Bài 2: Phát hiện sớm, can thiệp phù hợp để đồng hành cùng trẻ rối loạn phổ tự kỷ

Phát hiện sớm để có hướng hỗ trợ phù hợp

Theo bác sĩ Nguyễn Mạnh Toàn - Phó Giám đốc Trung tâm Điều trị và chăm sóc trẻ tự kỷ, bại não, Bệnh viện Châm cứu Trung ương, hiện Trung tâm tiếp nhận hơn 100 trẻ tự kỷ và bại não điều trị nội trú và ban ngày. Trong đó, trẻ rối loạn phổ tự kỷ được đánh giá và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với đặc điểm, nhu cầu của từng trẻ, bởi mỗi trường hợp có biểu hiện và mức độ khác nhau.

“Không phải bệnh nhân nào rối loạn phổ tự kỷ cũng điều trị giống nhau. Sau khi thăm khám, đánh giá, chúng tôi xây dựng phác đồ cụ thể cho từng trẻ, tùy thể bệnh và các vấn đề đi kèm”, bác sĩ Toàn cho biết.

Theo bác sĩ, biểu hiện ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ rất đa dạng. Có trẻ chậm nói hoặc chưa sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp, có trẻ hạn chế giao tiếp bằng mắt, khó tương tác với người xung quanh. Một số trẻ có thể tăng động, giảm chú ý, dễ kích thích, cáu gắt hoặc xuất hiện các hành vi lặp đi lặp lại. Rối loạn giấc ngủ cũng có thể đi kèm ở một số trẻ, với biểu hiện khó ngủ, ngủ không sâu hoặc thường xuyên thức giấc về đêm.

Điều đáng lưu ý là những biểu hiện này đôi khi được gia đình xem là đặc điểm riêng của trẻ hoặc cho rằng trẻ còn nhỏ nên chưa biết nói, chưa biết tương tác. Việc chờ đợi hoặc chưa đưa trẻ đi đánh giá có thể làm chậm quá trình xác định nhu cầu hỗ trợ của trẻ.

Bác sĩ Nguyễn Thế Dũng - Giám đốc Trung tâm Điều trị chăm sóc trẻ tự kỷ, bại não, Bệnh viện Châm cứu Trung ương, cho rằng phát hiện sớm có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hỗ trợ trẻ rối loạn phổ tự kỷ. Theo các bác sĩ tại Trung tâm, trẻ trong khoảng 18-36 tháng tuổi là một trong những nhóm được khuyến khích đưa đi đánh giá khi xuất hiện những dấu hiệu phát triển đáng lưu ý, từ đó có thể sớm xác định nhu cầu hỗ trợ phù hợp.

“Điều quan trọng nhất là phải phát hiện sớm, điều trị sớm và kết hợp nhiều phương pháp trong thời gian liên tục”, bác sĩ Dũng nói.

Theo bác sĩ Toàn, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá khi nhận thấy con có những dấu hiệu phát triển khác biệt so với trẻ cùng lứa tuổi, chẳng hạn chậm nói, ít hoặc không giao tiếp bằng mắt, không đáp ứng khi được gọi tên, khó tương tác với người xung quanh, xuất hiện hành vi lặp đi lặp lại hoặc dễ kích thích.

Việc đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được thăm khám và đánh giá giúp xác định những khó khăn, nhu cầu hỗ trợ của trẻ, từ đó có hướng can thiệp phù hợp. Cha mẹ không nên tự phán đoán tình trạng của con hoặc chỉ chờ đợi với suy nghĩ trẻ còn nhỏ và “lớn lên sẽ tự biết nói”.

Kết hợp nhiều phương pháp hỗ trợ phù hợp với từng trẻ

Tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, trẻ rối loạn phổ tự kỷ được hỗ trợ bằng nhiều phương pháp, tùy thuộc vào đặc điểm và nhu cầu của từng trường hợp. Theo bác sĩ Toàn, các kỹ thuật y học cổ truyền như điện châm, thủy châm, xoa bóp, bấm huyệt, nhĩ châm, thuốc y học cổ truyền, cấy chỉ có thể được kết hợp với phục hồi chức năng, hỗ trợ ngôn ngữ và các hoạt động giáo dục phù hợp.

Việc lựa chọn phương pháp và thời gian hỗ trợ được điều chỉnh theo tình trạng của từng trẻ. Mục tiêu là hỗ trợ trẻ cải thiện những khó khăn cụ thể trong giao tiếp, ngôn ngữ, nhận thức, hành vi, kỹ năng sinh hoạt và giấc ngủ, đồng thời tăng khả năng tham gia các hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Bác sĩ Toàn cho biết, thời gian mỗi đợt hỗ trợ tại Trung tâm thường khoảng 15-20 ngày. Với những trẻ được chỉ định cấy chỉ, thời gian giữa các đợt có thể kéo dài khoảng 3-4 tuần. Tuy nhiên, số đợt và thời gian hỗ trợ không cố định mà được cân nhắc dựa trên đặc điểm và nhu cầu của từng trẻ.

