TS. Nguyễn Tiến Luận: "Thành công lớn nhất của nền giáo dục là đào tạo nên những con người tử tế"

Trong nhiều năm qua, giáo dục thường được nhìn nhận qua điểm số, thành tích học tập hay tỷ lệ đỗ đạt. Nhưng khi xã hội bước vào kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo với những biến đổi nhanh chóng chưa từng có, câu hỏi quan trọng hơn được đặt ra: Giáo dục sẽ tạo nên những con người như thế nào cho tương lai?

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Nguyễn Tiến Luận - Nhà sáng lập, Hiệu trưởng Trường Đại học Nguyễn Trãi cho rằng, tri thức có thể giúp con người tạo dựng nghề nghiệp, nhưng chỉ có nhân cách mới làm nên giá trị của một con người.

Từ một người lính binh nhì bước ra giữa khói lửa chiến tranh, trở về tiếp tục học tập và dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục, ông luôn theo đuổi một niềm tin nhất quán: mục tiêu cao nhất của giáo dục là nuôi dưỡng những con người tử tế, biết yêu thương, biết ơn và biết cống hiến.

XÂY DỰNG NHÂN CÁCH, HÌNH THÀNH NHỮNG CON NGƯỜI TỬ TẾ

Nhà báo Ngọc Quang: Thưa TS. Nguyễn Tiến Luận, ông nhiều lần nhấn mạnh rằng "thành công lớn nhất của giáo dục là đào tạo nên những con người tử tế". Theo ông, vì sao sự tử tế cần trở thành giá trị cốt lõi của nền giáo dục Việt Nam?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Tôi luôn tin rằng, trước khi đào tạo một người giỏi, giáo dục phải đào tạo một con người tử tế. Tri thức giúp con người làm được việc, nhưng nhân cách quyết định con người sẽ sử dụng tri thức ấy vì ai và vì điều gì.

Một dân tộc muốn hùng cường cần có nhiều người tài, nhưng một quốc gia muốn phát triển bền vững thì những người tài ấy phải biết sống trung thực, trách nhiệm, nhân ái và có tinh thần phụng sự.

Giá trị ấy không phải điều mới mẻ, mà đã được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử của dân tộc Việt Nam. Từ những đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Ăn quả nhớ người trồng cây", "Thương người như thể thương thân" đến truyền thống đoàn kết, nghĩa tình trong công cuộc dựng nước và giữ nước, cha ông ta luôn coi phẩm chất con người là nền tảng tạo nên sức mạnh dân tộc.

Triết lý ấy được gửi gắm qua lời dạy "Tiên học lễ, hậu học văn". Đó không chỉ là một bài học đạo đức, mà còn là quan niệm sâu sắc của cha ông ta về giáo dục: học trước hết là để làm người, để biết cách ứng xử, biết yêu thương và sống có trách nhiệm với cộng đồng.

Trong tinh hoa văn hóa nhân loại, nhiều giá trị tốt đẹp cũng gặp nhau ở điểm chung là hướng con người đến sự thiện lành. Phật giáo đề cao lòng từ bi, trí tuệ, sự bao dung và lối sống không làm tổn hại đến người khác. Những giá trị ấy có sự đồng điệu với truyền thống nhân văn của dân tộc Việt Nam.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng để lại một tư tưởng sâu sắc về giáo dục con người. Người từng căn dặn: "Có tài mà không có đức là người vô dụng. Có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó". Đây không chỉ là quan điểm về mối quan hệ giữa tài và đức, mà còn là một triết lý giáo dục sâu sắc: con người muốn đóng góp cho xã hội phải vừa có năng lực, vừa có đạo đức.

Người cũng đặc biệt quan tâm đến việc bồi dưỡng thế hệ trẻ, đào tạo những con người vừa "hồng" vừa "chuyên" - vừa có lý tưởng, phẩm chất đạo đức, vừa có tri thức và năng lực để phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.

Theo tôi, đó chính là triết lý giáo dục mà Việt Nam cần tiếp tục gìn giữ và phát huy trong thời đại mới. Chúng ta có thể tiếp thu những thành tựu giáo dục tiên tiến của thế giới, nhưng không thể đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc. Giáo dục phải bắt đầu từ những điều rất căn bản: lòng biết ơn cha mẹ, sự kính trọng thầy cô, tình yêu quê hương, niềm tự hào về lịch sử và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.

Tôi là một người lính từng đi qua chiến tranh. Mỗi lần trở lại chiến trường xưa, đứng trước những đồng đội đã mãi mãi nằm lại khi tuổi đời còn rất trẻ, tôi càng thấm thía rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao thế hệ.

