Nguyên Cục trưởng Đặng Hoa Nam: Trẻ em sẽ chịu hệ lụy lớn nếu sử dụng AI thụ động

LTS: Khi AI ngày càng hiện diện trong học tập, câu chuyện đặt ra không còn chỉ là việc trẻ có được sử dụng công nghệ hay không, mà là sử dụng như thế nào để phát huy lợi ích mà không đánh mất khả năng tự tư duy, sáng tạo.

Trong bài thứ hai của tuyến bài Giáo dục AI cho thế hệ số: Từ tiếp cận đến làm chủ, Tạp chí Trẻ em Việt Nam trao đổi với ông Đặng Hoa Nam - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, Nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em - về cách tiếp cận giáo dục AI, vai trò của nhà trường, gia đình và những giá trị nhân bản cần được giữ vững.

Bài 2: Nguyên Cục trưởng Đặng Hoa Nam: Trẻ em sẽ chịu hệ lụy lớn nếu sử dụng AI thụ động

*****

Trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện sâu trong học tập, việc trang bị cho học sinh năng lực sử dụng và làm chủ công nghệ đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ông Đặng Hoa Nam - nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, cần giúp trẻ khai thác AI như một công cụ hỗ trợ, đồng thời giữ vững tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và những giá trị nhân bản không thể thay thế.

BẢO VỆ TƯ DUY VÀ CẢM XÚC CỦA TRẺ

PV: Gần đây, New York đã có động thái hạn chế học sinh từ lớp 8 trở xuống sử dụng AI, trong khi Trung Quốc cũng áp dụng cách tiếp cận phân tầng, hạn chế việc sử dụng AI tạo sinh ở học sinh nhỏ tuổi. Việt Nam lại lựa chọn không cấm học sinh sử dụng AI. Ông có nhận định gì về hướng tiếp cận này trong khi một số quốc gia đang tăng cường kiểm soát công nghệ đối với trẻ em? 

Ông Đặng Hoa Nam: Trước hết là chúng ta phải nói rằng không gian mạng nói chung, trong đó có mạng xã hội, sự hình thành và phát triển rất nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo ra một thế giới mới – thế giới thay đổi rất nhanh, phát triển rất nhanh ở phạm vi toàn cầu và mỗi quốc gia. Câu chuyện ở đây là trước đây chúng ta nói nhiều đến việc các quy định pháp lý của các quốc gia liên quan đến việc cấm, kiểm soát hay hạn chế trẻ em tham gia vào mạng xã hội. Bây giờ chúng ta nói đến câu chuyện sử dụng AI.

Chúng tôi cho rằng, việc đưa vào trong các quy định pháp luật những quy định về kiểm soát, quản lý, quy định cụ thể trách nhiệm của các bên có liên quan; việc tham gia mạng xã hội hay sử dụng AI là một những quy định về mặt pháp luật kịp thời và hợp lý. Bởi lẽ, mạng xã hội hay trí tuệ nhân tạo AI đều có tính hai mặt của nó.

Làm thế nào để chúng ta phát huy được tối đa những tiện ích, những lợi ích mà không thể có một công nghệ, một nền tảng nào thay thế được. Ví dụ như mạng xã hội, AI? Thứ hai là làm sao chúng ta hạn chế đến mức tối đa những tác động tiêu cực, những rủi ro đối với sự phát triển toàn diện, sự an toàn của trẻ em trên không gian mạng trong quá trình chuyển đổi số cũng như ở trong đời thực?

Bởi vậy, chúng ta phải nói đến câu chuyện có sự liên kết, giao thoa giữa không gian mạng, thế giới số với đời sống thực. Điều này nhiều khi rất khó phân định, cho nên chúng ta cần phải có những quy định pháp luật như vậy. Đó là những quy định pháp lý hợp lý, phù hợp. Về phía Việt Nam, chúng tôi cho rằng chúng ta cần phải nghiên cứu một cách cụ thể những quy định và việc thực thi của những quốc gia đã có quy định pháp lý như vậy, đồng thời học hỏi có chọn lọc theo 2 góc độ. Thứ nhất, đánh giá trên xu hướng toàn cầu hóa của chuyển đổi số, của trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội. Thứ hai, đánh giá về tác động thực tiễn của những sự việc tồn tại và vận hành của mạng xã hội cũng như AI tại Việt Nam.

