Báo chí cần trở thành cầu nối để trẻ em cất lên tiếng nói của mình

Từng giữ cương vị Tổng Biên tập Tạp chí Gia đình & Trẻ em và là tác giả của nhiều tác phẩm văn học, kịch bản phim dành cho thiếu nhi được bạn đọc nhiều thế hệ yêu mến, với Nhà thơ, Nhà báo Nguyễn Thành Phong, trẻ em không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà còn là những chủ thể sáng tạo, mang trong mình những góc nhìn riêng về cuộc sống và tương lai.

Trong cuộc trò chuyện với phóng viên (PV) Tạp chí Trẻ em Việt Nam, Nhà thơ, Nhà báo Nguyễn Thành Phong đã chia sẻ những suy ngẫm về thế giới trẻ thơ, sức mạnh của trí tưởng tượng, vai trò của văn học, báo chí cũng như trách nhiệm của người lớn trong việc lắng nghe, tôn trọng và đồng hành cùng trẻ em trên hành trình trưởng thành.

***

Tôn trọng sự khác biệt để nuôi dưỡng nguồn lực sáng tạo của xã hội

PV: Thưa nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong, nhiều người cho rằng trẻ em chính là những nghệ sĩ bẩm sinh với trí tưởng tượng vô hạn. Theo ông, điều gì ở thế giới trẻ thơ đã nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo cho người cầm bút trong suốt hành trình sáng tác của mình? 

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong: Mỗi đứa trẻ đều mang trong mình hình bóng đầu tiên của con người tương lai. Trong một em bé hôm nay đã thấp thoáng hình ảnh một công dân với những phẩm chất riêng biệt của ngày mai, nhưng ban đầu những đường nét ấy còn mờ nhạt. Qua quá trình lớn lên, tiếp nhận thế giới và trải nghiệm những hoàn cảnh sống khác nhau, mỗi trẻ em sẽ dần hình thành cá tính, thiên hướng và con đường riêng của mình.

Theo tôi, điều hấp dẫn nhất ở thế giới trẻ thơ chính là sức mạnh của trí tưởng tượng. Trẻ em nhìn thấy những điều mà người lớn nhiều khi còn không nhận ra: một chiếc lá có thể trở thành con thuyền, đám mây hóa thành lâu đài, khoảng sân nhỏ mở ra cả một vũ trụ phiêu lưu... Trí tưởng tượng ấy được nuôi dưỡng bởi sự tự do, khi các em chưa bị ràng buộc bởi những quy ước, định kiến hay tính toán thực dụng của cuộc sống.

Đối với người cầm bút, trí tưởng tượng là nguồn cảm hứng cốt lõi. Văn chương luôn cần khả năng sáng tạo, kiến tạo và khám phá những điều chưa từng tồn tại trong thực tế, chứ không chỉ ghi chép lại những gì đã có. Chính trẻ em nhắc chúng ta rằng thế giới luôn rộng lớn hơn những gì mắt thấy, tai nghe.

Tuy nhiên, sáng tạo văn chương không chỉ là sự bay bổng. Người viết còn mang theo vốn sống, trải nghiệm và nhận thức về hiện thực. Bởi vậy, hành trình sáng tạo luôn là sự dung hòa giữa hai yếu tố tưởng như đối lập: trí tưởng tượng tự do và sự thật của đời sống. Nếu chỉ tưởng tượng mà thiếu trải nghiệm, tác phẩm dễ trở nên hời hợt; nhưng nếu chỉ có hiện thực khô cứng mà thiếu tưởng tượng, văn chương sẽ mất đi cái hồn.

Có lẽ, thử thách lớn nhất của người cầm bút là hóa giải được sự xung khắc ấy. Làm sao để viết về những điều chưa từng có mà vẫn khiến người đọc tin đó là sự thật của cảm xúc con người; làm sao để nhìn thấy những góc khuất, những bất toàn của cuộc sống mà không đánh mất lòng nhân ái; và làm sao để sau mọi va đập của hiện thực, vẫn giữ được khả năng ngạc nhiên trước một bông hoa nở, một giọt mưa rơi hay một giấc mơ trẻ nhỏ.

