Nữ sinh Việt đưa tư duy hệ thống vào bài toán sinh kế của người nuôi bò

Trăn trở trước nghịch lý này, Nguyễn Mai Phương, du học sinh 17 tuổi - nhà sáng lập dự án “Rethinking Rural Livestock Systems in Vietnam” (Tư duy lại hệ thống chăn nuôi nông thôn tại Việt Nam), đã chọn một lối đi khác biệt: tiếp cận bài toán bằng tư duy hệ thống (Systems Thinking) để tìm lời giải sinh kế cho hàng triệu hộ nông dân nuôi bò tại Việt Nam.

Từ mô hình công nghệ cao tại Mỹ đến “bài toán ghép hình” ở Nghệ An

Ý tưởng của dự án được nhen nhóm sau khi Mai Phương nghiên cứu thực tế các hệ thống chăn nuôi tại Bang Taxes - Mỹ trong gần 3 tháng năm 2024. Tại đây, Phương chứng kiến một hệ thống chăn nuôi bò công nghệ cao chuẩn xác, nơi dinh dưỡng, di truyền học và hậu cần (logistics) vận hành nhịp nhàng như một bộ máy sản xuất công nghiệp.

Trở về Việt Nam, Mai Phương chọn quê hương Nghệ An, làm địa bàn nghiên cứu cốt lõi nhờ lợi thế sẵn có về nguồn phụ phẩm dồi dào, hàng trăm ngàn hộ dân nuôi trâu, bò và năng lực kỹ thuật lâu đời của địa phương. Khảo sát thực tế cho thấy, bản thân người nông dân đang bị mắc kẹt trong vòng lặp: tốn 60 - 70% chi phí cho thức ăn nhưng lại cho ăn theo cảm tính. Hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) tại đây chạm mức báo động 10 - 12 kg thức ăn mới đổi được 1 kg thể trọng, lãng phí gần gấp đôi so với các mô hình tối ưu (chỉ khoảng 6 - 7 kg).

“Để thay đổi một hệ thống nông nghiệp, công nghệ thôi là chưa đủ. Chúng ta cần phá vỡ rào cản kinh tế và thay đổi hành vi con người”, Mai Phương chia sẻ.

Khối TMR nén từ phụ phẩm địa phương: Tăng thu nhập cho người nông dân lên gấp 3,4 lần

Giải pháp kỹ thuật mà Mai Phương đề xuất là mô hình Thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh nén khối dạng bánh (Compressed TMR Block) có trọng lượng 10 - 20 kg với giá thành sản xuất nội địa tại Nghệ An, nơi có rất nhiều nhà máy mía đường, nhà máy bia, … tối ưu chỉ khoảng 3.500 - 4.000 VND/kg. Khối thức ăn TMR nén được thiết kế chuẩn hóa khoa học, tích hợp đầy đủ chất xơ, protein, vitamin và khoáng chất từ nguồn phụ phẩm nông nghiệp sẵn như bã mía đường, rỉ mật, bã sắn, thân cây ngô, rơm rạ và bã bia.

Giải pháp này mang lại ba bước đột phá lớn:

·         Về lao động: Giảm tối thiểu 70% thời gian cắt cỏ, khuân vác, vận chuyển, phối trộn nấu cám …giúp người nông dân giải phóng sức lao động.

·         Về khí hậu: Các khối thức ăn TMR nén đóng gói sẵn có khả năng lưu trữ dài hạn từ 2 đến 3 tháng, trở thành “lưới an toàn” bảo vệ đàn gia súc trước những mùa bão lũ, hạn hán hay gió Lào khắc nghiệt đặc sản của mảnh đất Miền Trung Việt Nam.

·         Về dinh dưỡng và hiệu quả: Rút ngắn chu kỳ vỗ béo từ 24–30 tháng xuống còn 16–20 tháng, giúp trọng lượng xuất chuồng của bò lai (3B, Brahman) đạt tới 600-800 kg.

