"Cho người đã đi, cho người ở lại" - Chạm ký ức và ánh sáng tại triển lãm Một Bát Thương
Bước qua cánh cửa Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam là không gian tĩnh lặng của triển lãm "Một Bát Thương" (A Bowl of Love). Không tái hiện bạo lực bằng hình ảnh gây sốc, trưng bày đưa những con số nghiên cứu bước ra khỏi trang giấy để hóa thành lụa đũi, gốm Bát Tràng, tre, giấy bồi và những lá sớ mang tên từng cuộc đời.
Tách biệt khỏi sự náo nhiệt của phố xá bên ngoài, không gian Một Bát Thương (từ ngày 12/11 đến 30/11/2026) chọn sự mộc mạc làm ngôn ngữ đón khách, dẫn dắt người xem bước chậm lại để lắng nghe và suy ngẫm. Giữa dòng người đến tham quan, từ các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nhà báo đến những người làm công tác xã hội – nổi bật lên sự hiện diện của rất nhiều gương mặt trẻ. Những bạn sinh viên khoác balo bước vào phòng trưng bày với ánh mắt tò mò, háo hức trước một không gian nghệ thuật tương tác mới mẻ, chăm chú đọc từng dòng chú thích và khẽ trao đổi với nhau bên từng tác phẩm.
"Nói ra, lắng nghe, đứng lên" - từ tấm lá sớ đến nền lụa đũi
Ngay từ cửa vào, mỗi khách tham quan sẽ được mời chọn một mảnh giấy có hình dáng giống hệt một tờ "lá sớ" quen thuộc trong đời sống tâm linh của người Việt Nam. Trên mỗi tấm thẻ là tên một người phụ nữ, kèm theo độ tuổi, nơi chị bị sát hại và dòng nhắn nhủ: “Đưa cô ấy theo bạn qua triển lãm”.
Trong suốt 6 năm (từ 2018 đến 2024), một nghiên cứu có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam do Tiến sĩ Pauline Oosterhoff – nhà nhân học y khoa, nghệ sĩ và là nghiên cứu viên chính của dự án Những linh hồn đã mất, những chiếc bát trắng (Lost Souls, White Bowls) – cùng TS. Hoàng Tú Anh và nhóm nghiên cứu CCIHP thực hiện đã ghi nhận 346 phụ nữ và trẻ em gái thiệt mạng vì bạo lực trên cơ sở giới. Khi còn nằm trên những bản tin hay báo cáo thống kê, 346 chỉ là những con số nằm lặng lẽ trên mặt giấy. Nhưng với tâm niệm "sau mỗi con số là một người phụ nữ đã từng sống", TS. Pauline Oosterhoff đã đưa kết quả nghiên cứu bước vào không gian nghệ thuật đương đại. Khi tấm lá sớ nằm gọn trên tay người xem, con số ấy bỗng mang một cái tên, một cuộc đời cụ thể, trở thành một người bạn đồng hành vô hình cùng người xem đi qua từng góc phòng.
Mở màn cho không gian trưng bày là tác phẩm sắp đặt gồm ba tấm lụa đũi mang tên "Nói ra, lắng nghe, đứng lên". Những tấm vải này được bắt nguồn từ thôn Cao Bạt Đoài, Nam Cao (Kiến Xương, Thái Bình cũ), do các nghệ nhân tại Xưởng dệt đũi gia truyền Đại Hòa chế tác. Bằng kỹ thuật dệt thủ công độc đáo mang tên gọi dân dã "Một sống, một chín" – kết hợp sợi đũi thô theo một chiều và sợi tơ tằm theo chiều còn lại – bề mặt tấm lụa hiện lên những đường gân tự nhiên rõ nét.
Trên nền vải ấy, bằng món quà màu vẽ được gửi tặng từ xưởng dệt của Học viện Gerrit Rietveld (Amsterdam), nghệ sĩ đã khắc họa hình ảnh giải phẫu của xương sống cùng xương móng, xương búa, xương đe và xương bàn đạp của tai – những chiếc xương nhỏ nhất trong cơ thể con người. Đứng trước ba tấm lụa rủ mềm trong ánh sáng dịu, người xem dễ dàng cảm nhận được ẩn ý về hành trình vượt qua tổn thương: dám nói ra, biết lắng nghe và đủ điểm tựa để đứng lên.
Khi thước phim “Lửa Còn” và đất gốm Bát Tràng cất lời
Tiếp nối hành trình, bước chân người xem dừng lại ở góc chiếu bộ phim tài liệu Lửa Còn của nhà làm phim Nguyễn Ánh. Trong không gian lắng đọng, những giọng nói thật của những người phụ nữ, nhà nghiên cứu từng ám ảnh bởi các hồ sơ vụ án vang lên mộc mạc: từ lời tâm sự "Thoát được cái cửa chết... tôi sẽ làm lại từ đầu" của người phụ nữ từng bị bạo hành, đến dòng thư tuyệt mệnh xé lòng của cô bé 12 tuổi tại Cà Mau "Tôi chết không nhắm mắt nếu sự việc này không được giải quyết", hay nỗi trăn trở trước ánh mắt vô hồn như "một pho tượng" của những đứa trẻ có mẹ bị chính bố ruột sát hại. Đứng trước màn chiếu phim ấy, nhiều bạn trẻ, sinh viên lặng đi rất lâu; ánh mắt háo hức khám phá ban đầu dần chuyển thành sự chăm chú, thấu cảm khi theo dõi từng câu chuyện đời thực.
