Làn sóng siết trẻ em dùng mạng xã hội và phép thử từ lệnh cấm của Úc

Từ tranh luận kéo dài đến xu hướng chính sách toàn cầu 

Trong nhiều năm, việc trẻ em sử dụng mạng xã hội chủ yếu được điều chỉnh bằng khuyến nghị của nền tảng và sự giám sát của gia đình. Tuy nhiên, theo Wall Street Journal (WSJ), áp lực buộc chính phủ phải can thiệp ngày càng gia tăng khi hàng loạt nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa mạng xã hội với tình trạng lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và hành vi nghiện nội dung ngắn ở thanh thiếu niên.

Các chuyên gia cho rằng thuật toán đề xuất nội dung - vốn được thiết kế để tối đa hóa thời gian sử dụng có thể khiến trẻ em dễ tiếp xúc với nội dung tiêu cực hoặc gây áp lực về hình ảnh cơ thể, thành tích và tương tác xã hội.

Trước những lo ngại này, nhiều quốc gia đã chuyển từ tranh luận sang hành động.

Tại Mỹ, một số bang như Florida ban hành quy định cấm trẻ em dưới 14 tuổi sử dụng mạng xã hội, đồng thời yêu cầu sự đồng ý của phụ huynh với nhóm tuổi cao hơn. California và New York tăng cường yêu cầu minh bạch thuật toán và cảnh báo rủi ro với thanh thiếu niên.

Tại châu Âu, Pháp, Tây Ban Nha, Đức và Anh đẩy mạnh thảo luận về nâng độ tuổi tối thiểu hoặc siết cơ chế xác minh người dùng. Liên minh châu Âu cũng theo dõi sát các mô hình kiểm soát độ tuổi trong khu vực.

Ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, New Zealand và Singapore đã công khai xem xét biện pháp tương tự Úc, trong khi một số quốc gia khác tăng cường yêu cầu trách nhiệm với nền tảng thay vì cấm tuyệt đối.

Điểm đáng chú ý là các chính sách không hoàn toàn giống nhau. Một số nơi chọn "cấm tuyệt đối", số khác áp dụng xác minh độ tuổi chặt chẽ hoặc buộc nền tảng phải điều chỉnh thuật toán và cơ chế bảo vệ trẻ em. Song xu hướng chung là gia tăng ràng buộc pháp lý thay vì chỉ dựa vào cam kết tự nguyện từ doanh nghiệp công nghệ.

Úc và lệnh cấm đầu tiên trên toàn quốc

Giữa bối cảnh đó, Úc trở thành quốc gia đầu tiên thông qua lệnh cấm trẻ em dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản mạng xã hội trên phạm vi toàn quốc. Luật được Quốc hội nước này thông qua năm 2024 và có hiệu lực từ tháng 12/2025.

Theo quy định, trẻ em dưới 16 tuổi không được tạo tài khoản trên các nền tảng lớn như Facebook, Instagram, Threads, Snapchat, TikTok, X, YouTube, Reddit, Kick và Twitch. Một số dịch vụ như YouTube Kids, Google Classroom, Messenger, WhatsApp, Discord, Roblox và Steam không thuộc diện áp dụng.

Các công ty vi phạm có thể đối mặt mức phạt lên tới 49,5 triệu đô Úc. Trẻ em và phụ huynh không bị xử phạt theo luật này.

Theo dữ liệu được công bố, khoảng 95% trẻ em từ 10 - 15 tuổi tại Úc có ít nhất một tài khoản mạng xã hội, tương đương khoảng 2,5 triệu người dùng. Điều này đồng nghĩa lệnh cấm có thể ảnh hưởng đáng kể tới lượng người dùng và doanh thu quảng cáo của các nền tảng.

Chính phủ Úc đã chịu áp lực phải hành động sau các cuộc điều tra của quốc hội nước này về an toàn liên quan đến mạng xã hội và nội dung trực tuyến. Những cuộc điều tra này bao gồm các lời khai gây chấn động từ những nạn nhân của lạm dụng trực tuyến và cha mẹ của những đứa trẻ đã tự kết liễu đời mình.

Năm 2024, tập đoàn báo chí News Corp. của Úc đã phát động chiến dịch mang tên “Let Them Be Kids” (Hãy để trẻ em được là trẻ em), kêu gọi cấm người dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản mạng xã hội.

Chỉ trong vài tháng, Thủ tướng Úc Anthony Albanese đã thúc đẩy việc thông qua luật tại quốc hội.

Trẻ em rất dễ bị tác động bởi mạng xã hội, nhất là khi các nền tảng sử dụng thuật toán để thao túng, thiết kế để giữ chân người dùng càng lâu càng tốt. Ngoài ra còn có mối lo ngại rộng rãi về tác động của việc nhìn màn hình trong thời gian dài đối với trẻ em và bản chất gây nghiện của các luồng nội dung trên mạng xã hội.