Đánh giá về tính khả thi của giải pháp này, Ông Hoàng Văn Hoàng - Thạc sỹ chăn nuôi thú ý, giám đốc công ty TNHH MTV HLT Việt Nam - Một trong những Chuyên gia Dinh dưỡng Vật nuôi đầu nghành - nhận định: 

“Việt Nam chưa có đơn vị nào sản xuất thức ăn TMR nén như dự án của cháu Phương nhưng loại thức ăn này không mới trên thế giới, một số nước đã triển khai và thành công như Ấn độ, Trung Quốc. Việc áp dụng cho nông hộ nhỏ lẻ tại miền Trung lại là một bài toán rất thông minh. Nghệ An có đặc thù thời tiết cực đoan - mùa hè bão cát, gió Lào, mùa đông rét đậm và thường xuyên ngập lụt vào mùa thu. Việc đóng gói nén khối giúp bảo quản thức ăn lên đến vài tháng mà không mốc, giải quyết triệt để bài toán thiếu hụt thức ăn thô xanh vào mùa nghịch cảnh. Cái hay của dự án là việc tận dụng được bã mía, bã sắn sẵn có từ các nhà máy đường, nhà máy tinh bột lớn tại địa phương để kéo giá thành xuống mức 3.500 - 4.000 VND/kg, mức giá mà nông dân hoàn toàn có thể có lời. Để nông dân tự mua TMR nén cho bò ăn sẽ rất khó khăn do họ không có vốn, lâu nay nông dân nuôi bò là lấy công làm lãi nên mãi vẫn không thoát nghèo được, tuy nhiên phương án người nông dân được ngân hàng kết hợp với đơn vị sản xuất thức ăn hỗ trợ ứng trước thì lại hoàn toàn khác, vừa lợi thế tăng thu nhập lại đảm bảo đầu ra thì chắc chắn tất cả các nông dân sẽ yên tâm thực hiện”.

Kết quả tính toán cho thấy, việc kết hợp giữa giống bò cải tiến và thức ăn chuẩn hóa có thể giúp nông hộ tăng lợi nhuận hàng tháng lên gấp 3,4 lần (từ ~358.000 VND lên ~1,21 triệu VND/đầu con bò).

Người trong cuộc nói gì?

Bà Lê Thị Bích, một hộ chăn nuôi bò lai tại xã Cát Văn (Nghệ An), người tham gia khảo sát thực địa của dự án chia sẻ:

“Trước đây, khổ cực nhất là ngày nào cũng phải đi cắt cỏ, băm chuối, ngày nắng thì cỏ cây chết hết, mưa lũ thì không có gọng cỏ nào nên bò đói trơ xương. Nghe cháu Phương nói về khối thức ăn nén, ban đầu tôi cũng sợ bò không chịu ăn vì quen ăn cỏ ăn cám rồi. Tuy nhiên khi dùng thử, dù chưa phải loại đạt yêu cầu hoàn hảo như cháu Phương mong muốn nhưng bò ăn sạch, tỷ lệ thức ăn thừa chưa đến 5%. Nuôi kiểu này nhàn hẳn, trước mất 3-4 tiếng chuẩn bị thì nay chỉ cần vài phút bóc màng nilon ra là xong, tôi có thể đi làm thêm trồng cây ăn quả, trồng rau thêm thu nhập, có lúc lại đi làm phụ hồ kiếm thêm được hơn hai trăm nghìn. Cái chúng tôi ưng nhất là chu kỳ nuôi ngắn lại, con bò nhanh béo hơn hẳn nuôi cỏ truyền thống”.

