Nhà thơ Trần Đăng Khoa và những trăn trở về tuổi thơ hôm nay

Trong suốt nhiều năm làm báo, có dịp quen biết và gắn bó với nhà thơ Trần Đăng Khoa - Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, tôi nhận ra câu chuyện giữa chúng tôi thường xoay quanh những vấn đề của đời sống dân sinh, đặc biệt là về trẻ em. Điều thú vị là dẫu đã nhắc đi nhắc lại nhiều lần, mỗi cuộc trò chuyện vẫn luôn mang đến nguồn cảm hứng dạt dào, những góc nhìn mới mẻ.

Không hoài niệm quá khứ, cũng không phủ nhận hiện tại, nhà thơ Trần Đăng Khoa đón nhận những đổi thay của cuộc sống bằng một tâm thế bình tĩnh, cởi mở. Và lần này cũng vậy, trong gần ba giờ đồng hồ trò chuyện, ông say sưa chia sẻ những suy ngẫm về tuổi thơ, giáo dục, về sự lắng nghe, những điều người lớn cần gìn giữ để mỗi đứa trẻ được lớn lên trọn vẹn, với một tâm hồn biết rung động và yêu thương.

MỘT GÓC SÂN, MỘT KHOẢNG TRỜI VÀ QUYỀN ĐƯỢC LÀM MỘT ĐỨA TRẺ

Nhà báo Ngọc Quang: Ông từng viết về tuổi thơ mà chỉ cần một góc sân, một khoảng trời đã đủ để mở ra cả một vũ trụ. Nhìn những đứa trẻ hôm nay, ông cảm thấy "khoảng trời" của các em đang rộng hơn hay hẹp đi?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Tôi nghĩ khoảng trời của trẻ em hôm nay vừa rộng hơn, lại vừa hẹp đi. Rộng hơn vì các em chỉ cần một cú chạm là có thể nhìn thấy cả thế giới. Một đứa trẻ ở Hà Nội có thể biết tuyết rơi ở Bắc Âu, có thể ngắm cá voi dưới đáy đại dương hay nhìn thấy những vì sao cách trái đất hàng triệu năm ánh sáng. Tuổi thơ của chúng tôi ngày ấy không có được điều đó.

Nhưng cũng chính vì thế mà khoảng trời ngay trên đầu mình đôi khi lại bị quên mất. Ngày xưa, chúng tôi nhìn một đám mây rất lâu, vì chẳng có gì khác để nhìn. Cái nhìn ấy khiến trí tưởng tượng lớn lên. Một đám mây có thể hóa thành con trâu, con thuyền, cánh chim, hay khuôn mặt của bà… bây giờ, hình ảnh đẹp quá nhiều, chuyển động quá nhanh, nên trẻ em ít có cơ hội tự tưởng tượng.

Khoảng trời không đo bằng diện tích, mà đo bằng khả năng khiến một tâm hồn rung động. Có những người đi khắp thế giới mà chưa từng thực sự ngước lên nhìn bầu trời. Cũng có những đứa trẻ chỉ đứng ở một góc sân nhỏ nhưng nhìn thấy cả vũ trụ trong tiếng ve, trong chiếc lá rơi, trong một cánh chuồn chuồn đậu lên ngọn cỏ.

Điều tôi mong không phải là đưa trẻ em quay về quá khứ. Không ai có thể sống lại tuổi thơ của người khác. Tôi chỉ mong, giữa rất nhiều màn hình sáng, các em vẫn còn giữ cho mình một khoảng lặng để ngước nhìn bầu trời thật.

Điều tôi mong không phải là đưa trẻ em quay về quá khứ. Không ai có thể sống lại tuổi thơ của người khác. Tôi chỉ mong giữa muôn vàn ánh sáng của những màn hình, các em vẫn còn một khoảng trời để ngước nhìn, một khoảng lặng để lắng nghe và cảm nhận vẻ đẹp của cuộc sống quanh mình. Bởi đôi khi, điều nuôi lớn một con người không phải chỉ là những gì các em nhìn thấy, mà còn là những gì các em lặng lẽ cảm, lặng lẽ yêu.

