Hoa hậu Ngọc Hân: Nghệ thuật là “chiếc neo” giữ trẻ em không lạc giữa thế giới số

Từ góc nhìn của một người làm nghệ thuật, một người mẹ và người nhiều năm đồng hành cùng các sân chơi dành cho thiếu nhi, chia sẻ với Phóng viên (PV) Tạp chí Trẻ em Việt Nam, Hoa hậu - Nhà thiết kế Ngọc Hân cho rằng nghệ thuật, văn hóa và những trải nghiệm đời thực chính là “chiếc neo” giúp trẻ giữ gìn bản sắc, nuôi dưỡng cảm xúc và lớn lên thành những công dân số giàu lòng nhân ái.

Khi trẻ em cảm thụ nghệ thuật trong thế giới số

PV: Thưa Hoa hậu Ngọc Hân, là một người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật sáng tạo và gắn bó nhiều năm với các hoạt động dành cho trẻ em, chị nhìn nhận thế nào về cách trẻ em thời nay – đang lớn lên trong một thế giới số hóa với rất nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức – đang cảm nhận và tiếp cận thế giới nghệ thuật xung quanh mình?

Hoa hậu Ngọc Hân: Tôi nghĩ rằng trẻ em hôm nay đang có một lợi thế rất đặc biệt, đó là các em được tiếp cận với thế giới rộng lớn hơn rất nhiều so với thế hệ của chúng tôi trước đây. Không gian sáng tạo của các em không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, mà chỉ với một chiếc điện thoại hay máy tính bảng, các em có thể khám phá những bảo tàng nổi tiếng trên thế giới, những tác phẩm nghệ thuật đa dạng và vô số ý tưởng sáng tạo từ nhiều nền văn hóa khác nhau.

Tuy nhiên, khi mọi thứ trên thế giới số diễn ra quá nhanh, ngập tràn những hình ảnh lấp lánh và chuyển động liên tục, các em đôi khi tiếp cận nghệ thuật bằng sự tò mò nhất thời nhiều hơn là sự sâu lắng. Tôi nhận thấy các em dễ bị cuốn vào những trào lưu nghe nhìn nhanh mà thiếu đi khoảng lặng để tự mình chiêm nghiệm, quan sát thế giới thực xung quanh. 

Tôi cũng cho rằng điều quan trọng không nằm ở việc các em nhìn thấy bao nhiêu thứ, mà là các em cảm nhận được bao nhiêu điều từ những gì mình nhìn thấy. Nghệ thuật vốn bắt đầu từ cảm xúc, từ sự rung động rất riêng của mỗi người trước cuộc sống. 

Tôi luôn tin rằng trẻ em có một khả năng cảm nhận thế giới rất đặc biệt. Các em có thể nhìn thấy vẻ đẹp trong một chiếc lá rơi, một bông hoa nhỏ hay một buổi chiều nhiều nắng. Công nghệ giúp mở rộng thế giới bên ngoài, nhưng chính những trải nghiệm thực tế mới nuôi dưỡng thế giới bên trong của trẻ. Và tôi mong rằng, dù sống trong thời đại số, các em vẫn giữ được sự tò mò, khả năng quan sát và những rung động hồn nhiên ấy.

Trách nhiệm của người lớn chúng ta lúc này là làm sao giúp các em tận dụng được sự nhạy bén của một "công dân số", nhưng vẫn giữ được sự rung động chân thành, trong trẻo trước những điều bình dị của cuộc sống.

PV: Hiện nay, chỉ cần vài câu lệnh (prompt), một đứa trẻ đã có thể tạo ra một tác phẩm nghệ thuật số rất lộng lẫy bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Chị có lo ngại rằng sự "tiện lợi" này của công nghệ sẽ làm trẻ lười tư duy, lười trải nghiệm và vô tình tạo nên những tư duy rập khuôn trong nghệ thuật?