Tôi cho rằng những việc ra chính sách, pháp luật liên quan đến quyền con người, quyền trẻ em, và đặc biệt liên quan đến những tiện ích được sử dụng bởi hàng chục triệu, hàng trăm triệu con người, tuy cần thiết và phải kịp thời, nhưng chúng ta cần có sự đánh giá tác động một cách đầy đủ. Tránh trường hợp ban hành một quyết định về mặt pháp lý, chính sách nhưng ngay sau đó lại phải điều chỉnh bổ sung, làm ảnh hưởng đến tuổi thọ của quy định, cũng như gây lãng phí khi liên tục thay đổi.

Dù thực tế chúng ta chấp nhận rằng, trong chuyển đổi số, không gian mạng, thế giới số này, chúng ta có thể có những quy định pháp luật, chính sách lạc hậu rất nhanh. Nhưng chúng ta cần làm sao để giảm thiểu tối đa việc ban hành những quy định pháp luật, chính sách mà không có đánh giá tác động một cách đa dạng, nhiều chiều.

PV: Ông từng nhấn mạnh mục tiêu để trẻ em “làm chủ thế giới số”. Vậy với AI, giáo dục AI nên được hiểu là dạy trẻ dùng công cụ hay dạy trẻ hiểu và làm chủ công nghệ?

Ông Đặng Hoa Nam: Có lẽ tôi phải nói lại vấn đề mà tôi đã nói từ cách đây rất lâu, liên quan đến quá trình chuyển đổi số, không gian mạng. Đặc biệt gần đây là liên quan đến việc kiểm soát, sử dụng mạng xã hội và bây giờ là trí tuệ nhân tạo.

Trước hết, chúng tôi thấy rằng việc Bộ GD&ĐT ra Quyết định số 2422 ngày 18/8/2026 về quy định các chương trình đào tạo, giáo dục AI trong các bậc học, ngay trước thềm năm học mới 2026-2027, là một trong những quyết định rất kịp thời. Nó theo quan điểm "Làm thế nào để trẻ em và học sinh của chúng ta từng bước làm chủ chuyển đổi số và thế giới số".

Quyết định của Bộ GD&ĐT đã bám sát những quy định về chủ trương, đường lối, pháp luật của Đảng và Nhà nước Việt Nam liên quan đến việc chủ động tham gia cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4, đột phá trong phát triển khoa học công nghệ, tăng cường ứng dụng CNTT và chuyển đổi số trong giáo dục đào tạo. Đặc biệt là trong Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục đào tạo cũng như việc thực thi các quy định của pháp luật về giáo dục, AI, dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, và an ninh mạng.

Có thể nói những luật này đã được sửa đổi bổ sung rất kịp thời để theo kịp diễn biến, quá trình phát triển như vũ bão của Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 và chuyển đổi số.

Theo tôi, cách tiếp cận của Bộ GD&ĐT là hoàn toàn khoa học và có tính thực tiễn cao. Thứ nhất, tiếp cận trên góc độ làm sao để từng bước trẻ em, học sinh làm chủ thế giới số theo độ tuổi và bậc học. Bộ GD&ĐT đã ra khung giáo dục về làm chủ thế giới số và sử dụng công nghệ AI rất phù hợp, thích nghi với từng độ tuổi, bậc học. Thứ hai, Bộ GD&ĐT đã trao quyền, trao trách nhiệm cho nhà trường trong việc sử dụng những nội dung đưa vào khung chương trình đào tạo về trí tuệ nhân tạo ở từng bậc học, từng môi trường, thời điểm cho phù hợp.

Làm sao để AI trở thành một công cụ tích cực, con người không quá phụ thuộc vào AI, không để AI dẫn dắt và khống chế tư duy, hoạt động học tập, sáng tạo của mình? Đó là câu chuyện mà Quyết định 2422 cũng như Nghị quyết của Bộ Chính trị hướng tới.