Nhà báo Ngọc Quang: Những điều ông vừa chia sẻ khiến tôi nghĩ rằng, có lẽ nhiều bậc cha mẹ sẽ phải nhìn lại cách mình đồng hành cùng con. Trẻ em bây giờ có điều kiện vật chất đầy đủ hơn, được chăm sóc tốt hơn, nhưng dường như tuổi thơ của các em lại thiếu đi một điều gì đó rất khó gọi tên. Theo cảm nhận của ông, trẻ em hôm nay đang thiếu điều gì?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Tôi không bao giờ thích những kết luận tuyệt đối. Mỗi thế hệ đều có một tuổi thơ riêng, được dệt nên từ hoàn cảnh sống khác nhau. Tuổi thơ của chúng tôi có cánh đồng, có bờ tre, có tiếng gà, nhưng cũng có chiến tranh, thiếu thốn và những mất mát mà trẻ em hôm nay không nên phải trải qua.

Các em bây giờ có điều kiện học tập tốt hơn, được tiếp cận tri thức rộng lớn hơn, có nhiều cơ hội phát triển hơn. Đó là một điều đáng mừng. Điều đáng suy nghĩ không phải là các em có gì, mà là các em có còn thời gian để sống cùng những điều mình có hay không.

Tuổi thơ không phải là một địa điểm, mà là một trạng thái của tâm hồn. Đó là khi một đứa trẻ còn được phép tò mò mà không sợ bị chê cười, được phép nghịch ngợm mà không bị biến mọi sai lầm thành áp lực, được phép lớn lên theo nhịp điệu riêng của mình.

Người lớn thường hay nhớ về tuổi thơ của mình bằng những ký ức đẹp nhất. Đó cũng là quy luật của ký ức. Nó thường làm dịu đi những nhọc nhằn và giữ lại những điều đáng yêu. Vì thế, nếu cứ lấy tuổi thơ của mình làm thước đo cho tuổi thơ của con trẻ hôm nay thì sẽ rất dễ bất công.

Điều chúng ta nên hỏi không phải là "ngày xưa có đẹp hơn không", mà là "hôm nay chúng ta đã làm gì để một đứa trẻ sau ba mươi năm nữa cũng có thể mỉm cười khi nhớ lại tuổi thơ của chính mình".

Nhà báo Ngọc Quang: Ông từng là một thần đồng được người lớn ngợi ca từ rất sớm. Nếu nhìn lại, ông nghĩ điều gì đã giúp mình không đánh mất tuổi thơ giữa những lời khen và kỳ vọng?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Có lẽ điều may mắn nhất của tôi là trước khi được mọi người biết đến như một cậu bé làm thơ, tôi vẫn là một đứa trẻ của làng quê. Tôi vẫn đi chân đất, vẫn chăn trâu, bắt cua, tắm sông, vẫn bị mẹ mắng vì nghịch ngợm như bao đứa trẻ khác. Cuộc sống không đối xử với tôi như một "thần đồng", mà như một đứa trẻ. Và chính điều đó giữ cho tôi đứng được trên mặt đất.

Lời khen rất đẹp, giống như gió, có thể làm cánh buồm đi nhanh hơn, nhưng nếu không biết giữ tay lái thì cũng có thể đẩy con thuyền đi lạc. Một đứa trẻ nghe quá nhiều lời ca ngợi rất dễ tưởng rằng mình đặc biệt hơn người khác. Mà khi đã nghĩ mình khác đi, đôi khi em cũng đánh mất sự hồn nhiên vốn là điều quý giá nhất.

Tôi luôn nghĩ thơ không phải là cái huy chương để đeo. Thơ trước hết là niềm vui. Khi niềm vui ấy còn, mình còn là một đứa trẻ. Còn nếu chỉ viết vì muốn được khen, được công nhận, thì tuổi thơ đã bắt đầu rời đi rồi.

