Thúc đẩy sự tham gia thực chất và có ý nghĩa của trẻ em

Mô hình “Bậc thang sự tham gia của trẻ em” của Roger Hart là một mô hình minh họa gồm 8 cấp độ khác nhau về mức độ tham gia và tác động của tiếng nói trẻ em trong các quyết định ảnh hưởng đến các em. Trong đó, mức độ cao nhất (mức độ 8) thể hiện sự tham gia chủ động, thực chất và có ý nghĩa nhất của trẻ em; còn mức độ thấp nhất (mức độ 1) cho thấy ý kiến của trẻ em không được tính đến.

Mô hình này giúp người lớn đánh giá sự tham gia của trẻ em đang ở mức độ nào, từ đó nâng cao vai trò và tiếng nói thực sự, có ý nghĩa của trẻ em trong xã hội. Mục tiêu là hướng tới các bậc thang cao hơn, nơi trẻ em có sự chủ động và quyền hạn như những chủ thể thực sự, thay vì chỉ là đối tượng hưởng lợi.

Các bậc thang (từ thấp đến cao):

• Ý kiến trẻ em không được tính đến.
• Người lớn dùng hình ảnh trẻ em để minh họa.
• Trẻ em chỉ có mặt cho có, không có tiếng nói.
• Trẻ em được lắng nghe, nhưng không có ảnh hưởng.
• Trẻ em được hỏi ý kiến, nhưng quyết định vẫn thuộc về người lớn.
• Trẻ em biết lý do và kết quả của quyết định, có thể đưa ra ý kiến.
• Trẻ em và người lớn cùng đưa ra quyết định.
• Trẻ em chủ động khởi xướng và lãnh đạo.

Nhiều quốc gia đã phát triển hệ sinh thái tham gia của trẻ em. Việc nghiên cứu các kinh nghiệm quốc tế sẽ góp phần giúp xác định các mô hình khả thi, phù hợp văn hoá, đồng thời chuyển từ tiếp cận “khuyến khích” sang tiếp cận “bảo đảm” quyền tham gia của trẻ em. Dưới đây là một số mô hình cụ thể.

1. Mô hình do trẻ khởi xướng và lãnh đạo

Đây là cấp độ tham gia cao nhất theo thang Hart — nơi trẻ em được nâng cao nhận thức và năng lực để có thể chủ động thiết kế, triển khai và giám sát hoạt động. Khi được tin tưởng và trao quyền, trẻ em có thể làm chủ các hoạt động cộng đồng và đóng góp một cách thực chất vào việc cải thiện dịch vụ công.

Sáng kiến Thanh thiếu niên Tiên phong là một sáng kiến toàn cầu của UNICEF, được triển khai lần đầu tiên vào năm 2023 tại nhiều châu lục. Sáng kiến nhằm hỗ trợ nâng cao năng lực, kiến thức và kỹ năng cho thanh thiếu niên, cùng chung mục tiêu hoạt động vì sự phát triển của cộng đồng. Sau hơn một năm triển khai, Sáng kiến Thanh thiếu niên Tiên phong đã khép lại mùa đầu tiên với hơn 180 tham dự viên được tập huấn và 7 dự án vì xã hội được thực hiện thành công.

Nhiều quốc gia đang phát triển cũng quan tâm và áp dụng các mô hình tương tự. Nepal nổi bật với hệ thống Câu lạc bộ Trẻ em theo Hướng dẫn Quốc gia năm 2018, trong đó trẻ em tự tổ chức họp, lập kế hoạch và giám sát các dịch vụ địa phương. Philippines phát triển mô hình trẻ em giám sát xã hội, trong đó các em tự đánh giá điều kiện vệ sinh trường học, an toàn giao thông và gửi báo cáo tới chính quyền. Bangladesh và Uganda duy trì mô hình nghị viện trẻ em do trẻ chủ trì; chính quyền địa phương có trách nhiệm đối thoại và phản hồi các nghị quyết của trẻ.

2. Mô hình thể chế hóa trong hệ thống chính sách quốc gia

Nhiều quốc gia đã luật hóa cơ chế tham gia của trẻ để bảo đảm tính bền vững, không phụ thuộc vào các chương trình, dự án riêng lẻ:

Ireland vận hành mô hình Hội đồng trẻ cấp địa phương và Nghị viện trẻ em cấp quốc gia có nhiệm kỳ, ngân sách và cơ chế đối thoại định kỳ với cơ quan nhà nước. Ý kiến trẻ được phản hồi bằng văn bản, tạo vòng lặp lại minh bạch.

Scotland có mô hình Nghị viện những người trẻ tuổi - được bầu cử dân chủ, đại diện những người trẻ tuổi trên toàn quốc, có vai trò tư vấn chính sách và nhận phản hồi bắt buộc từ chính phủ.

Luxembourg vận hành Nghị viện trẻ được quy định trong luật, đảm bảo ý kiến trẻ được tích hợp chính thức vào vòng đời chính sách.

Philippines có hệ thống Hội đồng Thanh thiếu niên cấp cơ sở, có quyền tham gia giám sát ngân sách, đề xuất nghị quyết và đối thoại với chính quyền.

Có thể nhận thấy rằng sự tham gia của trẻ đạt hiệu quả khi được thể chế hóa, có quy trình vận hành rõ ràng, và có nghĩa vụ giải trình từ phía cơ quan công quyền.