Việc làm sao để trẻ em sử dụng AI và không gian mạng một cách phù hợp, có sự kiểm soát, sự tham gia của giáo viên, cha mẹ là vấn đề chúng tôi cho rằng rất cần thiết. Tôi xin nhấn mạnh là cần phải có sự tham gia, kiểm soát về trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội của những doanh nghiệp, nhà cung cấp các nền tảng về trí tuệ nhân tạo.

Để tránh tình trạng ngay cả những doanh nghiệp, nhà cung cấp nền tảng AI cũng không thể kiểm soát được sự phát triển của AI. Bởi vì có một nguy cơ thực tế, qua theo dõi thông tin trên báo chí, truyền hình chính thống, tôi nhận thấy ở một số doanh nghiệp cung cấp nền tảng AI đã xuất hiện tình trạng, chính họ cũng không kiểm soát được việc phát triển và hoạt động của trí tuệ nhân tạo.

Đây là một rủi ro rất lớn. Ngành giáo dục, từng trường học, cơ sở giáo dục cần quan tâm, lưu ý trong quá trình hướng dẫn cho học sinh, trẻ em làm sao để chúng ta có năng lực kiểm soát, làm chủ thế giới số và chuyển đổi số, đặc biệt là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo AI.

Trong một cuộc nói chuyện gần đây với học sinh trường THPT Trần Phú (Hà Nội), chúng tôi cũng đã nói một cách hình tượng cho các em dễ nhớ "Các em hãy để AI là người trợ lý, là thư ký của mình. Chứ đừng để AI trở thành ông chủ, đừng để AI dẫn dắt và khống chế tất cả những tư duy, hoạt động học tập, sáng tạo của mình". Đây cũng chính là tôn chỉ, nguyên tắc mà Bộ GD&ĐT đã hướng tới.

Nếu chúng ta làm tốt việc thực hiện Nghị quyết của Bộ Chính trị và Quyết định 2422 của Bộ GD&ĐT trong bối cảnh chuyển đổi số, tôi cho rằng chúng ta sẽ có một cách tiếp cận phù hợp, có trách nhiệm đón đầu, xây dựng một môi trường chuyển đổi số an toàn, thực sự giúp ích cho việc phát triển giáo dục đào tạo, phát triển đất nước trong hiện tại và tương lai.

DẠY TRẺ LÀM CHỦ AI, GIỮ VỮNG NĂNG LỰC TƯ DUY VÀ SÁNG TẠO

PV: Nếu Việt Nam đã lựa chọn không cấm AI thì theo ông, những “hàng rào” tối thiểu nào cần được thiết lập để AI hỗ trợ việc học nhưng không làm suy giảm năng lực tư duy, sáng tạo và khả năng tự học thực sự của học sinh ạ?

Ông Đặng Hoa Nam: Theo tôi hiểu và theo dõi quá trình phát triển của AI, năng lực sáng tạo của AI hiện nay phát triển rất nhanh, nhưng nó chưa thực sự thay thế được trí tuệ sáng tạo và cảm xúc của bộ não con người, của trái tim con người.

Chúng ta cần làm thế nào để không biến học sinh, trẻ em thành những robot khi quá lệ thuộc vào AI. Làm sao vẫn phải giữ được năng lực tư duy sáng tạo, giữ được những cảm xúc, xúc cảm một cách tự nhiên nhất, con người nhất, đạo đức nhất theo những chuẩn mực giá trị đạo đức của Việt Nam, của truyền thống văn hóa Việt Nam, gia đình Việt Nam và con người Việt Nam.

Trong quá trình giáo dục việc sử dụng trí tuệ nhân tạo, chúng ta cần đồng thời giáo dục cho học sinh, trẻ em theo những chuẩn mực của con người Việt Nam, đạo đức, tâm hồn con người Việt Nam. Làm sao để những yếu tố nhân bản vẫn tồn tại song hành với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo, biến nó thành công cụ hữu ích nhất, tiết kiệm thời gian, hỗ trợ phần nào cho tư duy sáng tạo của con người.

Bên cạnh đó, pháp luật cần đi sâu kiểm soát việc AI không thay thế lý trí, cảm xúc và tư duy sáng tạo của con người, bắt đầu ngay từ độ tuổi nhỏ như trẻ em, học sinh ở các bậc học.

