Nhiều cha mẹ và con cái đang mất dần kết nối?

LTS: Những hội nhóm mang tên “ghét bố mẹ” xuất hiện trên mạng xã hội gần đây đang đặt ra một vấn đề không thể xem nhẹ: Vì sao một số trẻ lại chọn không gian mạng để bày tỏ sự bất mãn, tổn thương và những điều khó nói với chính cha mẹ mình?

Đằng sau hai chữ “ghét” có thể không chỉ là sự phản kháng hay bướng bỉnh, mà còn là những nhu cầu chưa được đáp ứng: được lắng nghe, được tôn trọng, được thấu hiểu và được đồng hành.

Điều đáng quan tâm không phải là phán xét những đứa trẻ đang lên tiếng, mà là nhìn vào những khoảng trống đã khiến các em phải tìm đến những cộng đồng như vậy. Khi gia đình chưa phải là nơi trẻ có thể chia sẻ, nhà trường chưa đủ sức nâng đỡ, các dịch vụ hỗ trợ còn hạn chế và không gian mạng thiếu những điểm tựa an toàn, trẻ sẽ tìm kiếm sự đồng cảm ở đâu?

Chuyên đề “Ghét bố mẹ hay tiếng kêu cứu của trẻ?” của Tạp chí Trẻ em Việt Nam đi tìm câu trả lời từ chính tiếng nói của trẻ, từ góc nhìn của cha mẹ, nhà trường và các chuyên gia. Qua đó, đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Người lớn cần làm gì để mỗi đứa trẻ có một nơi an toàn để được lắng nghe, bảo vệ và lớn lên?

Bài 2: Nhiều cha mẹ và con cái đang mất dần kết nối?

*****

Điều đáng sợ không phải là con cãi lại cha mẹ

Theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng thư ký Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, việc một đứa trẻ tham gia những hội nhóm này không có nghĩa em thực sự thù ghét cha mẹ. Có thể các em đang tìm một nơi để bày tỏ nỗi niềm, tìm những người có cùng trải nghiệm để thấy mình không đơn độc.

Điều đó tạo nên một nghịch lý: mạng xã hội có thể trở thành nơi trẻ tìm được sự đồng cảm khi cánh cửa đối thoại trong gia đình đã khép lại, nhưng cũng chính không gian ấy có thể khuếch đại cảm xúc tiêu cực. Một mâu thuẫn cá nhân có thể bị đẩy thành sự phẫn nộ của cả nhóm; trẻ có thể nhận những lời khuyên lệch lạc từ những người chưa đủ chín chắn, thậm chí bị lợi dụng sự tổn thương để dẫn dắt hành vi.

“Điều đáng sợ trong quan hệ cha mẹ - con cái không phải là một lần cãi nhau, mà là ngày đứa trẻ không còn muốn kể bất cứ điều gì cho cha mẹ. Đằng sau sự im lặng ấy có thể là một quá trình mất kết nối kéo dài. Trẻ không còn kể chuyện ở trường, không nói về những điều khiến mình buồn, cũng không tìm đến cha mẹ khi đứng trước một vấn đề khó xử. Khi cánh cửa đối thoại trong gia đình khép lại, mạng xã hội có thể trở thành nơi các em tìm kiếm sự đồng cảm và cảm giác rằng mình không phải người duy nhất đang gặp vấn đề”, PGS.TS Chu Cẩm Thơ phân tích.

Nhưng đó cũng là điểm khiến những hội nhóm này trở nên đáng lo. Theo bà Thơ, không gian mạng vừa có thể giúp trẻ được chia sẻ, vừa có thể tạo ra “vòng xoáy cảm xúc tiêu cực tập thể”. Một mâu thuẫn cá nhân có thể bị khuếch đại thành sự phẫn nộ của cả nhóm; trẻ có thể nhận những lời khuyên lệch lạc từ những người chưa đủ chín chắn, thậm chí bị lợi dụng sự tổn thương để dẫn dắt hành vi.