3. Mô hình tham gia của trẻ em trong môi trường số

Bình luận chung số 25 mở ra không gian mới cho quyền tham gia của trẻ trong môi trường số. U-Report (UNICEF) là mô hình thành công nhất, có mặt tại 90 quốc gia. Trẻ phản hồi khảo sát qua SMS, Zalo, WhatsApp… Dữ liệu được phân tích và cung cấp cho các bộ/ngành. Estonia tích hợp ý kiến trẻ em vào cổng tham vấn chính sách trực tuyến quốc gia, cho phép trẻ gửi kiến nghị và nhận phản hồi tự động. Hàn Quốc vận hành Cổng thông tin điện tử tiếng nói thanh thiếu niên theo Luật Thanh niên 2020; trẻ có thể gửi kiến nghị, góp ý chính sách và theo dõi tiến độ giải quyết.

Điểm chung của các mô hình này là bao trùm, dễ truy cập, an toàn dữ liệu, tiếp cận trẻ di cư, trẻ vùng xa, trẻ khuyết tật.

4. Mô hình tham gia tại trường học

Trường học là môi trường bền vững nhất để xây dựng văn hóa dân chủ cho trẻ. Australia áp dụng “Nguyên tắc quốc gia về các tổ chức an toàn với trẻ”, cho phép trẻ đánh giá nguy cơ và góp ý nội quy an toàn trường học. Scotland duy trì không gian “Quyền được lắng nghe”, nơi học sinh phản ánh hoặc đề xuất cải thiện môi trường học tập. Canada và Phần Lan coi “ Tiếng nói học sinh” là tiêu chí giáo dục; học sinh tham gia đồng thiết kế chương trình ngoại khóa và chương trình trường học.

Nhìn chung, các mô hình này mang tính thường xuyên, dễ nhân rộng, tác động trực tiếp đến đời sống học đường.

5. Mô hình trong hệ thống bảo vệ trẻ em

Đây là lĩnh vực yêu cầu bảo vệ cao nhất, gắn trực tiếp đến trẻ có nguy cơ. Trong Luật trẻ em 2017 của New Zealand quy định trẻ có quyền tham gia trong mọi quyết định của kế hoạch bảo vệ cá nhân. Luật bảo vệ trẻ  em Na Uy quy định trẻ phải được lắng nghe trong mọi thủ tục; có người đồng hành bảo vệ quyền của trẻ. Như vậy việc tham gia trong bảo vệ trẻ  em chỉ có ý nghĩa khi có quy trình đánh giá rủi ro, chuyển tuyến dịch vụ, bảo mật thông tin.

6. Mô hình cho trẻ yếu thế và trẻ em gái

Đây là nhóm trẻ thường bị rào cản nên cần mô hình đặc thù. Ethiopia, Tanzania (UNFPA–UNICEF) triển khai không gian an toàn cho trẻ em gái – nơi trẻ thảo luận về phòng chống bạo lực giới. Nepal, Bangladesh áp dụng thiết kế nhạy cảm giới, phù hợp thời gian, văn hóa, ngôn ngữ, tránh định kiến. Kenya, Uganda có câu lạc bộ trẻ em gái do trẻ lãnh đạo, tập trung vào kỹ năng tự bảo vệ và vận động cộng đồng.

Các mô hình này đảm bảo nhóm trẻ thiệt thòi không bị bỏ lại phía sau trong quyền tham gia.

Trên cơ sở các kinh nghiệm quốc tế và thực tế tại Việt Nam, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đã bắt đầu triển khai hành trình Sáng kiến trẻ em nhằm thúc đẩy sự tham gia thực chất và có ý nghĩa của trẻ em, hướng tới bậc thang số 8 - bậc cao nhất trong  thang Roger Hart – trẻ em khởi xướng và chủ động thực hiện ý tưởng của mình. Trên cơ sở Kế hoạch Sáng kiến trẻ em số 224/KH-HBVQTEVN ngày 1/11/2024, hàng năm, Hội ban hành Kế hoạch triển khai Sáng kiến trẻ em cụ thể với chủ đề Vì một thế giới an toàn, lành mạnh và bền vững cho mọi trẻ em.

Theo đó, các em được trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết để có thể tự xây dựng các dự án liên quan tới chủ đề nêu trên với sự đồng hành của Hội và các em được chọn vào vòng chung kết sẽ thuyết trình, bảo vệ các dự án này trước hội đồng chuyên gia của Hội. Các dự án xuất sắc, thể hiện sự tham gia thực chất, có ý nghĩa của các em và có tính khả thi sẽ được hỗ trợ kỹ thuật và kinh phí để triển khai tại trường học hoặc cộng đồng trong vòng 3-6 tháng. Các em cũng có cơ hội được lựa chọn tham gia các diễn đàn trẻ em trong nước và quốc tế và trở thành các hạt nhân trong việc nhân rộng mô hình Sáng kiến trẻ em tại các trường học và cộng đồng.

Tới nay hành trình Sáng kiến trẻ em đã nhận được sự hưởng ứng tích cực từ các cơ sở Hội, các cơ sở giáo dục và trẻ em với gần 20 sáng kiến trẻ em lọt vào vòng chung kết. Các sáng kiến tập trung  đề xuất giải quyết các nội dung về bảo vệ môi trường, sức khỏe tâm thần, an toàn môi trường mạng, hòa nhập bạn khuyết tật… Đồng thời 03 trẻ em đã được chọn tham gia Gặp gỡ trẻ em thường niên Châu các năm 2024, 2025 do Liên minh quyền trẻ em châu Á tổ chức và hiện nay 02 sáng kiến của các nhóm trẻ từ Đà Nẵng và Hải Phòng đang được Hội hỗ trợ kinh phí và kỹ thuật để triển khai trong năm học 2025 -2026.

Những kinh nghiệm trên cho thấy những nền tảng cơ bản để trẻ em có thể tham gia một cách thực chất và có ý nghĩa trong quá trình kiến tạo tương lai với tư cách là những chủ nhân của đất nước.