“Chúng tôi kết hợp các phương pháp với nhau. Trong quá trình hỗ trợ, trẻ cũng được tập giao tiếp, sửa lỗi phát âm và thực hiện các hoạt động phục hồi chức năng phù hợp”, bác sĩ chia sẻ.

Theo các bác sĩ, trong quá trình hỗ trợ, một số trẻ có những thay đổi tích cực về khả năng tương tác, giao tiếp và ngôn ngữ. Bác sĩ Toàn cho biết, qua theo dõi tại Trung tâm, có trẻ khi mới đến chưa sử dụng được ngôn ngữ để giao tiếp, sau một thời gian hỗ trợ đã có thể phát âm hoặc sử dụng một số từ đơn. Một số trẻ trước đó ít tương tác với người khác cũng có biểu hiện đáp ứng tốt hơn với nhân viên y tế và người thân.

Với những trẻ gặp khó khăn trong việc thực hiện các yêu cầu đơn giản tại nhà, bác sĩ cho biết sau quá trình hỗ trợ, một số trẻ có thể hiểu và thực hiện những chỉ dẫn quen thuộc, chẳng hạn lấy đồ vật theo yêu cầu của cha mẹ.

Một số biểu hiện như dễ kích thích, cáu gắt, tăng động hoặc khó ngủ cũng có thể thay đổi trong quá trình hỗ trợ. Tuy nhiên, theo các bác sĩ, mức độ và tốc độ tiến triển ở mỗi trẻ là khác nhau. Những thay đổi được ghi nhận trong từng trường hợp không nên được hiểu là bằng chứng cho hiệu quả của riêng một phương pháp, cũng không đồng nghĩa với việc rối loạn phổ tự kỷ có thể được “chữa khỏi hoàn toàn”.

Bác sĩ Nguyễn Thế Dũng cho rằng, quá trình phát triển kỹ năng của trẻ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có đặc điểm và mức độ khó khăn của từng trẻ, thời điểm được phát hiện, hình thức hỗ trợ cũng như mức độ phối hợp và duy trì các hoạt động can thiệp tại gia đình. Việc phát hiện sớm và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp có thể giúp trẻ có thêm cơ hội phát triển các kỹ năng giao tiếp, học tập và sinh hoạt.

Một vấn đề khác được nhiều phụ huynh quan tâm là trẻ nhỏ có thể sợ kim và chưa hợp tác khi thực hiện các kỹ thuật châm cứu. Theo bác sĩ Dũng, đây là một trong những khó khăn có thể gặp trong những ngày đầu trẻ làm quen với môi trường điều trị.

“Điều đầu tiên là phải tạo được niềm tin cho cả trẻ và gia đình. Những buổi đầu chúng tôi không nhất thiết thực hiện thủ thuật ngay mà tìm hiểu sở thích của trẻ, sử dụng những thứ trẻ thích để tạo sự gần gũi”, bác sĩ nói.

Với những trẻ quá sợ hãi, bác sĩ cho biết có thể cho trẻ làm quen từng bước với môi trường và nhân viên y tế trước khi thực hiện các kỹ thuật phù hợp. Việc hỗ trợ được điều chỉnh theo khả năng hợp tác của từng trẻ, nhằm hạn chế tâm lý sợ hãi và giúp trẻ dần thích nghi với quá trình can thiệp.

Theo bác sĩ Dũng, với những trẻ được chỉ định thực hiện châm cứu, việc tạo cảm giác an toàn và giúp trẻ từng bước làm quen với môi trường, nhân viên y tế và các kỹ thuật can thiệp là điều cần được chú trọng. Trẻ có thể sợ hãi hoặc chưa hợp tác trong những lần đầu, do đó quá trình hỗ trợ cần được thực hiện phù hợp với khả năng của từng trẻ.

Bên cạnh sự hỗ trợ của nhân viên y tế, sự đồng hành của cha mẹ có vai trò quan trọng trong quá trình hỗ trợ trẻ. Gia đình cần kiên trì phối hợp thực hiện các hoạt động giao tiếp, ngôn ngữ và kỹ năng phù hợp tại nhà, đồng thời không nên đặt kỳ vọng rằng trẻ sẽ thay đổi nhanh chóng chỉ sau một vài đợt can thiệp.

Theo bác sĩ Toàn, rối loạn phổ tự kỷ cần được đánh giá và hỗ trợ theo nhu cầu của từng trẻ trong thời gian dài. Các phương pháp hỗ trợ, nếu được chỉ định, cần được đặt trong kế hoạch chăm sóc và can thiệp toàn diện, kết hợp với phục hồi chức năng, hỗ trợ ngôn ngữ, giáo dục và sự đồng hành của gia đình, thay vì được xem là phương pháp thay thế cho các hình thức hỗ trợ khác.

“Cha mẹ thấy con có những biểu hiện khác thường về phát triển như chậm bập bẹ, chậm nói từ đơn, chậm sử dụng cụm từ hoặc có những khác biệt đáng kể về giao tiếp, tương tác so với trẻ cùng lứa tuổi thì nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá sớm. Phát hiện sớm và có hướng hỗ trợ phù hợp sẽ giúp trẻ có thêm cơ hội phát triển các kỹ năng cần thiết”, bác sĩ Toàn khuyến cáo./.