Tại một tọa đàm mới đây, bác sĩ Nguyễn Trọng An, nguyên Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ Trẻ em, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (nay thuộc Bộ Nội vụ), cho rằng cũng cần thận trọng với chính tên gọi “Con ghét bố mẹ”, bởi có thể chỉ là câu một đứa trẻ nói ra trong lúc đột ngột bất bình với cha mẹ. Nhưng khi những câu nói ấy được lập thành nhóm, thành diễn đàn thì đã là một chuyện khác, vì không thể mặc nhiên coi tất cả những người tham gia là trẻ em, bởi trong đó có thể có nhiều lứa tuổi, chuyên gia và cả những bậc cha mẹ vào xem con mình có ở đó hay không, các em đang nói gì.

Ông còn nhắc đến những áp lực có thể đẩy trẻ tìm đến những không gian như vậy: tuổi dậy thì, áp lực học tập và kỳ vọng của cha mẹ, hay những bữa cơm mà cha mẹ và con cái mỗi người tập trung vào một chiếc điện thoại. Vì thế, ông An cho rằng không nên chỉ nhìn những đứa trẻ trong các hội nhóm này như những người đang “chống lại” cha mẹ. Trong nhiều trường hợp, các em đáng thương nhiều hơn đáng trách.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào những gì đang diễn ra trên mạng, có lẽ vẫn chưa chạm đến gốc của câu chuyện. Một đứa trẻ không đột nhiên tìm đến người xa lạ để kể chuyện gia đình vào ngày em bắt đầu tuổi dậy thì. Đằng sau đó có thể là một quá trình mất kết nối đã diễn ra từ trước.

Khoảng cách có thể bắt đầu từ khi con còn rất nhỏ

Nếu chỉ nhìn những mâu thuẫn ở tuổi dậy thì, người lớn rất dễ cho rằng vấn đề bắt đầu khi đứa trẻ “bướng”, “nổi loạn” hoặc có mạng xã hội.

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ông Nguyễn Ngọc Tân - Giám đốc Trung tâm Phục hồi chức năng người khuyết tật Thụy An (trực thuộc Bộ Y tế), cho rằng sự thiếu hụt “sợi dây gắn kết” giữa cha mẹ và con cái có thể hình thành từ rất sớm. Sau 26 năm chăm sóc hàng ngàn em nhỏ có hoàn cảnh đặc biệt, ông lưu ý đây không phải nguyên nhân duy nhất dẫn tới các vấn đề tâm lý ở trẻ, nhưng là một trong những yếu tố cần được nhìn nhận trong quá trình phát triển của trẻ.

Áp lực công việc khiến một số cha mẹ phải giao việc chăm sóc con cho người giúp việc; trong những hoàn cảnh khác, tivi, điện thoại và các thiết bị điện tử được sử dụng để dỗ trẻ ăn, dỗ trẻ chơi. Khi những cách này lặp lại, tương tác trực tiếp giữa cha mẹ và con có thể bị thu hẹp ngay từ những năm đầu đời.

Theo ông Tân,  ngày trước trẻ cảm nhận tình cảm từ lời ru, từ hơi thở, vòng tay của cha mẹ, ông bà. Lời ru và bế ẵm không chỉ là một cách đưa trẻ vào giấc ngủ, đó còn là sự đồng hành của người lớn bên cạnh đứa trẻ. Khi thiết bị điện tử có thể “giải quyết nhanh” những nhu cầu trước mắt của trẻ, những tương tác ấy có thể bị thay thế.