Thế giới trẻ thơ giúp người cầm bút gìn giữ điều đó. Trẻ em không chỉ mang đến chất liệu sáng tác mà còn giúp chúng ta tìm lại phần trong trẻo nhất của chính mình. Khi còn có thể nhìn thế giới bằng đôi mắt trẻ thơ, nhà văn vẫn còn cơ hội khám phá những điều mới mẻ trong cuộc sống và trong tâm hồn con người. Đó cũng chính là nguồn mạch nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo bền bỉ nhất trên hành trình văn chương.

PV: Trong thời đại số, trẻ em có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức và công nghệ hơn bao giờ hết, nhưng cũng đứng trước không ít áp lực và khuôn mẫu. Vậy người lớn cần làm gì để bảo vệ và nuôi dưỡng quyền được sáng tạo, được khác biệt của mỗi trẻ em, thưa ông?

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong: Điều đầu tiên người lớn cần nhận thức rõ là mỗi đứa trẻ là một cá thể riêng biệt. Các em được sinh ra với những tố chất, thiên hướng, nhịp phát triển và năng lực khác nhau. Không có đứa trẻ nào hoàn toàn giống nhau, cũng như không có số phận con người nào giống nhau. Chính sự đa dạng ấy tạo nên sự phong phú của xã hội và là động lực cho sự phát triển của nhân loại.

Trong thực tế, cha mẹ, nhà trường và cả nền giáo dục luôn đứng trước một bài toán không dễ dung hòa. Một mặt, chúng ta cần những chuẩn mực chung để chăm sóc, giáo dục và hình thành những phẩm chất cơ bản của một công dân. Nhưng mặt khác, chúng ta phải tôn trọng những khác biệt cá nhân. Nếu chỉ nhìn trẻ em qua những khuôn mẫu và thước đo giống nhau, chúng ta rất dễ vô tình làm lu mờ những năng lực riêng đang được hình thành trong mỗi em.

Trong thời đại số, cơ hội tiếp cận tri thức của trẻ em rộng mở hơn bao giờ hết, chỉ với một thiết bị kết nối internet, các em có thể tiếp cận kho tàng kiến thức khổng lồ mà các thế hệ trước chưa từng có. Tuy nhiên, đi cùng với đó là những áp lực ngày càng lớn: áp lực thành tích, áp lực cạnh tranh, áp lực phải trở thành những hình mẫu theo các quan niệm thành công phổ biến. Đôi khi, điều đáng lo ngại nhất không phải là trẻ em thiếu thông tin, mà là các em đang bị bao vây bởi quá nhiều khuôn mẫu.

Do đó, theo tôi, nhiệm vụ của người lớn không phải tạo ra những đứa trẻ giống nhau, mà là giúp mỗi đứa trẻ được trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình. Điều đó đòi hỏi sự lắng nghe, quan sát và thấu hiểu. Cha mẹ cần nhận ra niềm vui, sở thích và khả năng nổi trội của con, nhà trường cần tạo ra môi trường học tập khuyến khích khám phá thay vì chỉ tập trung vào những đáp án đúng. Nền giáo dục cũng cần coi trọng sự đa dạng của năng lực con người, bởi thành công của xã hội không đến từ những người cùng giỏi một việc, mà từ những con người khác nhau biết bổ sung cho nhau.

Dù sau này các em trở thành nhà khoa học, kỹ sư, bác sĩ, nghệ sĩ, doanh nhân hay người lao động bình thường, năng lực sáng tạo vẫn luôn là một phẩm chất thiết yếu. Sáng tạo không chỉ thuộc về nghệ thuật, mà là khả năng tìm ra cách làm mới, cách giải quyết mới và khả năng thích nghi trước những thay đổi của cuộc sống.