Trẻ em bây giờ cũng rất giỏi. Có em chơi đàn, có em lập trình, có em nói được nhiều ngoại ngữ. Điều đó đáng quý, nhưng điều tôi mong là bên cạnh những thành tích ấy, các em vẫn còn một nơi để được sai, được vụng về, được làm một đứa trẻ bình thường. Không phải đứa trẻ nào cũng cần trở thành thần đồng. Nhưng đứa trẻ nào cũng cần có một tuổi thơ đủ đầy để sau này trở thành một người lớn tử tế.

NHỮNG KHOẢNG LẶNG NUÔI DƯỠNG MỘT TÂM HỒN

Nhà báo Ngọc Quang: Tôi cũng lớn lên ở một làng quê – làng Thiện Vịnh, quê hương của Nhà thơ Nguyễn Bính, nên mỗi lần đọc Hạt gạo làng ta, những câu thơ: "Giữa trưa tháng sáu/Chết cả cá cờ/Cua ngoi lên bờ/Mẹ em xuống cấy…" lại gợi về cả một miền ký ức rất sống động. Đó không chỉ là cánh đồng, lũy tre hay những mùa gặt, mà còn là một tuổi thơ hòa mình vào thiên nhiên, cảm nhận cuộc sống bằng tất cả giác quan.

Từ góc nhìn ấy, theo ông, điều gì là mất mát lớn nhất của tuổi thơ hôm nay? Có phải không chỉ là cánh đồng, lũy tre hay những trò chơi dân gian đã lùi xa, mà đáng suy ngẫm hơn là việc trẻ em ngày càng ít có cơ hội được sống trọn vẹn với chính tuổi thơ của mình?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Nếu phải chọn một điều, tôi nghĩ điều trẻ em hôm nay đang mất đi nhiều nhất là quyền được lớn lên đúng với tuổi thơ của mình. Cha mẹ rất yêu con, rất lo cho con, nhưng nhiều khi lại sốt ruột quá, nên cái gì cũng muốn con biết sớm, giỏi sớm, thành công sớm, trong khi tự nhiên vốn không vận hành như thế. Một hạt thóc phải có thời gian để nảy mầm. Một cái cây phải có thời gian bén rễ rồi mới đâm cành. Trẻ em cũng vậy.

Tôi nhìn nhiều đứa trẻ bây giờ mà thấy thương. Lịch học kín đặc. Học ở trường xong lại học ngoại ngữ, học kỹ năng... Những điều ấy đều cần, nhưng tuổi thơ đâu chỉ có học. Tuổi thơ còn cần được chơi, được nghịch, được sai, được ngồi im nhìn một đám mây trôi hay chạy theo một cánh chuồn chuồn ngoài đồng, ngoài ngõ xóm. Những thứ ấy tưởng như vô ích, nhưng lại nuôi lớn tâm hồn con người.

Ngày chúng tôi còn nhỏ, cuộc sống nghèo lắm. Không có đồ chơi, không có điện thoại, càng không có internet. Nhưng bù lại, chúng tôi có cả một cánh đồng để khám phá. Một con cua, một tổ chim, một bông lúa, một cơn mưa... cũng đủ làm mình vui cả ngày. Chính thiên nhiên dạy chúng tôi biết quan sát, biết kiên nhẫn, biết yêu thương và biết rung động trước cái đẹp.

Theo tôi, tuổi thơ không nằm ở nông thôn hay thành phố. Tuổi thơ nằm ở chỗ một đứa trẻ còn giữ được khả năng ngạc nhiên trước thế giới. Còn biết cúi xuống nhìn một con kiến, còn biết ngẩng lên ngắm bầu trời, còn biết lắng nghe tiếng chim hót hay xúc động trước một bông hoa nở. Chừng nào còn giữ được điều đó thì tuổi thơ vẫn còn. Và, người lớn không thể sống thay tuổi thơ của các con.