Mô hình tài chính 4 bên: Khóa an toàn loại bỏ rủi ro cho người nghèo

Dự án không chỉ giải quyết thay đổi phương án ăn cho bò để tăng trọng lượng và hiệu quả, Mai Phương nhận ra rào cản lớn nhất khiến nông dân không dám đổi mới không phải vì họ lười biếng, mà là vì họ không có vốn đối ứng ban đầu và sợ rủi ro tài chính, hầu hết người dân không thể đơn lẻ thực hiện được phương án vay ngân hàng. Để giải quyết tận gốc, Phương đã thiết kế cơ chế tài chính liên kết 4 bên khép kín bao gồm: Ngân hàng – Nông dân nuôi bò – Nhà cung cấp TMR – Đơn vị thu mua bò.

·         Bước 1 - Thẩm định và đánh giá: Ngân hàng đánh giá năng lực chuồng trại của nông dân và kế hoạch nuôi bò thay vì chỉ nhìn vào tài sản thế chấp.

·         Bước 2 - Giải ngân trực tiếp: Gói tín dụng được chuyển thẳng cho nhà cung cấp Thức ăn nén TMR để giao thức ăn đến tận hộ nông dân, ngăn chặn việc sử dụng sai mục đích dòng vốn.

·         Bước 3 - Bao tiêu và Tất toán: Khi bò đạt trọng lượng xuất chuồng, đơn vị thu mua sẽ bao tiêu toàn bộ, chuyển tiền thanh toán khoản vay thẳng cho Ngân hàng, sau đó phần lợi nhuận chênh lệch còn lại mới gửi về cho người nông dân. Việc này cũng đảm bảo an toàn đầu ra yên tâm thay vì lo lắng các thương lái ép giá.

Đại diện một Ngân hàng Thương mại cổ phần đang thí điểm tài chính nông nghiệp nông thôn tại Nghệ An nhận xét:

“Chúng tôi cũng mong muốn tài trợ vốn cho nông dân để phát triển kinh tế địa phương, chúng tôi hoàn toàn nhận ra việc thiếu vốn dẫn đến hiệu quả kém trong chăn nuôi tại tỉnh nhà. Tuy nhiên rào cản lớn nhất khi cho nông dân vay vốn nuôi bò là rủi ro mục đích sử dụng vốn – nhiều hộ vay tiền nuôi bò nhưng lại dùng vào việc khác, hoặc bò bị bệnh, bị lũ cuốn, bị mất giá là ngân hàng mất trắng vì họ không có tài sản thế chấp đủ giá trị. Mô hình liên kết 4 bên của dự án Mai Phương đã giải quyết được 'điểm nghẽn' lòng tin này. Bằng cách giải ngân trực tiếp cho nhà cung cấp thức ăn nén TMR và thu hồi nợ thẳng từ đơn vị bao tiêu đầu ra, ngân hàng kiểm soát được dòng tiền 100%. Đây là xu hướng tài chính chuỗi giá trị (Value chain financing) mà các ngân hàng đang hướng tới để giảm thiểu nợ xấu trong nông nghiệp”.

Khát vọng vượt ra ngoài những bảng tính

Hiện tại, dự án đang định hướng triển khai qua 4 giai đoạn chiến lược: từ thí điểm quy mô hộ gia đình, thiết lập trang trại trình diễn trực quan cho đến phân phối thương mại diện rộng và đánh giá khả thi xây dựng trung tâm phân phối TMR cốt lõi cho cả khu vực. 

Dự án của Nguyễn Mai Phương là minh chứng rõ nét cho thấy thế hệ trẻ Việt Nam không chỉ có lòng trắc ẩn với quê hương, mà đã sở hữu một tư duy kinh tế toàn cầu rất sắc bén. Họ biết cách dùng kiến thức hệ thống để giải quyết những mâu thuẫn nội tại của nền nông nghiệp nước nhà, biến những lý thuyết phức tạp thành mô hình thực tế có thể chạm vào được.

Mai Phương tin rằng mô hình sẽ sẽ sớm triển khai đồng bộ chính thức tại Nghệ An và tiếp tục nhân rộng sang các tỉnh thành khác.