PV: Vậy để học sinh được bảo vệ khi sử dụng AI trong học tập, theo ông nhà trường, giáo viên và phụ huynh cần thay đổi cách quản lý, giám sát và đồng hành với các em như thế nào ạ?

Ông Đặng Hoa Nam: Chúng ta phải chấp nhận một khoảng cách về kỹ năng số, về kỹ năng sử dụng, trong đó có kỹ năng sử dụng AI, kỹ năng tham gia vào mạng xã hội, của trẻ em, của những người chưa thành niên và của những người trẻ tuổi với những thế hệ đi trước, như giáo viên, các bậc cha mẹ. Bao giờ nó cũng tồn tại một khoảng cách về kỹ năng.

Vậy làm thế nào để chúng ta thu hẹp được khoảng cách này? Ở trong đó, chúng ta làm sao không chỉ hiểu biết về thế giới số, về chuyển đổi số, mà còn cần phải hiểu về những giá trị cốt lõi, những giá trị nhân bản mà mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo không thể thay thế được.

Đó là sự giao tiếp về mặt cảm xúc, sự thấu hiểu, sự chia sẻ, đồng hành của giáo viên, của cha mẹ đối với trẻ em và đối với học sinh. Khi chúng ta thiết lập được nền tảng giáo dục với những giá trị đạo đức, những giá trị truyền thống theo Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong tình hình mới hiện nay, tôi cho rằng giáo dục của gia đình, của cha mẹ với giáo dục trong trường học phải đồng hành, phải nhuần nhuyễn.

Giữa giáo dục về chuyển đổi số, làm chủ trí tuệ nhân tạo với giáo dục về những giá trị văn hóa, giá trị đạo đức truyền thống của con người Việt Nam, hai chương trình đó phải nhuần nhuyễn, phải đồng hành cùng với nhau. Đó là cách mà chúng tôi cho rằng làm thế nào để phụ huynh và giáo viên có thể quản lý, giám sát và đồng hành cùng trẻ em, học sinh.

PV: Theo ông, chương trình giáo dục AI trong nhà trường cần được thiết kế ra sao để thực sự đạt hiệu quả với học sinh ạ?

Ông Đặng Hoa Nam: Tôi cho rằng Bộ GD&ĐT đã có cách tiếp cận khoa học và phù hợp. Đó là chỉ rõ những khung giáo dục sử dụng AI, làm chủ AI đối với từng bậc học, đồng thời trao quyền tự chủ, lựa chọn nội dung vào khung chương trình này cho nhà trường, giáo viên. Quy định những nguyên tắc, quan điểm có tính chất nền tảng.

Chúng ta cần duy trì để thế hệ trẻ Việt Nam làm chủ chuyển đổi số, làm chủ trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh đó, vẫn là những công dân toàn cầu nhưng là con người Việt Nam, thấm đẫm những giá trị, phẩm chất văn hóa truyền thống của Việt Nam. Cần có sự kết hợp hài hòa giữa giáo dục sáng tạo, tư duy sáng tạo, cảm xúc, đạo đức, giá trị thẩm mỹ mang tính văn hóa truyền thống đạo đức con người Việt Nam.

Tôi lấy ví dụ, chúng ta có thể sử dụng AI, như gần đây một số nghệ sĩ, nhà trường làm rất thành công và bản thân học sinh cũng có thể làm được là sử dụng trí tuệ nhân tạo để sáng tạo ra những clip ca nhạc, đoạn phim hoạt hình hướng đến việc giáo dục cảm xúc, yêu thích các giá trị văn hóa, chẳng hạn như dân ca, hoặc những chuẩn mực đạo đức sống, giá trị con người Việt Nam.

Đó là một ví dụ thiết kế chương trình giáo dục AI cần nhuần nhuyễn như vậy. Kết thúc năm học 2026-2027 này, Bộ GD&ĐT cần có một sự đánh giá thực sự để phát huy những kinh nghiệm tốt, bài học hay của các trường/địa phương/giáo viên trong giáo dục AI, kịp thời nhân rộng và hạn chế những rủi ro có thể xảy ra.

Trân trọng cảm ơn ông về những chia sẻ sâu sắc và ý nghĩa!