Điều chúng ta có thể làm là đừng vội vàng lấy mất những khoảng lặng cần thiết để các em tự lớn lên, bởi tri thức có thể truyền đạt, nhưng một tâm hồn thì chỉ có những trải nghiệm sống mới bồi đắp được. Và khi đã có những khoảng lặng ấy, câu chuyện về cách các em tiếp xúc với thế giới hiện đại, trong đó có công nghệ, cũng trở nên đáng suy ngẫm hơn.

Tôi không nghĩ nên tách trẻ em ra khỏi công nghệ, bởi đó là một phần của thời đại các em. Nhưng sẽ rất đáng tiếc nếu một ngày nào đó, các em thuộc tên hàng trăm loài khủng long mà chưa từng cúi xuống nhìn một con kiến tha mồi. Biết rất nhiều về thế giới chưa chắc đã bằng biết lắng nghe một chiếc lá rơi ngay bên cạnh mình. Con người không chỉ lớn lên bằng thông tin, mà bằng những điều rất chân thật ở quanh mình. Một bàn tay nắm lấy bàn tay khác. Một vết xước khi ngã xe đạp. Một lần biết nhớ, biết thương, biết tha thứ… những điều ấy, đến hôm nay, tôi vẫn tin rằng không có màn hình nào tải xuống được.

Nhà báo Ngọc Quang: Ông vừa nhắc tới một vấn đề rất nan giải trong nhiều gia đình hiện nay, lịch học của trẻ dày đặc hơn cả lịch làm việc của người lớn. Vì vậy, không ít người lo rằng những kỳ vọng của cha mẹ có thể vô tình “đánh cắp” tuổi thơ của con trẻ…

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Cha mẹ nào cũng thương con. Chỉ có điều, nhiều khi vì thương quá nên lại sợ con thua bạn, sợ con chậm hơn người khác. Mà càng sợ thì càng muốn lấp kín thời gian của con.

Trẻ em cũng giống như một cái cây. Cây muốn lớn thì phải có đất, có nước, có nắng và có thời gian. Không ai đứng bên cạnh kéo ngọn cây lên mà nó lớn nhanh được. Giáo dục không phải là thúc ép, mà là tạo điều kiện để mỗi đứa trẻ phát triển theo nhịp lớn lên tự nhiên của mình.

Bây giờ nhiều em tan học là lại tất tả đến lớp này, lớp khác. Học ngoại ngữ, học nhạc, học thể thao... tất cả đều cần. Nhưng tôi cứ tự hỏi, sau từng ấy lịch học, các em còn bao nhiêu thời gian để chạy nhảy, để nghịch ngợm, để ngồi đọc một cuốn sách mình thích, hay đơn giản chỉ để ngắm một cơn mưa?

Người lớn thường nghĩ những việc ấy là vô ích. Nhưng chính những điều tưởng như vô ích lại nuôi dưỡng một tâm hồn biết rung động. Một đứa trẻ biết lặng im nghe tiếng chim hót, biết vui vì một cánh bướm bay qua, hay ngồi hàng giờ nhìn đàn kiến tha mồi… thường sẽ lớn lên thành một con người biết yêu cái đẹp và biết đồng cảm với những điều xung quanh.

Điều đáng lo không phải là trẻ học nhiều, mà là các em không còn khoảng trống để tự khám phá cuộc sống. Bởi kiến thức có thể học từ sách vở, còn sự trưởng thành của tâm hồn phải được bồi đắp từ những trải nghiệm mà không ai có thể học thay.

Nhà báo Ngọc Quang: Người lớn lúc nào cũng sợ con mình đi chậm mà quên mất rằng có những chặng đường, đi chậm mới nhìn thấy hoa nở hai bên đường. Tuổi thơ cũng thế, nếu chỉ mải chạy, đến lúc ngoảnh lại, điều mất đi không phải vài điểm số, mà là cả một quãng đời không bao giờ trở lại... Ông có nghĩ rằng người lớn đang nói rất nhiều về trẻ em nhưng có khi cũng cần học lại cách lắng nghe một đứa trẻ?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Người lớn chỉ thực sự hiểu một đứa trẻ khi thôi vội vàng dạy bảo. Nhiều khi chúng ta hỏi con: "Hôm nay ở trường thế nào?", nhưng thật ra chỉ chờ nghe một câu trả lời ngắn rồi lại tiếp tục nói về bài tập, điểm số, kế hoạch ngày mai. Chúng ta nghe bằng tai, nhưng chưa chắc đã thực sự lắng nghe bằng trái tim.

