Trẻ em Việt Nam sử dụng mạng từ sớm: Làm sao để bảo vệ tuổi thơ trong thời đại số?

Trẻ lên mạng sớm, những nguy cơ cũng đến gần hơn

Trong nhiều gia đình hiện nay, hình ảnh trẻ nhỏ thành thạo điều khiển tivi thông minh, tự tìm video yêu thích trên YouTube hoặc chơi game trên điện thoại không còn xa lạ. Công nghệ đã len vào đời sống của trẻ em từ rất sớm, trở thành công cụ học tập, giải trí và kết nối hằng ngày.

Chị Hoàng Lan (Phường Giảng Võ, Hà Nội), có con trai 8 tuổi, cho biết ban đầu chị chỉ cho con dùng điện thoại để học tiếng Anh và xem hoạt hình. “Nhưng sau đó cháu tự biết tìm video, rồi chuyển sang xem cả những nội dung không phù hợp. Có hôm tôi kiểm tra thì thấy con xem video thử thách nguy hiểm mà mình không hề biết trước đó”, chị Lan chia sẻ.

Theo thông tin được công bố tại một hội thảo về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng năm 2024, hơn 90% trẻ em Việt Nam sử dụng Internet hằng ngày và đối mặt nhiều nguy cơ trên không gian mạng. Đáng chú ý, số liệu từ Trung tâm Ứng cứu khẩn cấp không gian mạng Việt Nam cho thấy trẻ em Việt Nam bắt đầu tiếp cận Internet từ khoảng 9 tuổi, sớm hơn khoảng 4 năm so với độ tuổi trung bình toàn cầu.

Không chỉ tiếp cận sớm, thời gian trẻ ở trên mạng cũng ngày càng kéo dài. Theo UNICEF, tỷ lệ trẻ 12-13 tuổi sử dụng Internet hằng ngày lên tới 82%, trong khi nhóm 14-15 tuổi là 93%. Thời lượng trung bình được ghi nhận khoảng 3 - 4 giờ mỗi ngày.

Những con số này cho thấy Internet không còn là “không gian phụ” trong đời sống trẻ em, mà đã trở thành một phần đáng kể trong quá trình lớn lên của các em. Trẻ học ngoại ngữ qua ứng dụng, xem video hướng dẫn vẽ tranh, tìm kiếm kiến thức, trò chuyện với bạn bè, tham gia các lớp học trực tuyến.

Em Quốc Minh (học sinh lớp 6, Hà Nội) chia sẻ: “Con thường xem video học Toán và tiếng Anh trên mạng. Có nhiều bài trên lớp chưa hiểu, lên mạng xem lại thì dễ hiểu hơn. Nhưng đôi khi con cũng bị cuốn sang xem video giải trí mà quên mất thời gian”.

Ở mặt tích cực, môi trường số mở ra nhiều cơ hội mà các thế hệ trước khó có được. Tuy nhiên, mặt trái cũng xuất hiện rõ hơn. Trẻ có thể tiếp xúc với nội dung độc hại, thông tin sai lệch, quảng cáo không phù hợp, bạo lực mạng, lừa đảo trực tuyến hoặc các hành vi xâm hại tinh vi.

Anh Tuấn (Phường Cầu Giấy, Hà Nội), phụ huynh có con học lớp 7, cho biết con anh từng bị người lạ nhắn tin trong một trò chơi trực tuyến. “Ban đầu chỉ là hỏi chuyện bình thường, nhưng sau đó người này hỏi thông tin cá nhân. May là cháu thấy lạ nên kể lại với bố mẹ. Nếu không, tôi cũng không biết chuyện gì có thể xảy ra”, anh Tuấn nói.

Với những trẻ còn nhỏ, khả năng phân biệt đúng - sai, thật - giả, an toàn - nguy hiểm trên mạng vẫn còn hạn chế. Nếu thiếu sự đồng hành của người lớn, chiếc màn hình có thể trở thành cánh cửa dẫn trẻ đến những rủi ro mà chính các em không nhận biết được.

Một vấn đề khác ít được nhìn thấy ngay là sự thay đổi trong thói quen sống. Khi thời gian rảnh bị lấp đầy bởi video ngắn, trò chơi điện tử hoặc mạng xã hội, trẻ có thể giảm vận động, ít giao tiếp trực tiếp, ít tham gia hoạt động ngoài trời.

Chị Thùy Hương (Hà Nội) chia sẻ: “Trước đây con tôi rất thích chơi ngoài sân với bạn. Nhưng từ khi có điện thoại, cứ rảnh là cháu đòi xem video. Nếu không cho xem thì dễ cáu gắt hơn. Tôi nhận ra mình phải thay đổi cách quản lý chứ không thể để con tự do như vậy”.

Những kỹ năng tưởng như rất tự nhiên của tuổi thơ như chơi cùng bạn, xử lý mâu thuẫn, chờ đợi, chia sẻ, hợp tác… có nguy cơ bị thu hẹp nếu trẻ dành quá nhiều thời gian trước màn hình.

Điều đáng lo không phải là công nghệ xuất hiện trong tuổi thơ, mà là công nghệ xuất hiện quá sớm, quá nhiều và thiếu định hướng.

Theo bà Silvia Danailov, Trưởng Đại diện UNICEF tại Việt Nam, Việt Nam là một trong những quốc gia đi đầu khu vực về bảo vệ trẻ em trong môi trường số, nhưng vẫn cần hoàn thiện khung pháp lý để xử lý các hành vi mới như dụ dỗ, xâm hại và bóc lột trẻ em trực tuyến. 

