TS. Pauline Oosterhoff: “Bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của tất cả chúng ta”

Chiều 12/11, triển lãm “Một Bát Thương” (A Bowl of Love) khai mạc tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội) và kéo dài đến hết ngày 30/11. Triển lãm là một phần của dự án “Những linh hồn đã mất, những chiếc bát trống, ghi lại việc phụ nữ bị giết hại do yếu tố giới tại Việt Nam”, kết hợp nghiên cứu với tác phẩm của các nghệ nhân gốm, lụa, kim loại và đồ mã.

Để làm rõ ý nghĩa của triển lãm, những phát hiện từ nghiên cứu và thông điệp gửi tới cộng đồng, phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã có cuộc trao đổi với TS. Pauline Oosterhoff, người cùng nhà làm phim Nguyễn Ánh xây dựng ý tưởng triển lãm.

PV: Xin chào TS. Pauline Oosterhoff. Có thể thấy, trẻ em là một trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất bởi bạo lực gia đình. Theo bà, mỗi người có thể làm gì để bảo vệ những trẻ em đang phải sống trong môi trường có bạo lực gia đình?

TS. Oosterhoff: Đó là một câu hỏi rất khó, vì trẻ em cần được bảo vệ, nhưng các em không có quyền quyết định cha mẹ phải làm gì. Các em phụ thuộc vào cha mẹ.

Điều chúng ta có thể làm, với tư cách xã hội, là chú ý đến những gì xảy ra quanh mình. Vấn đề lớn nhất là người ta nhìn đi chỗ khác. Họ thấy chuyện đang xảy ra nhưng nghĩ rằng ai đó sẽ giải quyết, rằng đó là trách nhiệm của người khác. Không phải vậy. Đó là trách nhiệm tập thể. Ai trong chúng ta cũng biết một người từng là nạn nhân của bạo lực gia đình: trung bình cứ ba phụ nữ thì có một người từng trải qua bạo lực trong đời và ở Việt Nam, theo nghiên cứu, con số này đôi khi còn cao hơn. Bạn biết, tôi biết, cô ấy biết. Vì vậy đó là trách nhiệm của tất cả chúng ta.

Chúng ta cần hành động. Giải pháp sẽ không từ trên trời rơi xuống. Nó bắt đầu từ việc nhìn vào hàng xóm, bạn bè, chị em gái, những người quanh mình. Và nam giới là những người thực sự cần đứng ra. Điều quan trọng là phụ nữ không phải gánh một vấn đề không do họ gây ra. Tất nhiên chúng ta có thể học cách tự vệ, nhưng vấn đề cốt lõi là việc nhìn đi chỗ khác, hoặc nghĩ rằng đã có người khác lo. Chúng ta bảo vệ trẻ em bằng cách nhận ra đó là trách nhiệm của chính mình. Tôi cảm nhận điều này rất mạnh mẽ. Không phải “tôi lập một ủy ban rồi để ủy ban làm”. Bạn sẽ làm, tôi sẽ làm, cô ấy sẽ làm, mỗi người ở đây sẽ làm.

PV: Bà có thể chia sẻ cơ duyên nào dẫn đến ý tưởng kết hợp giữa nghiên cứu nhân học về nạn sát hại phụ nữ với hình ảnh "chiếc bát trống" và tên gọi đầy tính biểu tượng "Một Bát Thương" không? 

TS. Oosterhoff: Là nhà nhân học, tôi quan tâm nhiều đến trải nghiệm sống của con người, trải nghiệm thể hiện qua chính cơ thể và cuộc sống của họ, không chỉ là con số. Một phương pháp chính của nhân học là quan sát tham dự: bạn tham gia vào đời sống thực, trong chính hoàn cảnh mình nghiên cứu, và quan sát kỹ môi trường xung quanh, tức là các vật liệu. Vật liệu có lịch sử và có ý nghĩa.

Chiếc bát trắng đại diện cho bát cơm trắng từ Bát Tràng. Cơm là phụ nữ. Họ làm mọi việc: trồng lúa, nấu cơm, chăm sóc gia đình, và thường không được trả công, không được ghi nhận. Chiếc bát vì thế tượng trưng cho tình yêu thương chưa được thừa nhận.