Đi sâu vào bên trong, nghệ thuật đương đại tiếp tục mượn chất liệu gốm truyền thống Bát Tràng để kể chuyện về ký ức và sức chịu đựng. Đồng hành thực hiện các tác phẩm gốm là Tiến sĩ Nguyễn Thu Thủy – nghệ sĩ đa chất liệu, Trưởng khoa Nghệ thuật và Thiết kế (Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội). Chạm mắt người xem là 16 phiến gốm Bát Tràng được đúc từ dấu in cơ thể thật của những người phụ nữ từng đi qua bạo lực, đến từ nhiều công việc khác nhau trong đời sống như người bán hàng ở chợ, nhà báo, luật sư, nhà nghiên cứu, người bảo vệ quyền trẻ em và người làm công tác xã hội.
Những đường cong sần sùi, mộc mạc hằn trên đất nung gợi nhắc về những tấm lưng quanh năm gánh vác: gánh nỗi đau thể xác, gánh áp lực vô hình và những nỗi buồn khó gọi thành lời. Như chia sẻ của nhà báo Uông Ngọc (Tạp chí Trẻ em Việt Nam) khi trực tiếp tham gia trải nghiệm làm gốm: "Khi làm lưng,... lần đầu tiên nhận ra tấm lưng mình đã gánh vác những cảm xúc tiêu cực và những áp lực vô hình ra sao". Còn với TS. Nguyễn Thu Thủy, khi đất ghi lại đường cong của từng tấm lưng và đi qua ngọn lửa nung để hóa thành gốm, những gánh nặng vô hình ấy lần đầu tiên có một dáng hình cụ thể để được nhìn thấy, được tôn trọng và được đặt xuống.
Đặt cạnh 16 tấm lưng gốm là chiếc bát khổng lồ mang tên "Có tên và không tên", nơi thành bát khắc kín danh sách 346 nạn nhân, cùng chiếc bát do chính TS. Nguyễn Thu Thủy sáng tạo trong workshop tại làng gốm Bát Tràng vào tháng 9/2026 với những dấu in từ vòng tay và nhẫn cưới như biểu tượng của sự gắn bó và hàn gắn. Tại đây, nhiều khách tham quan nán lại khá lâu, lặng lẽ dò tìm trên thân bát cái tên của người phụ nữ ghi trên tấm lá sớ mình đang cầm trên tay.
Lời nguyện ước bình an cho người đã đi và ngọn lửa cho người ở lại
Điểm dừng chân cuối cùng khép lại hành trình trải nghiệm là tác phẩm sắp đặt "Cho người đã đi, cho người ở lại" với những hình hài ngựa, voi và rồng làm bằng vàng mã. Khác với đồ vàng mã hoàn chỉnh trong nghi lễ truyền thống, những tạo hình tại đây được giữ ở trạng thái còn đang dang dở. Bao quanh tác phẩm là những trăn trở nhân văn về những người ở lại sau biến cố – đặc biệt là những đứa trẻ mồ côi mẹ trong chính ngôi nhà của mình, như câu chuyện về ánh mắt trĩu nặng của những em nhỏ có cha là hung thủ, mẹ là nạn nhân mà nhà báo Uông Ngọc chia sẻ tại khai mạc triển lãm.
Tại điểm kết này, mỗi khách tham quan nắn nót viết lên mặt trong tấm lá sớ một lời nguyện ước bình an cho người phụ nữ mình đã đồng hành từ đầu triển lãm và cho cả những đứa trẻ ở lại, rồi treo lên khung tác phẩm. Theo ban tổ chức, khi triển lãm khép lại vào ngày 30/11, toàn bộ những tấm thẻ nguyện ước này sẽ được mang đi hóa cùng chiếc bát tại một ngôi chùa – như một nghi lễ cầu siêu và cầu an quen thuộc trong văn hóa Việt Nam, đưa những lời chúc bình an vào cõi vô cùng.
Điểm mới của triển lãm là có sự tham gia hướng dẫn của các thành viên đồng sáng tạo. Sau khi nghe chị Ngô Xuân Hương chia sẻ về câu chuyện chiếc bát yêu thương gửi tặng người mẹ đã khuất, chị Thu Phương (sinh viên) xúc động bày tỏ: "Những câu chuyện ý nghĩa được lắng nghe hôm nay là động lực để chúng em tiếp tục theo đuổi và học tập tốt hơn trong ngành giới".
Bước ra khỏi Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam khi nắng chiều dần tắt, không gian của Một Bát Thương để lại nhiều dư âm lắng sâu trong lòng người xem. Bằng sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và bàn tay tài hoa của các nghệ nhân lụa, gốm, giấy bồi Việt Nam, triển lãm đã lưu giữ ký ức về những mất mát bằng sự nâng niu, dịu dàng, đồng thời thắp lên ngọn lửa ấm của sự lắng nghe, thấu cảm và sẻ chia trong lòng mỗi người ở lại.
Triển lãm “Một Bát Thương” mở cửa tự do từ 8h đến 17h hằng ngày (12/11 – 30/11/2026) tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (36 Lý Thường Kiệt, phường Cửa Nam, Hà Nội). Đặc biệt, lúc 14h ngày 14/11 sẽ diễn ra buổi gặp gỡ đội ngũ thực hiện tác phẩm, bên cạnh các tour tham quan có sự đồng hành, chia sẻ trực tiếp của các phụ nữ tham gia đồng sáng tạo.




![[Ảnh] Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến Campuchia, bắt đầu chuyến tham dự Hội nghị cấp cao Pháp ngữ lần thứ 20](https://t.cmx-cdn.com/treemvietnam.net.vn/files/kimlinh/2026/11/14/tong-bi-thu-155115.webp)

![[Ảnh] Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân thăm tỉnh Kanagawa](https://t.cmx-cdn.com/treemvietnam.net.vn/files/thuckhue/2026/11/11/1794364043050_257968769535993252_1170780212147150095_030ae66d1684c977877464242c704197-092810.webp)