Trẻ lớn lên từng ngày, những gì diễn ra lặp đi lặp lại trong đời sống gia đình sẽ tác động đến quá trình phát triển tâm sinh lý của trẻ. Cha mẹ ít gần gũi cũng sẽ ít nắm bắt được con đang áp lực chuyện học ra sao, mong muốn điều gì, cần được hỗ trợ ở đâu. Vì thế, khoảng cách giữa cha mẹ và con cái chưa hẳn xuất hiện vào ngày đứa trẻ bắt đầu phản ứng lại người lớn. Nó có thể đã hình thành bởi hàng loạt khoảng cách nhỏ trước đó. Khoảng cách ấy còn chịu tác động bởi một khoảng cách khác: khoảng cách thế hệ.

Giữ kết nối không phải là việc riêng của mỗi gia đình

Bác sĩ Nguyễn Trọng An đã đi qua nhiều biến động, từ thương binh nặng, thời bao cấp đến thời kinh tế mở. Ông nhìn thấy sự thay đổi ấy từ chính trải nghiệm của nhiều thế hệ. Thời ông còn nhỏ, không có mạng xã hội, không có những hội nhóm, những điều thầm kín trong gia đình cũng ít được nói ra. Trẻ có thể không dám nói với cha mẹ rằng mình ghét điều này, không thích điều kia; việc giữ những bất bình ấy trong lòng đôi khi gần như là một cách ứng xử quen thuộc của cả thế hệ.

Ngày nay, trẻ có nhiều không gian hơn để thể hiện quan điểm cá nhân, và có thể nói ra điều mình nghĩ gần như ngay lập tức. Các em có thể tranh luận, phản biện, bày tỏ sự không đồng tình với cha mẹ theo những cách mà trẻ em của thế hệ trước ít có cơ hội.

Nhưng vẫn có những đứa trẻ không thể nói với cha mẹ những điều khiến mình tổn thương, những mâu thuẫn mình đang gặp phải hay những suy nghĩ mà các em sợ bị phán xét. Khi đó, các em có thể tìm đến một không gian khác.

Theo bác sĩ Nguyễn Trọng An, gia đình vẫn là tổ ấm quan trọng nhất, nhưng cha mẹ không thể đơn giản lấy kinh nghiệm mình từng được giáo dục để áp dụng nguyên vẹn với con. Bối cảnh xã hội, công nghệ, cách trẻ tiếp nhận thông tin và những vấn đề trẻ phải đối diện đã thay đổi; có những cách giáo dục từng phù hợp nhưng nay đã lỗi thời.

Ông cũng cho rằng, vấn đề cần được nhìn từ một gốc rễ rộng hơn: giáo dục ở cả gia đình, nhà trường và xã hội, trong đó gia đình giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Theo ông: “Với gia đình, điều cần trước hết là tạo ra thời gian và không gian để cha mẹ tiếp xúc với con. Không nhất thiết phải có một “buổi tâm sự” được chuẩn bị nghiêm túc. Có thể bắt đầu từ một câu hỏi rất đời thường vào cuối ngày: hôm nay con có vấn đề gì không, sao trông con buồn? Trước hết phải lắng nghe, sau đó mới chia sẻ”, ông nói.

Ở nhà trường, các em cần được trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng sử dụng mạng xã hội và khả năng nhận ra những cạm bẫy trên không gian mạng. Những nội dung ấy cần được chọn lọc, chia nhỏ, thiết kế phù hợp với từng độ tuổi và tâm sinh lý.

Còn ở phạm vi xã hội, trẻ không chỉ học từ sách vở. Các em quan sát cách người lớn sống, cách họ thực hiện trách nhiệm, cách cộng đồng phản ứng trước điều đúng và điều sai. Muốn giáo dục trẻ, môi trường xã hội cũng phải có những chuẩn mực đủ nhất quán để trẻ quan sát và học theo.

Bác sĩ Nguyễn Trọng An lưu ý: "Với những gia đình còn thiếu điều kiện tiếp cận thông tin, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, cần phải cập nhật kiến thức cho cha mẹ và tăng cường vai trò của các tổ chức cộng đồng, mạng lưới công tác xã hội trong hỗ trợ gia đình chăm sóc, giáo dục và phòng ngừa nguy cơ cho trẻ".