Đạo đức – văn hóa ảnh hưởng như thế nào tới sự phát triển của trẻ em?

“Tiên học lễ, hậu học văn” luôn là một triết lý sống động

Trong ký ức của nhiều thế hệ, việc học chưa bao giờ chỉ gói gọn trong sách vở hay điểm số. Người xưa nói “tiên học lễ, hậu học văn” không phải như một khẩu hiệu treo tường, mà là một triết lý giáo dục sống động. Trẻ em được dạy cách chào hỏi, cách biết ơn, cách nhường nhịn, cách chịu trách nhiệm trước hành vi của mình từ những điều rất nhỏ. Đạo đức và văn hóa khi ấy không tồn tại như một môn học riêng biệt, mà như một mạch ngầm len lỏi trong đời sống gia đình, nhà trường và cộng đồng. Chính mạch ngầm ấy đã định hình nên nhân cách của nhiều thế hệ, để sự tử tế trở thành điều tự nhiên, chứ không phải là một “kỹ năng” cần học cấp tốc.

Nhà trường không chỉ là nơi truyền thụ tri thức, mà còn là không gian bồi đắp nhân cách. Người thầy không chỉ dạy chữ, mà còn dạy đạo làm người. Gia đình không chỉ lo cho con ăn học, mà còn dạy con cách đối nhân xử thế, cách yêu thương và tôn trọng người khác. Những bài học ấy không được đo bằng điểm số, không hiện diện trong các bảng xếp hạng, nhưng lại theo con suốt cả cuộc đời, trở thành điểm tựa tinh thần khi đối diện với những thử thách của cuộc sống.

Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, khi áp lực thành tích, hiệu quả và cạnh tranh ngày càng gia tăng, giáo dục đạo đức dường như có lúc bị đẩy lùi về phía sau. Người lớn lo lắng con học trường gì, đạt bao nhiêu điểm, có “thành công” hay không, nhưng lại ít thời gian dừng lại để hỏi con đang nghĩ gì, đang cảm thấy gì, và đang hình thành những giá trị sống nào. Những câu hỏi tưởng chừng rất giản dị ấy, khi vắng bóng đủ lâu, sẽ tạo ra những khoảng trống lớn trong đời sống tinh thần của trẻ, trong khả năng kiểm soát cảm xúc, và trong việc hình thành năng lực thấu cảm – một phẩm chất cốt lõi của con người văn hóa.

Theo PGS.TS Lê Quý Đức - nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và phát triển (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), ngay từ khi đất nước ta có nền giáo dục chính thống thì truyền thống “tôn sư” (tức là tôn trọng thầy), “trọng đạo” (tức là trọng đạo lý của Thánh hiền, hay suy rộng ra là đạo làm người) do nền giáo dục mang lại đã được xây dựng và tồn tại mãi trong lịch sử cho đến tận ngày nay. Trong gia đình, ông bà, cha mẹ phải dạy cho con cháu ý thức tôn trọng người dạy mình và tôn trọng “đạo” - tức là những giá trị khoa học, giá trị tinh thần, giá trị đạo đức, giá trị văn hóa được trao truyền chứ không chỉ là giá trị tri thức. Tri thức rất quan trọng, nhưng “đạo” mang nghĩa rộng hơn, gồm cả tri thức, đạo đức và trách nhiệm làm người của mỗi cá nhân trong xã hội. Thế hệ trước cần trao truyền cho thế hệ sau. Thế hệ trước tôn trọng người dạy mình thì thế hệ sau cũng tôn trọng và tiếp tục trao truyền đến sau này.

Với xã hội, cần tôn vinh nền giáo dục, tôn vinh người làm giáo dục chân chính - những nhà giáo, những nhà quản lý giáo dục.

Bên cạnh đó, bản thân người làm giáo dục cũng cần tự tôn vinh mình bằng cách nêu gương trước với học trò, nêu gương trước xã hội. Mỗi nhà giáo trước hết phải là người thầy có đạo đức, tinh thần yêu đất nước, yêu thương con người. Trong nhà trường, học trò phải tôn vinh thầy, thầy cũng phải tự gương mẫu và tự tôn trọng mình.

Trẻ em hôm nay lớn lên trong một thế giới tràn ngập thông tin, hình ảnh và kích thích. Các em tiếp cận công nghệ sớm, biết sử dụng những công cụ hiện đại từ khi còn rất nhỏ. Thế nhưng, nghịch lý nằm ở chỗ: càng nhiều tri thức, trẻ em lại càng có thể thiếu những điểm tựa tinh thần để phân biệt đúng – sai, thiện – ác. Khi không được hướng dẫn cách gọi tên cảm xúc, cách đối diện với tổn thương, trẻ rất dễ phản ứng bằng bản năng: giận dữ thay cho bất lực, bạo lực thay cho đối thoại, thờ ơ thay cho thấu hiểu.

Không ít trẻ em lớn lên trong trạng thái cô đơn ngay giữa đám đông, dù có hàng trăm “bạn bè” trên mạng xã hội, nhưng lại thiếu những mối quan hệ đủ sâu để được lắng nghe và chia sẻ. Khi cảm xúc không được thừa nhận, khi sai lầm không được nhìn nhận bằng sự bao dung, trẻ em học cách che giấu, thậm chí phủ nhận chính mình. Điều đáng lo không chỉ là những hành vi lệch chuẩn bộc lộ ra bên ngoài, mà là sự đứt gãy âm thầm trong đời sống nội tâm của các em – nơi nhân cách đang hình thành.