Trẻ em không phải lúc nào cũng biết diễn đạt điều mình nghĩ. Có khi một đứa trẻ nói “con không muốn đi học”, nhưng điều em thực sự muốn nói lại là “hôm nay con rất cô đơn”. Có khi sự bướng bỉnh hay cáu gắt không phải vì hư, mà vì bên trong đang có một nỗi buồn chưa gọi được thành tên. Nếu chỉ nhìn vào hành vi, người lớn rất dễ trách phạt, nhưng nếu nhìn sâu hơn một chút, sẽ thấy mỗi đứa trẻ đều đang gửi đi những tín hiệu cần được lắng nghe và thấu hiểu theo cách riêng của mình.

Ngày xưa, người lớn và trẻ em ở gần nhau hơn, không phải vì có nhiều thời gian hơn, mà vì cùng sống trong một nhịp. Cùng ăn một mâm cơm, cùng làm việc, cùng ra đồng, cùng ngồi dưới hiên nhà nghe tiếng mưa. Chính những khoảng lặng ấy khiến người lớn hiểu con mà không cần hỏi quá nhiều.

Bây giờ, điều kiện sống tốt hơn, nhưng khoảng cách trong tâm hồn đôi khi lại xa hơn. Người lớn rất bận, trẻ em cũng rất bận. Ai cũng có lịch của mình, nhưng ít ai có thời gian dành trọn cho nhau.

Một đứa trẻ chỉ thật sự mở lòng khi cảm thấy mình không bị phán xét. Người lớn chỉ thật sự chạm được đến thế giới nội tâm ấy khi biết ngồi xuống ngang tầm mắt của con, kiên nhẫn lắng nghe, để hiểu rằng trong thế giới nhỏ bé ấy cũng có những niềm vui, nỗi buồn và những ước mơ rất cần được tôn trọng.

Nhà báo Ngọc Quang: Con gái tôi nay đã vào đại học. Nhưng khi cháu còn học tiểu học, mỗi chiều đón con, điều đầu tiên tôi hỏi không phải là "Hôm nay được mấy điểm?", mà là: "Hôm nay con có vui không? Con chơi với bạn nào? Có chuyện gì thú vị kể bố nghe nào...". Tôi luôn nghĩ, một đứa trẻ biết quan tâm đến bạn bè, biết chia sẻ và biết yêu thương còn quan trọng không kém việc học giỏi.

Nếu coi tuổi thơ là nền móng của một con người, thì theo ông, xã hội hôm nay đang đặt quá nhiều kỳ vọng vào thành tích và kỹ năng mà vô tình xem nhẹ việc bồi đắp lòng nhân ái hay không? Theo ông, trong những năm tháng đầu đời, điều gì mới là nền móng quan trọng nhất để một đứa trẻ sau này trở thành người tử tế?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Tôi thấy bây giờ chúng ta rất quan tâm đến việc trang bị cho trẻ đủ mọi kỹ năng để bước vào cuộc sống. Điều đó không sai, vì thời đại này khác trước, nếu không học thì rất khó theo kịp. Nhưng có một điều còn quan trọng hơn mọi kỹ năng, đó là học cách làm một con người tử tế. Một đứa trẻ giải được bài toán khó là điều đáng mừng, nhưng sẽ mừng hơn nếu em biết xin lỗi khi mình sai, biết cúi xuống đỡ một người bị ngã… những điều ấy không có trong đề thi nào cả, nhưng lại theo chúng ta suốt cả cuộc đời.