Hoa hậu Ngọc Hân: Thú thật là tôi cũng có những trăn trở của riêng mình. Tôi nghĩ AI cũng giống như rất nhiều công cụ mà con người từng tạo ra trong lịch sử. Bản thân công nghệ không tốt hay xấu, điều quan trọng là chúng ta sử dụng nó như thế nào. 

Điều khiến tôi trăn trở không phải là việc trẻ em dùng AI, mà là nếu các em chỉ dừng lại ở việc nhận kết quả mà không còn muốn tự mình trải nghiệm quá trình sáng tạo. Bởi vẻ đẹp của nghệ thuật không nằm hoàn toàn ở sản phẩm cuối cùng, mà nằm ở hành trình tạo ra nó.

Ví dụ như vẽ tranh, theo quan niệm của tôi, không chỉ là tác phẩm cuối cùng cầm trên tay, mà nó là cả một hành trình: từ lúc trăn trở suy nghĩ, vụng về pha từng mảng màu, cho đến cảm giác hồi hộp khi đặt nét cọ đầu tiên. Một bức tranh có thể chưa thật hoàn hảo, nhưng nếu đó là những nét vẽ được tạo nên từ sự quan sát, từ cảm xúc thật và những trải nghiệm riêng của một đứa trẻ thì giá trị của nó là điều không công nghệ nào có thể thay thế.

Tôi nghĩ AI có thể giúp trẻ mở rộng trí tưởng tượng, tìm kiếm thêm ý tưởng hoặc học hỏi những điều mới. Tuy nhiên, điều làm nên dấu ấn riêng của mỗi con người vẫn là cảm xúc, trải nghiệm sống và góc nhìn độc đáo của chính mình. Đó mới là điều khiến nghệ thuật trở nên có giá trị.

Những trải nghiệm đời thực nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ

PV: Nếu ví công nghệ số là cánh cửa mở ra thế giới rộng lớn, thì nghệ thuật và văn hóa sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc giúp trẻ em định hình bản sắc và nuôi dưỡng tâm hồn?

Hoa hậu Ngọc Hân: Nếu công nghệ là cánh cửa mở ra thế giới bao la bên ngoài, thì nghệ thuật và văn hóa chính là chiếc neo giữ cho tâm hồn đứa trẻ không bị chao đảo hay hòa tan giữa thế giới rộng lớn đó.

Giống như tôi từng chia sẻ, trẻ em như một mảnh đất màu mỡ, nếu chúng ta gieo vào đó những hạt giống văn hóa và nghệ thuật từ sớm, các em sẽ lớn lên với một thế giới nội tâm vững vàng. Nghệ thuật và văn hóa giúp các em biết rung động trước cái đẹp, biết thấu cảm với những mảnh đời xung quanh và tự hào về cội nguồn của mình. Một đứa trẻ có thể biết rất nhiều điều về thế giới, nhưng điều quan trọng hơn là hiểu mình là ai, mình yêu điều gì và mình muốn trở thành người như thế nào.

Trong một kỷ nguyên số mà ranh giới giữa các quốc gia, các nền văn hóa trở nên mờ nhạt trên internet, thì chính nghệ thuật và bản sắc văn hóa dân tộc sẽ là thứ định danh, giúp các em tự tin khẳng định: "Tôi là ai" giữa thế giới phẳng. 

Là người gắn bó với tà áo dài và văn hóa Việt Nam trong nhiều năm, tôi luôn tin rằng bản sắc dân tộc không phải điều gì quá lớn lao hay xa vời. Nó có thể bắt đầu từ những câu chuyện cổ tích, từ những họa tiết dân gian, từ hình ảnh làng quê, mái đình mà các em nhìn thấy trong cuộc sống hằng ngày. 

Khi trẻ em được nuôi dưỡng bởi những giá trị ấy, các em sẽ có một nền tảng vững chắc để tự tin bước ra thế giới mà vẫn giữ được nét riêng của mình.