Ở nhiều gia đình, sự quan tâm dành cho con cái đôi khi bị giản lược thành những câu hỏi quen thuộc: “Hôm nay được mấy điểm?”, “Đứng thứ mấy ở lớp?”. Những câu hỏi ấy không sai, nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, trẻ em rất dễ hình thành cảm giác rằng giá trị của bản thân được đo bằng thành tích. Khi thất bại, các em không chỉ buồn vì điểm kém, mà còn vì cảm giác mình “không đủ tốt”. Dần dần, trẻ học cách giấu cảm xúc thật, giấu cả những sai lầm, thay vì học cách đối diện và sửa chữa – một kỹ năng đạo đức vô cùng quan trọng.

Gia đình, nhà trường và toàn xã hội cùng khôi phục và gìn giữ nền tảng đạo đức – văn hóa

Trong bối cảnh ấy, vai trò của gia đình và nhà trường trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Giáo dục đạo đức không thể chỉ tồn tại trên những trang sách giáo khoa hay trong các khẩu hiệu mang tính hình thức. Đạo đức cần được “sống”, được thể hiện qua cách người lớn nói năng, ứng xử, giải quyết mâu thuẫn và đối diện với sai lầm mỗi ngày. Trẻ em học nhiều nhất không phải từ những điều được giảng giải, mà từ những gì các em quan sát và trải nghiệm.

Là học sinh Trường THCS và THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm – một môi trường giáo dục thường được nhắc đến như “trường học hạnh phúc” – tôi có cơ hội quan sát một cách tiếp cận giáo dục lấy con người làm trung tâm. Chủ tịch Hội đồng trường, nhà giáo Nguyễn Văn Hòa từng chia sẻ rằng, trường học trước hết cần giúp học sinh trở thành những con người biết tôn trọng bản thân và người khác, trước khi trở nên giỏi giang về tri thức. Nếu thiếu nền tảng nhân cách, tri thức khó có thể nuôi dưỡng những công dân có ý thức trách nhiệm với cộng đồng và xã hội.

Quan điểm ấy gợi mở một điều rất căn bản: giáo dục đạo đức không phải là điều gì xa vời hay cao siêu. Nó bắt đầu từ những điều nhỏ bé, đó là lời xin lỗi đúng lúc, một hành động biết nghĩ cho người khác, một môi trường nơi trẻ em được lắng nghe và tôn trọng. Khi những điều nhỏ ấy bị xem nhẹ, hệ quả sẽ không đến ngay, nhưng sẽ tích tụ theo thời gian. Và khi hậu quả bộc lộ, việc hàn gắn luôn khó khăn hơn rất nhiều so với việc phòng ngừa từ đầu.

Nhìn rộng hơn, đạo đức và văn hóa không chỉ là việc của gia đình hay nhà trường, mà là trách nhiệm của cả xã hội. Trẻ em lớn lên giữa những thỏa hiệp quen thuộc với cái sai và sự dung thứ dành cho vô cảm thì khó có thể hình thành cho mình một chuẩn mực sống rõ ràng, bởi đạo đức không được tiếp nhận từ những lời giảng khô khan, mà từ những điều xã hội lặng lẽ cho phép tồn tại mỗi ngày.

Cách đây nhiều thế kỷ, Nguyễn Bỉnh Khiêm từng viết: “Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ, người khôn người đến chốn lao xao”. Đó không phải là lời trốn chạy khỏi cuộc đời, mà là lời nhắc nhở con người cần giữ gìn cốt lõi nhân cách giữa những xô bồ của thời cuộc. Trong giáo dục hôm nay, có lẽ điều chúng ta đang thiếu không chỉ là chương trình hay phương pháp, mà là những “khoảng lặng” cần thiết để người lớn tự soi chiếu chính mình, và để trẻ em được lớn lên trong sự thấu hiểu.

Các em lớn lên trong cách người lớn ứng xử, trong những điều xã hội coi là “chuyện nhỏ”, nhưng lặp đi lặp lại mỗi ngày. Khi cái sai được bỏ qua, khi sự vô cảm trở nên bình thường, trẻ em sẽ học được rằng đạo đức là thứ có thể linh hoạt, thậm chí có thể đặt sau lợi ích cá nhân. Ngược lại, khi người lớn đủ kiên nhẫn để lắng nghe, đủ can đảm để nhận lỗi, đủ dịu dàng để bảo vệ những điều tử tế, trẻ em sẽ học được cách làm người một cách tự nhiên nhất.

Một xã hội phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay thành tựu công nghệ, mà còn bằng cách nó nuôi dưỡng thế hệ kế tiếp. Trẻ em có thể được trang bị rất nhiều kỹ năng để bước vào tương lai, nhưng nếu thiếu nền tảng đạo đức và văn hóa, các em sẽ bước đi trong sự chênh vênh về giá trị. Ngược lại, khi được dạy cách sống tử tế, biết yêu thương và chịu trách nhiệm, trẻ em không chỉ lớn lên để thành công, mà còn để trở thành những con người có khả năng giữ gìn và kiến tạo xã hội.

Giữ gìn và khôi phục nền tảng đạo đức cho trẻ em, vì thế không phải là sự hoài niệm quá khứ hay níu kéo những giá trị cũ, mà là một sự đầu tư nghiêm túc cho tương lai. Như PGS.TS Bùi Hoài Sơn (ĐBQH đoàn Hà Nội) đã từng phát biểu đầy tâm huyết, giáo dục phải nuôi dưỡng không chỉ tri thức mà cả nhân cách, năng lực thẩm mỹ, sức khỏe thể chất, sự tử tế và căn tính văn hóa Việt Nam. Chúng ta cần tập trung xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tạo sức đề kháng cho trẻ nhỏ, lên án mạnh mẽ lối sống phản cảm và những hành vi không lành mạnh, đồng thời truyền tải nhiều hơn nữa những thông điệp về giá trị, tấm gương đạo đức và lối sống đẹp.