Lòng nhân ái không phải tự nhiên mà có, cũng không thể chỉ dạy bằng lời. Trẻ em nhìn người lớn mà lớn lên. Cha mẹ cư xử với ông bà thế nào, thầy cô đối xử với học trò ra sao, người lớn nói với nhau bằng giọng điệu gì... tất cả đều trở thành những bài học hằng ngày mà các em ghi nhớ.

Có khi người lớn bảo con phải trung thực, nhưng lại vô tư nói một lời dối để cho xong việc. Bảo con phải biết nhường nhịn, nhưng chính mình lại chen lấn ngoài đường hay hơn thua những điều rất nhỏ. Trẻ con tinh lắm, các em không chỉ nghe điều chúng ta nói, mà còn nhìn rất kỹ cách chúng ta sống.

Cho nên, nếu hỏi nền móng của một con người được xây bằng gì, tôi vẫn nghĩ trước hết phải là lòng nhân ái. Có lòng nhân ái thì tri thức mới có ý nghĩa, tài năng mới không trở thành sự kiêu ngạo và thành công mới mang lại hạnh phúc cho nhiều người. Tôi vẫn luôn tin rằng, điều cha mẹ để lại cho con không chỉ là sự định hướng để có một nghề nghiệp, mà đáng quý nhất là khích lệ con có một trái tim biết yêu thương.

Nhà báo Ngọc Quang: Vậy nếu được trò chuyện với một đứa trẻ 10 tuổi của hôm nay, ông sẽ hỏi em điều gì trước tiên? Và ông sợ nhất câu trả lời nào?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Có lẽ tôi sẽ không hỏi: "Con học lớp mấy?", "Con được mấy điểm?" hay "Lớn lên con muốn làm nghề gì?". Người lớn hỏi trẻ những câu ấy nhiều quá rồi.

Tôi sẽ hỏi rất khẽ: "Dạo này con có vui không?"

Đó là một câu hỏi tưởng chừng rất đơn giản nhưng lại không dễ trả lời. Một đứa trẻ có thể kể vanh vách thời khóa biểu của mình, nhưng chưa chắc đã biết gọi tên cảm xúc của mình. Có em cười rất nhiều nhưng trong lòng lại rất buồn. Có em học rất giỏi nhưng mỗi tối đều sợ ngày mai phải đến trường.

Và có lẽ câu trả lời khiến tôi sợ nhất sẽ là: "Con không biết".

Bởi khi một đứa trẻ không còn biết mình có vui hay không, có buồn hay không, tức là em đã quen sống theo lịch trình và kỳ vọng của người khác đến mức quên lắng nghe chính mình. Đó là một sự im lặng đáng lo hơn cả nước mắt.

Tôi từng thấy trẻ em ngày xưa có thể cười rất to vì bắt được một con dế, khóc rất nhiều vì làm mất một con chim non. Cảm xúc đến rất tự nhiên. Còn bây giờ, có những em mới mười tuổi mà đã biết giấu nỗi buồn sau một câu: "Con không sao".

Người lớn hay hỏi trẻ em muốn trở thành ai trong tương lai? Tôi thì nghĩ, trước khi trở thành bất cứ ai, các em cần được là chính mình. Một đứa trẻ biết mình đang vui, đang buồn, đang sợ hay đang hạnh phúc là vẫn còn giữ được sợi dây nối với tâm hồn mình. Sợi dây ấy đừng để đứt. Vì khi nó đứt rồi, nối lại khó hơn rất nhiều.

Có người hỏi tôi, có bao giờ lo rằng một ngày nào đó trẻ em sẽ không còn đọc thơ, không còn ngước nhìn bầu trời hay lắng nghe tiếng chim như những thế hệ trước? Thú thực, tôi không quá bi quan. Thơ có thể thay đổi, nhưng rất khó biến mất. Ngày xưa, thơ đến với chúng tôi qua tiếng võng của bà, qua lời ru của mẹ, qua những trang sách đã sờn mép. Bây giờ, có thể một bài thơ xuất hiện trên màn hình điện thoại, trong một đoạn phim ngắn hay một bản nhạc. Hình thức có thể khác, nhưng nếu còn chạm được vào trái tim con người thì thơ vẫn đang sống. Điều tôi lo không phải là trẻ em không đọc thơ mà là các em có còn những phút giây để trái tim mình lắng lại?