Thử nghiệm xác minh độ tuổi: Kết quả ban đầu

Một trong những câu hỏi lớn nhất khi Úc công bố lệnh cấm là: Liệu có khả thi về mặt công nghệ?

Tháng 6/2025, thử nghiệm xác minh độ tuổi do chính phủ Úc ủy quyền kết luận rằng việc kiểm tra độ tuổi có thể thực hiện theo hướng “đảm bảo quyền riêng tư, vững chắc và hiệu quả”, đồng thời không tồn tại rào cản công nghệ đáng kể.

Các phương án được xem xét gồm:

• Xác minh giấy tờ (không chỉ dựa vào giấy tờ do chính phủ cấp).

• Ước tính độ tuổi thông qua công nghệ nhận diện khuôn mặt hoặc giọng nói.

• Suy luận độ tuổi dựa trên hành vi trực tuyến và dữ liệu người dùng.

Luật yêu cầu các nền tảng thực hiện “các bước hợp lý” để ngăn trẻ em dưới 16 tuổi tạo tài khoản, thay vì bảo đảm tuyệt đối không có trường hợp vượt rào.

Theo báo cáo ban đầu, trong tháng 12 sau khi luật có hiệu lực thử nghiệm, các nền tảng đã chặn 4,7 triệu tài khoản chưa đủ tuổi. Tuy nhiên, giới chức Úc thừa nhận cần thêm thời gian để đánh giá hiệu quả dài hạn.

Các công ty mạng xã hội được linh hoạt trong cách tuân thủ khi được trao quyền xác định biên độ sai số chấp nhận được khi ước tính độ tuổi người dùng, dựa trên đặc điểm tập người dùng của nền tảng.

Trong khi đó, Chính phủ quan tâm nhiều hơn đến các sai sót mang tính hệ thống hoặc quy trình thiếu chặt chẽ bên trong các công ty mạng xã hội, hơn là việc giữ cho mọi trẻ chưa đủ tuổi đều không tiếp cận được nền tảng. “Ngay cả khi không hoàn hảo, lệnh cấm vẫn rất quan trọng”, Bộ trưởng Truyền thông Úc Anika Wells từng nói.

Những lập luận phản đối lệnh cấm

Theo khảo sát của YouGov tại thời điểm luật được thông qua, 77% người Úc ủng hộ lệnh cấm. Nhiều phụ huynh cho rằng đây là bước đi cần thiết để giảm áp lực tâm lý và hạn chế nguy cơ trẻ em tiếp xúc nội dung độc hại.

Tuy nhiên, các công ty công nghệ và một số tổ chức bảo vệ quyền kỹ thuật số cho rằng mối liên hệ giữa mạng xã hội và khủng hoảng sức khỏe tinh thần chưa đủ cơ sở để áp dụng biện pháp cứng rắn trên diện rộng.

Unicef, cơ quan của Liên Hợp Quốc về trẻ em cảnh báo lệnh cấm có thể vô tình đẩy thanh thiếu niên sang những nền tảng ít kiểm soát hơn hoặc các không gian trực tuyến ngầm, nơi rủi ro còn cao hơn. Một số chuyên gia cũng đặt vấn đề về nguy cơ thu thập và lưu trữ dữ liệu sinh trắc học khi triển khai xác minh độ tuổi.

Cũng có ý kiến chỉ trích rằng việc cấm thanh thiếu niên sử dụng mạng xã hội tước đi một kênh quan trọng để hỗ trợ tinh thần và kết nối xã hội. Một số khác cho rằng luật này tạo cho cha mẹ cảm giác an toàn giả tạo, làm giảm động lực giáo dục con cái về những nguy cơ của thế giới trực tuyến.

Các nhà vận động quyền riêng tư thì lo ngại rằng giấy tờ nhận dạng và dữ liệu sinh trắc học được sử dụng để xác định độ tuổi người dùng có thể bị lộ, bị thương mại hóa hoặc bị khai thác.

Ngoài ra, giới phân tích kinh tế nhận định nếu nhiều thị trường lớn tại châu Âu hoặc Bắc Mỹ áp dụng mô hình tương tự Úc, tác động đến doanh thu quảng cáo và cấu trúc kinh doanh của các nền tảng sẽ không nhỏ.

Kinh nghiệm của Úc đang được nhiều quốc gia theo dõi sát sao như một phép thử chính sách trong kỷ nguyên số. Dù vậy, câu hỏi đặt ra không chỉ là có nên cấm hay không, mà là làm thế nào để cân bằng giữa bảo vệ trẻ em, quyền riêng tư cá nhân và quyền tiếp cận thông tin.

Trong khi các chính phủ gia tăng can thiệp, nhiều chuyên gia cho rằng giải pháp bền vững vẫn phải kết hợp giữa quy định pháp lý, trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ và giáo dục kỹ năng số cho thanh thiếu niên.

Làn sóng siết trẻ em dùng mạng xã hội có thể còn tiếp diễn, nhưng hiệu quả thực sự của những biện pháp này sẽ cần thêm thời gian và dữ liệu để kiểm chứng./.