TS. Nguyễn Tiến Luận: "Thành công lớn nhất của nền giáo dục là đào tạo nên những con người tử tế"

Trong nhiều năm qua, giáo dục thường được nhìn nhận qua điểm số, thành tích hay tỷ lệ đỗ đạt. Nhưng khi xã hội bước vào kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo và những biến đổi nhanh chưa từng có, câu hỏi quan trọng hơn được đặt ra là: nền giáo dục sẽ tạo nên những con người như thế nào?

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Nguyễn Tiến Luận - Nhà sáng lập, Hiệu trưởng Trường Đại học Nguyễn Trãi nhận định, mục tiêu cốt lõi của giáo dục không chỉ là đào tạo những người giỏi chuyên môn, mà phải bồi dưỡng những con người có trí tuệ, có văn hóa và biết sống tử tế, đó là nền tảng bền vững cho sự phát triển của mỗi quốc gia.

GIÁO DỤC VIỆT NAM CẦN TƯ DUY MỚI, CÁCH TIẾP CẬN MỚI

Nhà báo Ngọc Quang: Thưa TS. Nguyễn Tiến Luận, xin được bắt đầu bằng vấn đề đang được cả xã hội quan tâm hiện nay, đó là có nên tiếp tục duy trì kỳ thi "2 trong 1" vừa xét công nhận tốt nghiệp THPT, vừa là căn cứ tuyển sinh đại học. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Với tư cách là một người nhiều năm nghiên cứu và làm việc trong lĩnh vực giáo dục tại các quốc gia có nền giáo dục phát triển như Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc... tôi cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia của Việt Nam đã hoàn thành vai trò lịch sử trong một giai đoạn nhất định. Đến nay, mô hình này đã bộc lộ nhiều dấu hiệu lỗi thời và không còn phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục cũng như xu thế phát triển của thế giới.

Thực ra, tôi đã nhiều lần kiến nghị về vấn đề này trong vài năm qua. Tuy nhiên, những đề xuất ấy vẫn chưa được các cơ quan quản lý giáo dục quan tâm, nghiên cứu một cách đầy đủ để xem xét như một nội dung cần cải cách.

Trước hết, cần nhìn thẳng vào những bất cập của kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia hiện nay.

Kỳ thi được tổ chức thống nhất trên phạm vi cả nước. Trước đây, học sinh phải thi ba môn bắt buộc là Toán, Ngữ văn, tiếng Anh cùng một bài thi tổ hợp; hai năm gần đây đã điều chỉnh còn Toán, Ngữ văn và hai môn tự chọn. Dù có thay đổi về kỹ thuật, bản chất của cách đánh giá vẫn chưa thay đổi.

Điều tôi luôn trăn trở là: Vì sao một học sinh có năng khiếu nổi trội về khoa học tự nhiên, công nghệ, nghệ thuật hay thể thao vẫn phải chứng minh năng lực của mình thông qua những môn học không phản ánh đúng thế mạnh và định hướng phát triển của bản thân? Một kỳ thi như vậy khó có thể đánh giá toàn diện năng lực của người học.

Bất cập lớn hơn là chúng ta vẫn đang sử dụng cùng một kết quả thi cho hai mục tiêu hoàn toàn khác nhau: vừa để xét công nhận tốt nghiệp THPT, vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học. Đây là cách làm "hai trong một" thiếu cơ sở khoa học, bởi mục tiêu của hai hoạt động này không giống nhau. Một bên nhằm xác nhận học sinh đã hoàn thành chương trình phổ thông, trong khi bên kia cần lựa chọn những thí sinh phù hợp với yêu cầu của từng ngành đào tạo.

Hệ quả là kỳ thi vô hình trung đồng nhất mọi học sinh trong cùng một khuôn mẫu đánh giá, chưa tôn trọng sự khác biệt về năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp. Trong khi đó, ở nhiều quốc gia có nền giáo dục tiên tiến, học sinh được hướng nghiệp từ sớm, được lựa chọn môn học phù hợp với năng lực và được đánh giá theo nhiều hình thức khác nhau. Ngược lại, ở Việt Nam, tương lai của hàng triệu học sinh vẫn đang phụ thuộc rất lớn vào kết quả của một kỳ thi có cấu trúc tương đối cứng nhắc.

Nếu tiếp tục duy trì mô hình này mà không có những cải cách căn bản, chúng ta sẽ phải trả giá bằng nhiều nguồn lực:

Thứ nhất là chi phí rất lớn hàng năm của các gia đình, từ tiền học thêm, ôn luyện, đi lại đến ăn ở trong mỗi mùa thi.

Thứ hai là chi phí của Nhà nước và toàn xã hội dành cho việc tổ chức một kỳ thi quy mô quốc gia với nguồn lực cũng vô cùng lớn.