Vì vậy, giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải nuôi dưỡng lòng biết ơn, trách nhiệm và tình yêu Tổ quốc. Tôi mong rằng khi bước ra khỏi giảng đường, mỗi sinh viên không chỉ mang theo một tấm bằng, mà còn mang theo một hệ giá trị sống: trung thực, nhân ái, trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Bởi sau cùng, thành công lớn nhất của giáo dục không phải là tạo ra những con người chỉ nổi tiếng hay thành đạt, mà là đào tạo nên những con người có nhân cách, có bản lĩnh và biết sống vì những giá trị tốt đẹp hơn chính mình.

Nhà báo Ngọc Quang: Theo ông, một con người tử tế được hình thành như thế nào?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Sự tử tế không tự nhiên mà có, đó là kết quả của một quá trình giáo dục, rèn luyện và tự hoàn thiện suốt đời.

Gia đình chính là trường học đầu tiên của mỗi con người. Từ gia đình, trẻ học cách yêu thương, kính trọng ông bà, cha mẹ, biết nói lời cảm ơn, xin lỗi và biết quan tâm đến những người xung quanh.

Nhà trường là nơi tiếp tục vun đắp những giá trị ấy. Người thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà còn truyền cảm hứng sống, truyền thái độ ứng xử và tinh thần trách nhiệm.

Xã hội là môi trường để con người trải nghiệm, va chạm và trưởng thành. Một xã hội biết đề cao điều tốt đẹp sẽ tạo điều kiện để những giá trị nhân văn được lan tỏa.

Nhưng cuối cùng, mỗi người phải tự giáo dục chính mình. Nhân cách không phải là thứ có được một lần rồi tồn tại mãi mãi, mà cần được rèn luyện mỗi ngày bằng sự tự soi xét, tự sửa mình và không ngừng hoàn thiện.

VUN ĐẮP CHO THẾ HỆ TRẺ CÓ TRÍ TUỆ, NHÂN CÁCH VÀ TINH THẦN PHỤNG SỰ

Nhà báo Ngọc Quang: Ông từng là người lính đi qua chiến tranh. Những năm tháng ấy đã ảnh hưởng như thế nào đến triết lý giáo dục và quan niệm sống của ông?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Chiến tranh đã cho tôi những bài học sâu sắc về giá trị của sự sống, tình đồng đội và trách nhiệm với cộng đồng. Tôi từng chứng kiến những khoảnh khắc sinh tử nơi chiến trường. Trong đơn vị của tôi, 46 đồng đội đã mãi mãi nằm lại khi tuổi đời còn rất trẻ. Họ đã hy sinh khi chưa kịp thực hiện những ước mơ giản dị của tuổi thanh xuân.

Sau chiến tranh, mỗi khi nhớ về họ, tôi luôn tự nhắc mình phải sống sao cho xứng đáng với sự hy sinh ấy. Chính những trải nghiệm đó khiến tôi càng tin rằng giáo dục không chỉ đào tạo những con người thành đạt, mà phải nuôi dưỡng những con người biết trân trọng hòa bình, biết yêu thương và có trách nhiệm với đất nước và giờ đây tôi muốn trao truyền cho các thế hệ học trò của mình.

Nhà báo Ngọc Quang: Ông thường nhắc đến lòng biết ơn như một giá trị quan trọng trong giáo dục nhân cách. Vì sao theo ông, biết ơn lại là nền tảng của một con người tốt đẹp?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Tôi luôn nghĩ rằng một con người biết ơn sẽ khó trở thành người vô cảm. Biết ơn cha mẹ, thầy cô, quê hương và những người đã giúp mình trưởng thành cũng chính là cách để mỗi người hiểu được giá trị của sự sẻ chia và trách nhiệm.

Ông cha ta đã gửi gắm đạo lý ấy qua những câu nói giản dị mà sâu sắc: "Uống nước nhớ nguồn", "Ăn quả nhớ người trồng cây". Lòng biết ơn giúp con người sống khiêm nhường hơn, nhân ái hơn và luôn mong muốn đóng góp nhiều hơn cho cộng đồng.

Đó cũng là những giá trị cốt lõi trong văn hóa Việt Nam: đạo hiếu, lòng nhân ái, tinh thần nghĩa tình, sự bao dung, đức khiêm nhường và lòng yêu nước. Những giá trị ấy không chỉ là truyền thống mà còn là nền tảng để hình thành nhân cách con người hiện đại.

Vì vậy, giáo dục hôm nay không chỉ dạy tri thức mà còn phải dạy cách làm người: biết yêu thương, biết tôn trọng, biết giữ lời hứa, biết chịu trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội. Những giá trị ấy cần được hình thành từ gia đình, nhà trường và môi trường sống hằng ngày, chứ không chỉ nằm trong những bài học đạo đức hay khẩu hiệu.