Không thể chỉ cấm đoán, trẻ cần được dạy cách sống an toàn trong thế giới số

Trước thực tế này, nhiều phụ huynh lựa chọn cách cấm con dùng điện thoại, hạn chế tivi hoặc cắt Internet. Tuy nhiên, đây không phải lúc nào cũng là giải pháp bền vững.

Chị Hoàng Lan cho biết từng thử “cấm tuyệt đối” con dùng điện thoại trong một tuần. “Nhưng cháu phản ứng rất mạnh, thậm chí giấu bố mẹ để mượn điện thoại của người khác. Lúc đó tôi hiểu là cấm đoán không giải quyết được vấn đề”, chị nói.

Trẻ em hôm nay lớn lên trong một xã hội số hóa mạnh mẽ. Học tập, giải trí, giao tiếp và sau này là công việc đều ít nhiều gắn với công nghệ. Việc tách trẻ hoàn toàn khỏi Internet là điều khó khả thi. Vấn đề quan trọng hơn là người lớn có đang hiểu đủ về thế giới số mà trẻ đang tham gia hay không.

Thay vì chỉ hỏi “con dùng điện thoại bao lâu”, cha mẹ cần quan tâm thêm những câu hỏi như “con đang xem gì”, “con trò chuyện với ai”, “con cảm thấy thế nào sau khi dùng mạng”, “con có biết phải làm gì nếu gặp nội dung xấu hay bị người lạ tiếp cận không”.

Những câu hỏi này giúp người lớn chuyển từ kiểm soát sang đồng hành, nhưng đồng hành không có nghĩa là buông lỏng: trẻ vẫn cần giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, quy định rõ ràng về nội dung được xem, không gian được dùng thiết bị và thời điểm phải rời màn hình, đồng thời các giới hạn ấy nên đi kèm giải thích, trò chuyện và sự làm gương từ chính người lớn.

Anh Tuấn chia sẻ: “Gia đình tôi quy định không dùng điện thoại trong bữa ăn và trước giờ ngủ. Ban đầu con không quen, nhưng khi bố mẹ cũng thực hiện nghiêm túc thì cháu dần chấp nhận”.

Ở góc độ an toàn thông tin, ông Ngô Tuấn Anh, chuyên gia an ninh mạng cho rằng, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng cần được triển khai theo mô hình nhiều lớp, bởi không một giải pháp riêng lẻ nào có thể bao quát hết các rủi ro. Gia đình và nhà trường là tuyến bảo vệ gần gũi nhất với trẻ, song vẫn cần được hỗ trợ bởi các công cụ công nghệ như lọc nội dung độc hại, cảnh báo truy cập nguy hiểm, quản lý thời gian sử dụng thiết bị, phát hiện website lừa đảo, bảo vệ dữ liệu cá nhân và giúp phụ huynh giám sát con ở mức phù hợp.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là một phần của giải pháp. Theo các chuyên gia, việc cấm đoán cực đoan, như rút điện, cắt Wi-Fi hay tịch thu thiết bị, khó mang lại hiệu quả lâu dài. Thay vào đó, cha mẹ cần đối thoại với con, cùng thống nhất những nguyên tắc sử dụng Internet như thời gian lên mạng, nội dung được tiếp cận, không gian sử dụng thiết bị, quy định không chia sẻ thông tin cá nhân, không nhấp vào đường link lạ và phải báo với người lớn khi bị người lạ tiếp cận. 

Một số chuyên gia gợi ý gia đình có thể xây dựng thỏa thuận sử dụng Internet như một “hợp đồng” giữa cha mẹ và con, để trẻ hiểu rằng các giới hạn được đặt ra nhằm bảo vệ các em, chứ không phải tước đi quyền được tiếp cận công nghệ.

Cùng với gia đình, nhà trường cần đưa kỹ năng số trở thành một nội dung quan trọng trong giáo dục bảo vệ trẻ em. Trẻ cần được hướng dẫn cách nhận diện thông tin sai lệch, bảo vệ dữ liệu cá nhân, giữ an toàn hình ảnh riêng tư, ứng xử văn minh trên mạng và tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp tình huống nguy hiểm.

Ở cấp độ rộng hơn, trách nhiệm cũng thuộc về các nền tảng công nghệ, cơ quan quản lý và tổ chức bảo vệ trẻ em. Không gian mạng dành cho trẻ cần được thiết kế an toàn hơn, minh bạch hơn, có cơ chế phát hiện và ngăn chặn nội dung độc hại kịp thời, thay vì chỉ xử lý khi sự việc đã xảy ra.

Tuổi thơ hôm nay có thể không còn giống những thế hệ trước. Những trò chơi ngoài sân, cánh diều, trang sách có thể song hành với lớp học trực tuyến, video sáng tạo và các trò chơi công nghệ. Vấn đề không phải là kéo trẻ ra khỏi Internet bằng mọi giá, mà là không để các em đơn độc trong thế giới ấy.

Internet không nhất thiết lấy đi tuổi thơ của trẻ. Điều đáng lo là khi người lớn chậm đồng hành, thiếu hiểu biết hoặc chỉ phản ứng bằng mệnh lệnh cấm đoán, trẻ có thể mất đi sự an toàn, khả năng kết nối trực tiếp, thói quen vận động và năng lực tự bảo vệ mình. Bảo vệ trẻ em trong thời đại số vì thế là giúp các em bước vào không gian mạng với đủ hiểu biết, kỹ năng và bản lĩnh, đồng thời vẫn giữ được một tuổi thơ cân bằng giữa màn hình và đời sống thật./.