Cũng có người hỏi tôi, liệu trẻ em bây giờ còn ngắm trăng không? Tôi cười và bảo, trăng vẫn ở đó, chỉ là người lớn đang bận quá nên nghĩ trẻ em cũng bận như mình. Thực ra, chỉ cần đứa trẻ còn biết dừng lại trước một bông hoa ven đường, còn tò mò vì sao con ốc lại bò chậm, còn reo lên khi nhìn thấy cầu vồng sau cơn mưa, thì những yêu thương vẫn chưa rời khỏi cuộc đời.

NGƯỜI LỚN CÓ CÒN NHỚ MÌNH TỪNG LÀ MỘT ĐỨA TRẺ?

Nhà báo Ngọc Quang: Có một điều tôi vẫn nghĩ mãi, chúng ta dạy trẻ rất nhiều cách để chiến thắng người khác, nhưng lại dạy các em quá ít cách để đối diện với chính mình. Khi buồn thì làm gì, khi thất bại thì đứng dậy thế nào, khi bị tổn thương thì tìm ai để nói… những bài học ấy không nhiều trong sách giáo khoa, nhưng lại là bài học của cả một đời người.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Tôi nghĩ bạn nói đúng một điều rất quan trọng: Chúng ta dạy trẻ cách vượt qua người khác nhiều hơn là cách vượt qua chính mình. Cuộc đời thì không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Ai cũng có lúc vấp ngã, có lúc thấy mình sai, thậm chí có lúc không biết bấu víu vào đâu, nhưng nếu một đứa trẻ không được chuẩn bị cho những điều ấy thì khi gặp một cú sốc nhỏ thôi cũng có thể thấy mọi thứ sụp đổ.

Điều tôi lo nhất không phải là trẻ con buồn hay trẻ con khóc. Trẻ con thì phải biết buồn, biết khóc. Điều đáng lo là khi các em buồn mà không dám nói với ai, có chuyện mà không biết chia sẻ cùng ai. Cảm giác ấy rất nguy hiểm, vì nó khiến con người thu mình lại và tự chịu đựng một mình.

Ngày xưa, chúng tôi nghèo nhưng không cô đơn. Buồn thì ra bờ sông hoặc chạy sang nhà hàng xóm. Không ai giảng giải nhiều, nhưng luôn có người ngồi cạnh. Có khi chỉ một câu “thôi, rồi cũng qua” là đã thấy nhẹ lòng. Bây giờ trẻ em có nhiều tiện nghi hơn, nhưng nhiều khi lại thiếu những khoảng như thế.

Tôi nghĩ điều quan trọng nhất không phải là dạy trẻ không được thất bại, mà là để các em hiểu rằng thất bại không làm mình mất đi giá trị của mình. Quan trọng hơn nữa là khi gặp chuyện, các em biết mình có thể tìm đến ai: cha mẹ, thầy cô, hay một người đủ tin cậy để nói ra điều đang nặng trong lòng.

Nếu một đứa trẻ luôn cảm thấy mình không đơn độc, em sẽ vững vàng hơn qua những ngày khó khăn. Ngược lại, khi phải chịu đựng trong im lặng, ngay cả những điều nhỏ bé cũng trở nên nặng nề. Vì thế, điều cần dạy trẻ không chỉ là cách đứng dậy sau vấp ngã, mà còn là niềm tin rằng khi mình ngã, luôn có một bàn tay sẵn sàng chìa ra.

Nhà báo Ngọc Quang: Vậy theo ông, người lớn nên bắt đầu thay đổi điều gì vì trẻ em? Cách dạy, cách yêu thương hay cách đặt kỳ vọng?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Nếu chỉ được chọn một điều, tôi sẽ chọn thay đổi cách đặt kỳ vọng, bởi rất nhiều cách dạy và cách yêu thương của chúng ta đều đang đi qua chiếc cầu mang tên kỳ vọng.