Theo tôi, đổi mới giáo dục không chỉ là thay đổi chương trình, sách giáo khoa hay phương pháp thi cử, mà quan trọng hơn là xác lập một triết lý giáo dục đúng đắn: dạy làm người trước, dạy tri thức sau. Khi đào tạo được những thế hệ vừa có trí tuệ, vừa có văn hóa, vừa có lòng tử tế, đó mới là thành công lớn nhất của giáo dục và là nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Nhà báo Ngọc Quang: Nếu gửi một thông điệp tới thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay, ông muốn nhắn nhủ điều gì?

TS. Nguyễn Tiến Luận: Tôi muốn nhắn nhủ các bạn trẻ rằng: Hãy học để làm người tử tế trước khi học để làm nghề; Hãy sống tử tế trước khi mong thành công; Hãy biết ơn trước khi đòi hỏi được nhận lại; Hãy cống hiến nhiều hơn những gì mình nhận. Bởi tài năng có thể đưa con người đến thành công, nhưng chỉ có nhân cách mới giúp con người được xã hội tin yêu, được người khác tôn trọng và để lại những giá trị bền vững trong cuộc đời.

Để đào tạo thế hệ trẻ trở thành những người có đạo đức, tử tế và phát huy được năng lực cá nhân, cần một chiến lược toàn diện, bền bỉ và nhân văn từ gia đình, nhà trường và xã hội.

Thứ nhất, giáo dục đạo đức phải được đặt nền tảng từ sớm thông qua việc nêu gương của người lớn, đặc biệt là cha mẹ và thầy cô. Trẻ cần được sống trong môi trường mà lòng nhân ái, sự trung thực và tinh thần trách nhiệm được thực hành hằng ngày, chứ không chỉ được giảng dạy.

Thứ hai, nhà trường cần chuyển từ mô hình truyền thụ kiến thức sang giáo dục khai phóng, tôn trọng cá tính, khuyến khích học sinh khám phá năng lực, rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng sống. Giáo dục không nên tạo ra những "sản phẩm đồng loạt", mà phải nuôi dưỡng sự khác biệt tích cực của mỗi học sinh.

Thứ ba, xã hội cần tạo dựng môi trường để những giá trị tử tế được đề cao, người trẻ có cơ hội trải nghiệm, thử sức và trưởng thành. Giáo dục không chỉ là dạy chữ mà còn phải khơi dậy phẩm chất và tiềm năng của mỗi con người.

Tại lễ trao bằng cho hơn 400 tân cử nhân, tân kiến trúc sư của Trường Đại học Nguyễn Trãi, tôi đã gửi tới các em thông điệp "LEVEL UP - Dám nghĩ khác - Dám làm thật - Dám bứt phá", mong các em luôn giữ ba giá trị cốt lõi:

Tự tin: Tin vào chính mình, giữ vững giá trị bản thân và không bao giờ đánh mất mình.

Bản lĩnh: Đủ vững vàng để khi gặp vấp ngã hay thất bại, biết đứng dậy mạnh mẽ hơn, đi tiếp.

Dũng cảm: Bước ra khỏi vùng an toàn, bứt phá tiến về phía trước để vượt qua mọi thử thách. 

Nhưng trên hết, trong mọi hoàn cảnh, các em phải là những con người có trách nhiệm, trung thực và tử tế. Đó mới là hành trang quan trọng nhất để thành công và được xã hội trân trọng.

Trân trọng cảm ơn TS. Nguyễn Tiến Luận với những chia sẻ tâm huyết, sâu sắc về đổi mới giáo dục, từ cách nhìn nhận lại việc đánh giá người học đến mục tiêu lớn hơn là đào tạo những con người có trí tuệ, văn hóa và sự tử tế. Ở tuổi ngoài bảy mươi, người lính năm xưa vẫn giữ trong mình tinh thần của một người luôn muốn cống hiến. Sau những năm tháng chiến trường, ông chọn giảng đường làm nơi tiếp tục hành trình gieo tri thức và vun đắp con người.

Với TS. Nguyễn Tiến Luận, giá trị lớn nhất của một đời người không nằm ở chức danh hay những thành tựu đạt được, mà ở những con người tử tế mà mình đã góp phần vun đắp. Đó cũng là thông điệp ông muốn gửi đến các thế hệ hôm nay và mai sau: giáo dục chỉ thực sự thành công khi làm cho con người sống tử tế, biết yêu thương, biết biết ơn và biết phụng sự Tổ quốc, nhân dân.