PGS.TS Nguyễn Hồi Loan: Không nên xem nhẹ khoảng trống đối thoại trong gia đình

Những tranh luận xoay quanh các hội nhóm này cũng cho thấy một vấn đề đáng suy ngẫm: vì sao một số người trẻ lại lựa chọn mạng xã hội để nói ra những điều khó chia sẻ với cha mẹ? Phía sau những lời than phiền, giận dữ, thậm chí là cái tên gây tranh cãi của một hội nhóm, liệu có phải là những nhu cầu chưa được đáp ứng về sự lắng nghe, thấu hiểu và tôn trọng trong gia đình?

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Hồi Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Thực hành Tâm lý học Lumiere, nguyên Chủ nhiệm Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã phân tích những khoảng trống trong kết nối giữa cha mẹ và con cái, cũng như những tác động có thể nảy sinh khi những tâm sự gia đình được đưa lên môi trường mạng.

Phía sau một chữ “ghét”

PV: Nhóm “Con ghét bố mẹ” thực tế đã tồn tại từ trước, nhưng chỉ trong thời gian gần đây mới bất ngờ thu hút sự chú ý lớn và tăng nhanh về số lượng thành viên. Theo ông, hiện tượng này gợi ra những vấn đề gì trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái hiện nay? 

PGS.TS Nguyễn Hồi Loan: Trước tiên, tôi muốn nhấn mạnh một điều, về cơ bản, dù đời sống gia đình có nhiều thay đổi nhưng sự yêu thương, hy sinh và che chở của cha mẹ dành cho con cái vẫn là một giá trị nền tảng. Tuy nhiên, ở một số gia đình vẫn có thể xuất hiện những khoảng trống khi cha mẹ thiếu sự gắn kết, trẻ không thể chia sẻ với bố mẹ và bố mẹ cũng không chia sẻ được với con cái. Sự xuất hiện và lan rộng của những cộng đồng như “Con ghét bố mẹ” cho thấy nhu cầu được lắng nghe, thấu hiểu của một bộ phận người trẻ chưa được đáp ứng, đồng thời phản ánh những vấn đề trong cách cha mẹ giáo dục và ứng xử với con cái. 

Bên cạnh đó, những trải nghiệm trong tuổi thơ mỗi đứa trẻ, đặc biệt là những cảm xúc mạnh như bị quát mắng, đánh đập, ngăn cấm, có thể để lại dấu ấn lâu dài và trỗi dậy khi gặp hoàn cảnh phù hợp. Một cộng đồng trực tuyến có thể trở thành môi trường khơi lại những tổn thương ấy. Khi những người có trải nghiệm tương tự cùng chia sẻ, đồng cảm, sự không hài lòng với cha mẹ có thể bị khắc sâu, thậm chí phát triển thành sự thù hận.

Đáng lưu ý, tính ẩn danh trên mạng khiến người tham gia đôi khi ít cảm thấy trách nhiệm với những gì mình chia sẻ. Một vấn đề ban đầu có thể bị thổi phồng khi nhận được sự đồng tình, cộng hưởng từ những người khác, từ đó trở nên nghiêm trọng hơn. Vì vậy, xã hội, đặc biệt là các bậc cha mẹ, cần nghiêm túc nhìn nhận hiện tượng này. Nếu không được định hướng phù hợp, những cảm xúc tiêu cực có thể tiếp tục bị khuếch đại và làm suy yếu sự gắn kết trong gia đình.

PV: Gia đình vốn là mối quan hệ gần gũi nhất đối với mỗi cá nhân, vậy theo ông, đâu là những nguyên nhân khiến một số người trẻ ngày càng khó chia sẻ những vấn đề của mình với cha mẹ?

PGS.TS Nguyễn Hồi Loan: Theo tôi, cần phải nhìn nhận nguyên nhân từ cả hai phía. Thứ nhất, về phía cha mẹ, sự thay đổi từ gia đình đa thế hệ sang gia đình hai thế hệ cùng áp lực công việc khiến nhiều cha mẹ, đặc biệt ở độ tuổi 35 - 40, có ít thời gian dành cho con. Sau những giờ làm việc căng thẳng, nhu cầu nghỉ ngơi khiến tần suất trò chuyện, hỏi han, chia sẻ với con bị thu hẹp, từ đó tạo ra những khoảng trống trong quan hệ gia đình. Bên cạnh đó, một số cha mẹ còn hạn chế về kỹ năng lắng nghe và đồng hành cùng con. Khi con bộc lộ những vấn đề hoặc mong muốn của mình, thay vì tìm hiểu và đối thoại, cha mẹ có thể dễ phản ứng bằng cách áp đặt, quát mắng hoặc sử dụng quyền uy để buộc con nghe lời.