PV: Trong các hoạt động cộng đồng hay các sân chơi nghệ thuật thiếu nhi mà chị từng đồng hành, có câu chuyện hay khoảnh khắc nào từ các em nhỏ khiến chị nhận ra nghệ thuật đã chạm vào và làm thay đổi thế giới nội tâm của một đứa trẻ không?

Hoa hậu Ngọc Hân: Qua nhiều mùa đồng hành cùng cuộc thi vẽ tranh "Ngôi nhà mơ ước", tôi đã chứng kiến rất nhiều khoảnh khắc kỳ diệu như thế. Có những em nhỏ ở ngoài đời rất rụt rè, ít nói, dường như gặp khó khăn trong việc giao tiếp với mọi người xung quanh và có phần khép kín. Thế nhưng khi cầm bút vẽ lại có thể kể rất nhiều điều về gia đình, bạn bè hay những ước mơ của mình. Các em không dễ dàng chia sẻ cảm xúc bằng lời nói, nhưng lại gửi gắm tất cả qua màu sắc và hình ảnh.

Những lúc ấy tôi nhận ra rằng nghệ thuật giống như một cây cầu. Nó giúp trẻ em kết nối với thế giới và cũng giúp người lớn hiểu các em nhiều hơn. Đôi khi chỉ cần một tờ giấy trắng và một hộp màu, trẻ em đã có thể tìm thấy một không gian rất riêng để được là chính mình. Và đó có lẽ cũng là giá trị chữa lành đẹp nhất mà nghệ thuật mang lại.

PV: Nhiều người cho rằng trẻ em trong thời đại số đang có điều kiện tiếp cận tri thức nhanh hơn bao giờ hết, nhưng đồng thời thế giới ảo tràn ngập hình ảnh chuyển động nhanh trên các nền tảng số cũng đang làm cùn mòn đi khả năng cảm thụ nghệ thuật sâu lắng của trẻ nhỏ. Theo chị, đâu là những giá trị mà chúng ta cần gìn giữ để tuổi thơ của các em vẫn trọn vẹn?

Hoa hậu Ngọc Hân: Tôi nghĩ giá trị lớn nhất mà chúng ta cần gìn giữ cho các em chính là sự hồn nhiên và khả năng cảm nhận thế giới một cách chậm rãi. Tuổi thơ vốn là quãng thời gian để quan sát, để tò mò, để đặt câu hỏi và để cảm nhận thế giới bằng tất cả các giác quan của mình. Nếu mọi thứ đều diễn ra quá nhanh, trẻ em sẽ rất dễ bỏ lỡ những rung động nhỏ bé nhưng quý giá trong cuộc sống.

Chúng ta cần giữ cho các em một khoảng trời trong trẻo, nơi các em được phép làm bẩn đôi tay khi nghịch đất cát, được tự tay trồng một cái cây, được lật mở từng trang sách thơm mùi giấy. Từ khi trở thành mẹ, tôi nhận ra rằng trẻ em không cần quá nhiều món đồ công nghệ để hạnh phúc. Có những lúc chỉ cần được ngắm cây cối, được nghe một câu chuyện hay được người thân dành thời gian trò chuyện cũng đã là những trải nghiệm rất quý giá. 

Bởi những trải nghiệm mang mộc mạc, gần gũi ấy chính là chất liệu nguyên bản để nuôi dưỡng lòng trắc ẩn và tư duy thẩm mỹ sâu lắng. Đừng để những thuật toán thông minh làm các em đánh mất quyền được ngây ngô, được tò mò và khám phá thế giới bằng cả năm giác quan.

Tôi mong các em vẫn có cơ hội được chạy trên những bãi cỏ, được ngắm một bông hoa nở, được vẽ một bức tranh bằng chính cảm xúc của mình thay vì chỉ lướt qua hàng trăm hình ảnh trên màn hình. Bởi suy cho cùng, điều làm nên một tuổi thơ trọn vẹn không chỉ là lượng thông tin các em tiếp nhận, mà còn là những ký ức đẹp, những trải nghiệm thật và khả năng giữ được sự nhạy cảm trước cái đẹp của cuộc sống.