Thứ ba, quan trọng hơn cả là chi phí cơ hội, học sinh dành quá nhiều thời gian và công sức để luyện thi nhưng chưa chắc được học đúng ngành phù hợp với năng lực, xã hội cũng mất đi cơ hội sử dụng hiệu quả, nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nhà báo Ngọc Quang: Vậy theo ông, đâu là hướng cải cách phù hợp với xu thế phát triển trong giai đoạn hiện nay?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển đã chuyển sang mô hình phân cấp rõ ràng: trường THPT xét tốt nghiệp dựa trên quá trình học tập và đánh giá năng lực, còn các trường đại học tự chủ tuyển sinh theo tiêu chí phù hợp với từng ngành đào tạo.

Nếu cứ duy trì kỳ thi chung như hiện nay không thể phản ánh đầy đủ năng lực của người học, hạn chế tính linh hoạt của hệ thống giáo dục mà còn tạo ra khoảng cách giữa các nhóm học sinh ở đô thị và nông thôn.  Vì vậy, các địa phương, các trường THPT nên được trao quyền xét tốt nghiệp dựa trên kết quả học tập trong ba năm phổ thông, đi kèm với cơ chế đánh giá toàn diện và minh bạch. Đồng thời, các trường đại học cần được tự chủ tuyển sinh theo yêu cầu của từng ngành đào tạo. Cách làm này giúp nhà trường tuyển đúng người, đồng thời tạo điều kiện để học sinh định hướng nghề nghiệp từ sớm và chuẩn bị chuyên sâu cho lĩnh vực mình lựa chọn.

Chẳng hạn, học sinh muốn theo học Kiến trúc có thể tập trung vào các môn Toán, Vật lý và Vẽ; còn những em định hướng ngành Y cần chú trọng Toán, Hóa học và Sinh học. Việc áp dụng cùng một tổ hợp môn bắt buộc cho mọi học sinh là thiếu linh hoạt và làm gia tăng áp lực tâm lý đối với các em.

Tôi xin đề xuất ba kiến nghị nhằm tháo gỡ những bất cập hiện nay và hướng tới một nền giáo dục hiệu quả, công bằng hơn:

Thứ nhất, kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử trong một giai đoạn nhất định. Trong bối cảnh hiện nay, kỳ thi này bộc lộ không ít hạn chế, đồng thời tiêu tốn nhiều nguồn lực của Nhà nước, gia đình và xã hội. Vì vậy, cần mạnh dạn phân cấp, trao quyền cho các địa phương và các trường THPT xét công nhận tốt nghiệp trên cơ sở quá trình học tập, kết quả rèn luyện và hệ thống đánh giá minh bạch, khách quan.

Thứ hai, cần trao quyền tự chủ thực chất cho các trường đại học trong tuyển sinh. Mỗi cơ sở đào tạo được lựa chọn phương thức đánh giá phù hợp với đặc thù ngành nghề, qua đó tuyển chọn đúng những học sinh có năng lực và tố chất đáp ứng yêu cầu đào tạo.

Thứ ba, mọi cải cách cần hướng đến mục tiêu bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng cho mọi học sinh, nhất là ở vùng sâu, vùng xa và khu vực còn nhiều khó khăn. Muốn vậy, cần giảm áp lực thi cử, đẩy mạnh công tác hướng nghiệp và tạo điều kiện để mỗi học sinh được phát triển theo năng lực, sở trường của mình.

ĐỔI MỚI GIÁO DỤC PHẢI BẮT ĐẦU TƯ TRIẾT LÝ DẠY LÀM NGƯỜI

Nhà báo Ngọc Quang: Những đề xuất rất ấn tượng mà ônng vừa nêu đều hướng tới việc thay đổi cách đánh giá học sinh. Nhưng sâu xa hơn, nhiều người cho rằng muốn đổi mới thi cử thì trước hết phải bắt đầu từ triết lý giáo dục. Theo ông, triết lý đó cần được xác lập như thế nào?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Theo tôi, mục tiêu quan trọng nhất của giáo dục không phải chỉ là đào tạo ra những học sinh đạt điểm cao hay những người lao động có kỹ năng nghề nghiệp tốt, mà trước hết phải đào tạo nên những con người có văn hóa, có nhân cách và biết sống tử tế. Một quốc gia muốn phát triển bền vững thì nền tảng không chỉ nằm ở khoa học, công nghệ hay kinh tế, mà còn nằm ở chất lượng con người.

Ngay từ bậc mầm non và tiểu học, trẻ em cần được dạy cách biết yêu thương, biết tôn trọng người khác, biết nói lời cảm ơn, xin lỗi, giữ lời hứa, có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và đất nước. Những giá trị ấy phải trở thành một phần tự nhiên trong quá trình giáo dục hằng ngày chứ không chỉ nằm trong vài tiết học đạo đức hay những khẩu hiệu treo trên tường.