Cha mẹ nào cũng mong con mình hạnh phúc, nhưng có khi chữ “hạnh phúc” lặng lẽ biến thành chữ “thành công”. Rồi thành công lại được đo bằng điểm số, bằng trường chuyên, bằng giải thưởng, bằng những điều có thể đem ra so sánh. Mà lạ lắm, nhiều cha mẹ vô tình đặt con mình lên bàn cân với người khác. Hoa hồng đâu cần nở giống hoa cúc để được gọi là đẹp.

Tôi mong người lớn đừng hỏi con quá nhiều rằng: “Con đứng thứ mấy?”. Hãy hỏi: “Hôm nay con học được điều gì?”, “Con đã giúp ai chưa?”, “Có điều gì làm con mỉm cười không?”.

Một đứa trẻ lớn lên trong sự so sánh sẽ quen nhìn cuộc đời như một cuộc đua. Một đứa trẻ lớn lên trong sự tôn trọng sẽ học cách phát triển theo khả năng của chính mình. Khi cha mẹ bớt kỳ vọng, bớt gây áp lực, rất có thể con sẽ trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình. Yêu thương không phải là đẩy con đi thật nhanh, mà là biết lúc nào nên nắm tay và lúc nào nên buông tay để con tự bước.

Nhà báo Ngọc Quang: Cuối cùng, nếu viết thêm một bài thơ cho trẻ em của hôm nay, ông nghĩ bài thơ ấy sẽ bắt đầu bằng hình ảnh nào? Một màn hình sáng, một cánh đồng, một khoảng sân... hay một câu hỏi gửi đến chính người lớn?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Có lẽ, tôi sẽ không bắt đầu bằng cánh đồng, cũng không bắt đầu bằng màn hình công nghệ. Tôi sẽ bắt đầu bằng một câu hỏi: "Hôm nay, người lớn có còn nhớ mình đã từng là một đứa trẻ không?". Bài thơ ấy không chỉ viết cho trẻ em, mà cho cả người lớn. Vì trẻ em vốn đã biết cách ngạc nhiên trước cuộc sống, chỉ có người lớn là dần đánh mất khả năng ấy.

Tôi muốn để lại những cảm xúc yêu thương. Cánh chim vẫn bay. Bầu trời vẫn xanh. Có những em bé nắm tay cha mẹ đi dưới những hàng cây xanh rợp bóng. Ánh nắng dìu dịu len qua từng tán lá, tạo nên những vệt sáng li ti ấm áp trên đường. Vì tôi vẫn tin, tuổi thơ chưa bao giờ mất, chỉ là đang lùi vào một góc bình yên của tâm hồn, kiên nhẫn chờ được gọi tên.

Nếu người lớn chịu đi chậm lại một chút, nếu trẻ em được cười nhiều hơn một chút, nếu trong mỗi ngôi nhà còn một bữa cơm không có điện thoại, còn một câu chuyện kể trước giờ đi ngủ, còn một buổi chiều cùng nhau ngắm mưa rơi... thì có lẽ, cuộc sống ấy đã là một bài thơ đẹp nhất dành cho các em.

Tuổi thơ không cần những điều quá lớn lao. Chỉ cần một bàn tay để nắm, một mái nhà để trở về, một ánh mắt luôn lắng nghe và những khoảnh khắc được yêu thương trọn vẹn. Những điều tưởng như rất đỗi bình thường ấy rồi sẽ trở thành ký ức đẹp, theo mỗi đứa trẻ suốt cả cuộc đời.

Trân trọng cảm ơn nhà thơ Trần Đăng Khoa vì những chia sẻ chân thành và đầy suy ngẫm. Hy vọng những điều ông gửi gắm hôm nay sẽ góp thêm niềm tin rằng mỗi đứa trẻ đều xứng đáng được lắng nghe, được yêu thương và được lớn lên theo nhịp điệu của chính mình.