại” để làm vừa lòng người lớn. Và khi một đứa trẻ bắt đầu phải giấu cảm xúc thật của mình để được yêu thương, đó không còn là cảm giác an toàn nữa.

Tôi nghĩ một đứa trẻ chỉ thật sự cảm thấy được bảo vệ khi các em biết rằng mình có quyền được yếu đuối. Có quyền khóc mà không bị nói là “mít ướt”, có quyền sợ hãi mà không bị chê “kém cỏi”, có quyền nói ra suy nghĩ của mình mà không bị gạt đi bằng câu “trẻ con biết gì”.

Nhiều bậc cha mẹ rất yêu con nhưng lại quen thể hiện tình yêu bằng kiểm soát, bằng áp lực thành tích, bằng kỳ vọng quá lớn. Người lớn thường nghĩ, mình làm tất cả cũng vì con thôi. Nhưng trẻ em không chỉ cảm nhận tình yêu qua sự hy sinh âm thầm của cha mẹ mà bằng cách cha mẹ đối xử với các em mỗi ngày. Một câu nói dịu dàng lúc con thất bại, một cái ôm khi con khóc, hay chỉ đơn giản là ngồi xuống nghe con kể hết một câu chuyện tưởng như rất nhỏ… đôi khi lại là thứ nuôi dưỡng cảm giác an toàn trong con mạnh hơn bất cứ điều gì khác.

Là một người mẹ, tôi nhận ra trẻ em không cần cha mẹ hoàn hảo. Các em chỉ cần cha mẹ đủ bình tĩnh để lắng nghe trước khi phán xét, đủ kiên nhẫn để hiểu rằng mỗi đứa trẻ có tốc độ trưởng thành riêng, và đủ bao dung để con biết rằng: dù con không giỏi nhất, không mạnh mẽ nhất, thậm chí có lúc mắc sai lầm, con vẫn xứng đáng được yêu thương.

Tôi luôn nghĩ, gia đình không phải nơi khiến một đứa trẻ phải “gồng mình để ngoan”, mà phải là nơi các em có thể trở về sau mọi tổn thương ngoài xã hội và cảm thấy “Ở đây, mình được là chính mình”. Vì cuối cùng, điều theo một đứa trẻ suốt cuộc đời không phải là nhà mình từng giàu đến đâu, mà là ký ức về việc các em đã lớn lên trong yêu thương hay trong sợ hãi.