Đề xuất hỗ trợ gia đình có hai con gái: Chính sách nhắm tới bình đẳng giới

Đề xuất hỗ trợ gia đình có hai con gái nằm trong dự thảo Thông tư hướng dẫn một số nội dung chính sách khuyến khích, thưởng, hỗ trợ đối với tập thể, cá nhân thực hiện tốt công tác dân số đang được Bộ Y tế lấy ý kiến.

Theo dự thảo, địa phương có thể căn cứ tình hình thực tế để lựa chọn, quyết định các nội dung khuyến khích, biểu dương, hỗ trợ đối với vợ chồng hoặc cá nhân trong độ tuổi sinh đẻ có ít nhất hai con gái dưới 16 tuổi.

Những gia đình được xem xét là trường hợp nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi, thành đạt. Hình thức hỗ trợ có thể gồm tôn vinh, biểu dương, hỗ trợ mua bảo hiểm y tế học sinh, sữa học đường và những nội dung phù hợp khác.

Đây là một trong những giải pháp được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam đồng thời đối mặt với mức sinh thấp và mất cân bằng giới tính khi sinh. Năm 2024, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam ở mức 111,4 bé trai/100 bé gái, cao hơn đáng kể so với mức cân bằng tự nhiên khoảng 106 bé trai/100 bé gái.

Thiết kế chính sách để thúc đẩy bình đẳng giới

Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng dự thảo cần được xem xét trên nguyên tắc không phân biệt đối xử được quy định trong Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em và Luật Trẻ em.

Theo ông, các chính sách về học phí, bảo hiểm y tế nhằm bảo đảm mọi trẻ em có cơ hội tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và phát triển bình đẳng. Vì vậy, khi thiết kế chính sách hỗ trợ riêng cho gia đình có hai con gái, cần làm rõ mục tiêu, đối tượng và căn cứ pháp lý để tránh tạo ra sự phân biệt trong thụ hưởng.

Đối chiếu Luật Dân số và Nghị định 168/2026/NĐ-CP, ông Nam cho biết các văn bản này không quy định việc giảm mất cân bằng giới tính khi sinh thông qua hỗ trợ riêng cho trẻ em gái hoặc gia đình chỉ có con gái. Luật cũng có quy định cấm kỳ thị, phân biệt đối xử trong tiếp cận dịch vụ dân số.

“Mọi quy định tác động đến quyền con người, quyền trẻ em phải được điều chỉnh bằng luật chứ không phải bằng nghị định hay thông tư”, ông Nam nói.

Ông Mai Xuân Phương, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số, cho rằng chính sách hỗ trợ cần được thiết kế theo hướng thống nhất trên cả nước, trong đó Trung ương quy định mức hỗ trợ tối thiểu, còn địa phương có thể nâng mức nếu có điều kiện.

Đối với đề xuất hỗ trợ gia đình có hai con gái, ông cho rằng đây có thể là một thông điệp tích cực về bình đẳng giới, nhưng cách thiết kế và truyền thông cần thận trọng, tránh khiến việc sinh con gái bị nhìn nhận như một sự “thiệt thòi” cần được bù đắp.

Theo ông, cần đầu tư lâu dài cho trẻ em gái, bảo đảm các em có điều kiện học tập, phát triển và tiếp cận cơ hội bình đẳng. “Sinh con gái không phải là thiệt thòi, nuôi con gái không phải là gánh nặng và con gái cũng chính là tương lai của gia đình cũng như đất nước”, ông Phương nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng để thay đổi tâm lý chuộng con trai, truyền thông không nên chỉ hướng tới phụ nữ mà cần tác động tới người chồng, ông bà và cộng đồng - những nhóm có ảnh hưởng lớn đến quyết định sinh con của gia đình.

Hỗ trợ vật chất cần đi cùng thay đổi định kiến

Trao đổi với báo chí về chính sách này, ông Matt Jackson, Trưởng đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) tại Việt Nam, cho rằng hỗ trợ tài chính là cần thiết nhưng khó tạo ra thay đổi lâu dài nếu được triển khai riêng lẻ.

Theo ông, mất cân bằng giới tính khi sinh không chỉ liên quan đến điều kiện kinh tế mà còn bắt nguồn từ những quan niệm xã hội về vai trò của con trai và con gái. Dữ liệu UNFPA và Tổng cục Thống kê cho thấy tỷ số giới tính khi sinh ở nhóm 20% hộ có thu nhập cao nhất là 112,9 bé trai/100 bé gái, cao hơn nhóm nghèo nhất là 108,2 bé trai/100 bé gái.

Ông Jackson cũng lưu ý cách thiết kế và truyền thông chính sách cần thận trọng: “Nếu chính sách không được thiết kế cẩn trọng, chúng ta có thể vô tình duy trì chính định kiến mà mình đang muốn xóa bỏ”.

Theo ông Jackson, Việt Nam cần đầu tư lâu dài cho trẻ em gái thông qua giáo dục, y tế và cơ hội phát triển. Dẫn trường hợp Hàn Quốc, ông cho rằng việc cải thiện mất cân bằng giới tính khi sinh gắn với những thay đổi về cơ hội học tập, việc làm, quy định thừa kế và vị thế của phụ nữ trong gia đình.

Cùng quan điểm cần nhìn rộng hơn tác động tài chính, ThS Lê Hoàng Phong, chuyên ngành Lãnh đạo giáo dục tại University College London (Anh) cho rằng, chính sách có thể gửi đi thông điệp rằng gia đình có hai con gái vẫn trọn vẹn và trẻ em gái xứng đáng được đầu tư như trẻ em trai.

Tuy nhiên, ông lưu ý không nên kỳ vọng chính sách có thể sớm xóa bỏ tâm lý chuộng con trai, bởi quan niệm này còn gắn với quyền thừa kế, trách nhiệm nối dõi, nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ và vị thế nam giới trong gia đình.

“Đích đến của bình đẳng giới không phải là nâng cao giá trị của con gái, mà là khiến giới tính không còn là tiêu chí để xã hội định giá một đứa trẻ ngay từ khi em được sinh ra”, ông Phong nói.

Từ các ý kiến trên, việc hỗ trợ gia đình có hai con gái có thể được xem là một trong những công cụ trong nhóm giải pháp thúc đẩy bình đẳng giới và kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh. Hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào tiêu chí xác định đối tượng, hình thức hỗ trợ, cách truyền thông và những giải pháp đi kèm.

Dự thảo Thông tư hiện đang được Bộ Y tế lấy ý kiến lần hai đến ngày 8/10. Các nội dung về hỗ trợ gia đình có ít nhất hai con gái dưới 16 tuổi vẫn là đề xuất và có thể tiếp tục được điều chỉnh trước khi văn bản chính thức được ban hành.