Sứ mệnh đồng hành của người lớn

PV: Theo chị, làm thế nào để chúng ta giáo dục trẻ xem công nghệ, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, còn giá trị cốt lõi làm nên một tác phẩm nghệ thuật đáng giá vẫn phải là trải nghiệm thực tế và cảm xúc chân thật từ chính tâm hồn các em?

Hoa hậu Ngọc Hân: Tôi nghĩ người lớn không nên cấm đoán, vì công nghệ là xu thế tất yếu, nhưng chúng ta phải là người điều hướng. Hãy dạy trẻ bằng chính sự đồng hành. Ví dụ, thay vì để con ngồi một mình tự ra lệnh cho AI vẽ một bông hoa, cha mẹ có thể dắt con ra vườn, cùng con ngắm nhìn, chạm vào từng cánh hoa thực tế, ngửi mùi hương của nó. Sau đó, hãy khuyến khích con: "Bây giờ con hãy thử dùng công nghệ để vẽ lại bông hoa theo cảm nhận của riêng con xem sao".

Một cái cây ngoài đời sẽ cho trẻ em nhiều cảm xúc hơn một hình ảnh trên màn hình. Một chuyến đi, một cuộc gặp gỡ hay một kỷ niệm với gia đình sẽ mang lại những chất liệu sống mà không công nghệ nào có thể tạo ra. Khi trẻ em có một đời sống trải nghiệm phong phú, các em sẽ tự hiểu rằng công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ cho quá trình sáng tạo, còn cảm xúc và câu chuyện bên trong tác phẩm mới là điều làm nên giá trị bền vững.

Khi trẻ hiểu rằng công nghệ chỉ là chiếc bút vẽ hiện đại giúp các em hiện thực hóa ý tưởng nhanh hơn, còn gốc rễ của bức tranh phải đến từ tình yêu, từ những giọt mồ hôi và kỷ niệm có thật của chính mình, các em sẽ không bao giờ bị công nghệ làm cho phụ thuộc. Giáo dục nghệ thuật thời đại số phải bắt đầu từ việc làm phong phú thế giới đời thực trước khi bước vào thế giới ảo.

PV: Để nghệ thuật trong kỷ nguyên số thực sự trở thành người bạn tri kỷ nâng đỡ tâm hồn con trẻ, chị có thông điệp cốt lõi nào muốn gửi gắm đến các bậc cha mẹ và thầy cô giáo trong hành trình đồng hành cùng các em?

Hoa hậu Ngọc Hân: Trẻ em như một tờ giấy trắng, những gì chúng ta lặp lại đủ lâu sẽ trở thành ý thức và tiềm thức của các em. Nếu cha mẹ, thầy cô muốn con biết yêu nghệ thuật, biết trân trọng văn hóa dân tộc, chính chúng ta phải là người buông điện thoại xuống để cùng con đi bảo tàng, cùng con xem một vở kịch truyền thống, hay đơn giản là trân trọng từng nét vẽ nguệch ngoạc của con như trân trọng chính tâm hồn các em vậy.

Người lớn đừng đặt lên vai con những áp lực về thành tích hay sự hoàn hảo của thời đại số. Hãy tạo cho con một không gian an toàn, đầy yêu thương để con được tự do thể hiện bản thân, được trải nghiệm và thậm chí được làm sai. 

Khi được nuôi dưỡng bằng tình yêu thương và những giá trị văn hóa tốt đẹp, các em sẽ biết sử dụng công nghệ như một công cụ để phát triển bản thân, thay vì để công nghệ dẫn dắt cuộc sống. Đó cũng là nền tảng để các em trở thành những công dân số thông minh, giàu lòng nhân ái và luôn gìn giữ được bản sắc của mình.

Xin trân trọng cảm ơn chị về những chia sẻ!