Thứ hai, từ phía con cái, ở mỗi giai đoạn trưởng thành, trẻ có những nhu cầu riêng; đặc biệt ở tuổi vị thành niên, cảm xúc thường mạnh và dễ chi phối hành vi. Khi nhu cầu không được đáp ứng hoặc cảm thấy không được thừa nhận, trẻ có thể hằn học, giận dỗi, thậm chí bộc lộ sự phản kháng bằng những lời lẽ gay gắt với cha mẹ. Đằng sau những hành động ấy đôi khi còn là mong muốn được cha mẹ chú ý và nhận ra rằng mình đang có vấn đề.

Khi những khác biệt ấy không được chia sẻ và giải quyết bằng đối thoại, khoảng cách giữa hai bên ngày càng lớn. Trẻ khó trò chuyện với cha mẹ sẽ có xu hướng tìm đến bạn bè đồng trang lứa hoặc các cộng đồng trên mạng để chia sẻ những uất ức, bức bối của mình.

PV: Có ý kiến cho rằng, nhiều cha mẹ xuất phát từ mong muốn bảo vệ và định hướng cho con, nhưng việc đặt ra quá nhiều kỳ vọng, can thiệp vào lựa chọn hoặc quyết định thay con đôi khi lại khiến người trẻ cảm thấy bị kiểm soát. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào? 

PGS.TS Nguyễn Hồi Loan: Theo tôi, sự kỳ vọng của cha mẹ đối với con cái là điều tất yếu và cũng là nguyện vọng chính đáng. Ngay cả những bậc cha mẹ ở vùng cao, nông thôn, dù điều kiện học vấn hay kinh tế còn hạn chế nhưng khi sinh con ra đều mong con trưởng thành, có nghề nghiệp ổn định và đạt được những thành tựu nhất định trong cuộc sống. Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh, kỳ vọng chỉ phù hợp khi đặt trên cơ sở năng lực, khả năng và điều kiện thực tế của con. Mỗi đứa trẻ có những đặc điểm riêng, không phải ai cũng có thể trở thành kỹ sư, bác sĩ hay đạt được những điều cha mẹ mong muốn.

Khi kỳ vọng vượt quá khả năng thực tế, sự hụt hẫng của cha mẹ đôi khi có thể chuyển thành áp lực, dẫn đến trách móc, áp đặt hoặc quyết định thay con. Điều này dễ khiến trẻ cảm thấy mình không được thừa nhận và ngày càng khó chia sẻ với cha mẹ. Ngoài ra, sự áp đặt cũng có thể xuất hiện khi cha mẹ bao bọc con quá mức, làm thay hầu hết mọi việc chỉ để con tập trung học hành. Trong khi đó, trẻ cũng có nhu cầu được vui chơi, giao tiếp, có bạn bè, tham gia các hoạt động và tự trải nghiệm cuộc sống của mình. 

Như vậy, có thể thấy, ranh giới giữa định hướng và áp đặt nằm ở việc cha mẹ có tôn trọng năng lực, mong muốn và lựa chọn của con hay không. Cha mẹ có thể định hướng, hỗ trợ và góp ý, nhưng không nên biến kỳ vọng của mình thành lựa chọn bắt buộc đối với con. 

Từ tâm sự cá nhân đến tâm lý cộng đồng

PV: Thưa ông, bên cạnh việc tạo ra không gian giúp người trẻ tìm thấy sự đồng cảm, việc cùng nhau chia sẻ những câu chuyện, bất mãn về gia đình trên mạng có thể tạo ra những hệ quả như thế nào đến đời sống tinh thần của người trẻ và mối quan hệ với cha mẹ? 

PGS.TS Nguyễn Hồi Loan: Những cộng đồng trực tuyến như vậy có thể tạo ra cả tác động tích cực và tiêu cực. Ở mặt tích cực, đây có thể là nơi người trẻ tìm thấy sự đồng cảm, giải tỏa những điều khó nói và cảm thấy mình không đơn độc. Tuy nhiên, nếu những bất mãn liên tục được chia sẻ, củng cố mà thiếu sự định hướng, cảm xúc tiêu cực có thể bị cộng hưởng và khuếch đại, thậm chí dẫn đến những cách ứng xử lệch chuẩn.

Ở cấp độ cá nhân, người trẻ, đặc biệt ở lứa tuổi thiếu niên, dễ bị tác động bởi những lời kích động hoặc sự đồng tình không phù hợp. Tính ẩn danh trên mạng cũng khiến các em dễ chia sẻ những thông tin riêng tư, trong khi chưa đủ khả năng nhận diện các nguy cơ. Từ đó, các em có thể trở thành đối tượng bị lợi dụng hoặc thao túng tâm lý.