Trong buổi workshop, chúng tôi hỏi những người phụ nữ: “Chiếc bát này có ý nghĩa gì với chị?” Mỗi người tự làm chiếc “bát thương” của mình theo cách hiểu riêng. Tôi nghĩ cần nhìn vào các khuôn mẫu văn hóa, nhưng cũng phải nhìn vào từng cá nhân. Mỗi người là một cá thể, không phải một con số. Trải nghiệm riêng của từng chiếc bát gắn với trải nghiệm văn hóa chung là như vậy.

PV: Là người trực tiếp chia sẻ về kết quả nghiên cứu tại triển lãm, đâu là phát hiện khiến bà trăn trở nhất trong quá trình thực hiện dự án "Những linh hồn đã mất, những chiếc bát trắng" tại Việt Nam?

TS. Oosterhoff: Làm nghiên cứu, bạn thường phát hiện ra điều mình đã phần nào nghi ngờ. Ở đây, phụ nữ Việt Nam bị sát hại bởi chính những người lẽ ra phải yêu thương họ: bạn đời hoặc người từng là bạn đời, có thể là chồng hay chồng cũ, bạn trai hay bạn trai cũ. Đó là khuôn mẫu phổ biến trên thế giới.

Nhưng điều chúng tôi thấy ở đây là quy mô: 90% phụ nữ bị sát hại là do bạn đời hoặc người từng là bạn đời gây ra. Đó là một khuôn mẫu rất rõ và khá ấn tượng khi nhìn thấy. Nó cũng cho thấy rất rõ chúng ta có thể làm những bước nào để ngăn chặn.

PV: Một thành viên tham gia đồng sáng tạo chia sẻ rằng quá trình thực hiện triển lãm đã giúp họ được nâng đỡ về tinh thần. Vậy sau triển lãm, bà có kế hoạch tổ chức thêm các buổi workshop để kết nối, chia sẻ và lan tỏa những giá trị này đến cộng đồng không?

TS. Oosterhoff: Ở mức độ lớn, việc này giờ cũng nằm trong tay Việt Nam. Không chỉ là kế hoạch của tôi, mà là Việt Nam sẽ làm gì để bước tiếp. Tôi là người nước ngoài, nên không thể quyết định người ta sẽ làm gì. Kế hoạch của tôi, theo nghĩa đó, có lẽ ít quan trọng hơn kế hoạch của những người Việt Nam có quyền và thẩm quyền ra quyết định, thứ tôi không có và cũng không nên nhận là mình có. Tôi hoàn toàn tin tưởng rằng Chính phủ Việt Nam và những người ở các vị trí khác nhau sẽ tiếp tục đưa việc này đi tiếp.

Tôi chỉ có thể nói điều tôi hy vọng, chứ không phải điều tôi lên kế hoạch. Tôi hy vọng triển lãm sẽ đi đến nhiều nơi trên khắp Việt Nam. Một phần khác của dự án là bộ phim tài liệu, dự kiến ra mắt vào năm sau, sẽ có buổi công chiếu quốc tế đầu tiên và được phát sóng trên truyền hình Việt Nam.

Tôi cũng hy vọng điều này không chỉ cho Việt Nam mà cho cả các nước trong khu vực. Việt Nam đang giữ vai trò dẫn dắt: đây là lần đầu tiên một quốc gia trong khu vực làm việc này, nên khá độc đáo. Tôi mong nó truyền cảm hứng không chỉ cho hành động nhiều hơn ở Việt Nam, mà còn để các nước khác nhìn vào phương pháp chúng tôi dùng. Đây cũng là phương pháp quen thuộc ở nhiều nước. Ở Anh hay Đan Mạch, người ta cũng bắt đầu từ nghiên cứu truyền thông. Chỉ cần cho thấy việc này làm được ở châu Á, các nước khác cũng có thể làm theo cách của họ. Nhưng đó không phải việc tôi có thể lên kế hoạch thay người khác. Tôi còn khó mà lên kế hoạch cho chính cuộc đời mình.

PV: Xin trân trọng cảm ơn TS. Pauline Oosterhoff về cuộc trò chuyện và những thông điệp ý nghĩa vì một môi trường an toàn, không bạo lực cho phụ nữ và trẻ em!