Tôi cho rằng dạy văn hóa ứng xử, dạy lòng nhân ái, tinh thần phụng sự và trách nhiệm công dân phải được đặt ngang tầm với việc dạy kiến thức. Người có tri thức nhưng thiếu đạo đức có thể gây ra những hậu quả rất lớn cho xã hội. Ngược lại, một con người có nhân cách tốt sẽ luôn biết học tập, biết cống hiến và biết sử dụng năng lực của mình vì lợi ích chung.

Vì vậy, cải cách giáo dục không chỉ là thay đổi chương trình, sách giáo khoa hay cách thức thi cử, điều quan trọng hơn là xác lập lại triết lý giáo dục: dạy làm người trước, dạy tri thức sau, xa xưa các cụ đã nói "tiên học lễ, hậu học văn". Xây dựng được những thế hệ vừa có trí tuệ, vừa có văn hóa và lòng tử tế, đó mới chính là thành công lớn nhất của nền giáo dục và cũng là nền móng vững chắc cho tương lai đất nước.

Nhà báo Ngọc Quang: Để đào tạo thế hệ trẻ trở thành những người có đạo đức, tử tế và phát huy được năng lực cá nhân, theo ông cần có những giải pháp gì?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Tôi mong sẽ có một cuộc cải cách giáo dục thực chất. Chúng ta đã nói nhiều về đổi mới giáo dục, nhưng nếu không có những thay đổi căn bản thì rất khó tạo ra bước chuyển về chất lượng nguồn nhân lực.

Để đào tạo thế hệ trẻ trở thành những người có đạo đức, tử tế và phát huy được năng lực cá nhân, cần một chiến lược toàn diện, bền bỉ và nhân văn từ gia đình, nhà trường và xã hội.

Thứ nhất, giáo dục đạo đức phải được đặt nền tảng từ sớm thông qua việc nêu gương của người lớn, đặc biệt là cha mẹ và thầy cô. Trẻ cần được sống trong môi trường mà lòng nhân ái, sự trung thực và tinh thần trách nhiệm được thực hành hằng ngày, chứ không chỉ được giảng dạy.

Thứ hai, nhà trường cần chuyển từ mô hình truyền thụ kiến thức sang giáo dục khai phóng, tôn trọng cá tính, khuyến khích học sinh khám phá năng lực, rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng sống. Giáo dục không nên tạo ra những "sản phẩm đồng loạt", mà phải nuôi dưỡng sự khác biệt tích cực của mỗi học sinh.

Thứ ba, xã hội cần tạo dựng môi trường để những giá trị tử tế được đề cao, người trẻ có cơ hội trải nghiệm, thử sức và trưởng thành. Giáo dục không chỉ là dạy chữ mà còn phải khơi dậy phẩm chất và tiềm năng của mỗi con người.

Ở lễ trao bằng cho hơn 400 tân cử nhân, tân kiến trúc sư của Trường Đại học Nguyễn Trãi diễn ra cách đây mấy ngày, tôi đã gửi tới các em sinh viên lời dặn dò ba trụ cột cốt lõi:

Tự tin: Tin vào chính mình, giữ vững giá trị bản thân và không bao giờ đánh mất mình.

Bản lĩnh: Đủ vững vàng để khi gặp vấp ngã hay thất bại, biết đứng dậy mạnh mẽ hơn, đi tiếp.

Dũng cảm: Bước ra khỏi vùng an toàn, bứt phá tiến về phía trước để vượt qua mọi thử thách. 

Quan trọng hơn, tôi mong muốn các em "Dám nghĩ khác - Dám làm thật - Dám bứt phá", trong mọi hoàn cảnh luôn phải là người có trách nhiệm, trung thực, sống tử tế. Đó cũng là những yếu tố vô cùng quan trọng cần bền bỉ vun đắp cho thế hệ trẻ.

Vấn đề cốt lõi của giáo dục không phải là truyền đạt thật nhiều kiến thức, mà là nuôi dưỡng nhân cách và đánh thức tiềm năng của mỗi đứa trẻ. Giáo dục đạo đức trước hết bắt đầu từ tấm gương của cha mẹ, thầy cô và môi trường sống xung quanh. Bên cạnh đó, cần giảm áp lực điểm số để học sinh được khám phá bản thân, được quyền thử, sai và trưởng thành. Khi được tin tưởng, lắng nghe và trao cơ hội lựa chọn, mỗi đứa trẻ không chỉ phát huy tốt hơn năng lực của mình, mà còn biết sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng.

Trân trọng cảm ơn TS. Nguyễn Tiến Luận với những chia sẻ tâm huyết, sâu sắc về đổi mới giáo dục, từ cách nhìn nhận lại việc đánh giá người học đến mục tiêu lớn hơn là đào tạo những con người có trí tuệ, văn hóa và sự tử tế.