Ở cấp độ gia đình, khi trẻ ngày càng tìm thấy sự gắn kết ở các nhóm bạn và cộng đồng trực tuyến, sự chia sẻ với cha mẹ có thể giảm đi làm cho khoảng cách giữa hai bên ngày càng lớn. Trong nhiều buổi tham vấn, tôi thường hỏi các bậc phụ huynh: “Bạn thân của con là ai? Hiện nay con đang chơi với ai?”. Nhiều gia đình không trả lời được. Điều đó phần nào cho thấy cha mẹ chưa thực sự hiểu và nắm bắt đời sống của con. Khi sự chia sẻ trong gia đình không được duy trì, trẻ có xu hướng tìm đến bạn bè hoặc các cộng đồng trực tuyến để bày tỏ và tìm kiếm sự đồng cảm. Những nội dung được đăng tải trên mạng, dù chưa chắc phản ánh đầy đủ sự việc, cũng có thể tác động ngược đến cha mẹ, gây lo lắng, tổn thương hoặc làm phát sinh thêm căng thẳng trong gia đình.

PV: Khi những câu chuyện và trải nghiệm cá nhân về gia đình liên tục được chia sẻ rộng rãi trên mạng, theo ông, điều đó có thể tác động như thế nào đến tâm lý cộng đồng và văn hóa đối thoại trong xã hội? 

PGS.TS Nguyễn Hồi Loan: Theo tôi, khi những câu chuyện về tổn thương và bất mãn trong gia đình được chia sẻ thường xuyên trên mạng, chúng có thể tạo ra sự cộng hưởng về cảm xúc giữa những người có trải nghiệm tương tự. Nếu những cảm xúc này liên tục được nhắc lại và nhận được sự đồng tình, chúng có thể dần hình thành một cách nhìn chung trong cộng đồng, thậm chí khiến một số cách ứng xử lệch chuẩn được xem là bình thường.

Không gian đó cũng có thể thay đổi khi ngày càng nhiều nhóm người tham gia với những mục đích khác nhau. Có phụ huynh tìm đến để hiểu hơn suy nghĩ của con cái, nhưng cũng có người phản ứng hoặc phán xét trước những câu chuyện được chia sẻ. Khi những cách nhìn khác nhau cùng xuất hiện, cộng đồng có thể trở thành nơi diễn ra sự va chạm giữa các quan điểm và cách nhìn về gia đình giữa các thế hệ. Nếu những khác biệt này được tiếp nhận bằng sự lắng nghe, chúng có thể mở ra cơ hội để các bên hiểu thêm về nhau. Ngược lại, khi phản ứng chủ yếu là quy kết và chỉ trích, những khác biệt ấy có thể bị đẩy thành đối lập, từ đó ảnh hưởng đến cách cộng đồng nhìn nhận và đối thoại về các vấn đề gia đình.

PV: Từ thực tế trên, theo ông, cần có những thay đổi gì từ phía gia đình và xã hội để tăng cường đối thoại, thu hẹp khoảng cách thế hệ và giữ gìn sự gắn kết trong gia đình? 

PGS.TS Nguyễn Hồi Loan: Để tăng cường đối thoại và thu hẹp khoảng cách thế hệ, trước hết các thành viên trong gia đình phải cùng thay đổi. Các bậc cha mẹ cần tự xem lại mình, hoàn thiện về hiểu biết, tri thức, kỹ năng và trách nhiệm với con cái. Quan trọng nhất là phải chủ động dành thời gian trò chuyện, lắng nghe và nhận diện những khó khăn của con, thay vì quát mắng, áp đặt hay dùng quyền uy. Cha mẹ không nên chỉ quan tâm đến việc nuôi dưỡng mà cần trở thành người bạn, người đồng hành để con có thể chia sẻ và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. 

Về phía con cái, cũng cần học cách giao tiếp, trình bày suy nghĩ và chủ động trao đổi với cha mẹ. Khi gặp vấn đề không thể bày tỏ trực tiếp với cha mẹ, các em có thể tìm đến ông bà hoặc những người thân khác trong gia đình để được lắng nghe, hỗ trợ kịp thời.

Về phía xã hội, cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục và trang bị kiến thức, kỹ năng làm cha mẹ, kỹ năng giao tiếp cho các thành viên trong gia đình. Ngoài việc kiểm soát những nội dung tiêu cực, cũng cần định hướng những không gian chia sẻ lành mạnh cho người trẻ. Chẳng hạn, thay vì xây dựng những cộng đồng có tên gọi dễ kích động cảm xúc như “Con ghét bố mẹ”, có thể định hướng nội dung và cách thức hoạt động của nhóm theo hướng chia sẻ, lắng nghe và hỗ trợ với những tên gọi như “Tâm sự của con”, “Mong muốn của con”, từ đó thay đổi chiều hướng tiếp nhận và chia sẻ của cộng đồng. Khi cha mẹ và con cái cùng biết lắng nghe, tôn trọng và chia sẻ, khoảng cách thế hệ sẽ dần được thu hẹp, từ đó giữ gìn và củng cố sự gắn kết trong gia đình.  

Xin trân trọng cảm ơn những đóng góp, chia sẻ của ông!