Tuy nhiên, sáng tạo không hoàn toàn đồng nghĩa với sự khác biệt. Có những khác biệt chỉ mang tính biểu hiện bề ngoài, nhưng cũng có những khác biệt bắt nguồn từ tư duy độc lập và khả năng khám phá những hướng đi mới. Vì vậy, bảo vệ quyền được khác biệt của trẻ em không có nghĩa là buông lỏng mọi định hướng, mà là tạo ra một môi trường đủ cởi mở để các em được thử nghiệm, được đặt câu hỏi, được mắc sai lầm và trưởng thành từ chính những trải nghiệm của mình.

Làm thế nào để nuôi dưỡng năng lực ấy ở mỗi cá nhân có lẽ vẫn là một câu hỏi lớn của giáo dục hiện đại. Nhưng tôi cho rằng mọi câu trả lời đều bắt đầu từ sự tôn trọng. Khi người lớn biết tôn trọng những khác biệt, sự tò mò và cả những giấc mơ tưởng chừng rất ngây thơ của trẻ nhỏ, chúng ta đang góp phần bảo vệ nguồn lực sáng tạo quý giá nhất của xã hội. Bởi mọi phát minh, mọi tác phẩm nghệ thuật và mọi bước tiến của văn minh nhân loại đều từng khởi nguồn từ một suy nghĩ khác với số đông, từ một câu hỏi rất giản dị: “Tại sao không thể khác đi?”

Nuôi dưỡng trí tưởng tượng từ văn hóa đọc và nghệ thuật

PV: Là một người từng có nhiều năm gắn bó với văn chương và báo chí, theo ông, việc đọc sách, tiếp xúc với nghệ thuật và những câu chuyện đẹp có vai trò như thế nào trong việc khơi mở trí tưởng tượng, bồi đắp năng lực sáng tạo cho trẻ em hôm nay? 

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong: Theo tôi, việc đọc sách và tiếp xúc với nghệ thuật và những câu chuyện đẹp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển trí tưởng tượng, nhân cách và năng lực sáng tạo của trẻ em.

Trong rất nhiều hình thức tiếp nhận tri thức hiện nay, tôi vẫn dành sự trân trọng đặc biệt cho việc đọc sách chữ. Khi đọc một cuốn sách, trẻ em không chỉ tiếp nhận thông tin hay nội dung câu chuyện. Điều quan trọng hơn là từ những con chữ ấy, mỗi em sẽ tự kiến tạo nên một thế giới hình ảnh của riêng mình. Một cánh rừng trong trang sách có thể hiện lên khác nhau trong tâm trí mỗi đứa trẻ; một nhân vật cổ tích cũng có thể mang những gương mặt khác nhau tùy theo trí tưởng tượng của từng em. Chính quá trình tự hình dung ấy là một hoạt động sáng tạo vô cùng quý giá.

Khác với nhiều sản phẩm nghe nhìn ngày nay, nơi hình ảnh đã được tạo sẵn và trình bày sẵn cho người xem, sách chữ luôn để lại một khoảng không rộng lớn cho trí tưởng tượng hoạt động. Người viết chỉ gieo những hạt mầm bằng ngôn ngữ, còn việc khu vườn ấy nở hoa như thế nào lại thuộc về người đọc. Với trẻ em, đây là năng lực rất cần được nuôi dưỡng từ sớm.

Tôi cũng cho rằng việc trò chuyện và kể chuyện cho trẻ em nghe có ý nghĩa không kém việc đọc sách. Có lẽ nhiều người trong chúng ta vẫn còn nhớ những đêm tuổi thơ được nghe ông bà kể chuyện cổ tích, cha mẹ kể những câu chuyện đời thường hay những truyền thuyết dân gian. Khi đó, chúng ta không có hình ảnh minh họa, không có màn hình để quan sát, mà chỉ có lời kể và trí tưởng tượng của chính mình. Điều thú vị là từ cùng một câu chuyện, mỗi đứa trẻ lại xây dựng trong tâm trí một thế giới riêng. Đó là điều vừa lý thú, vừa có ý nghĩa sâu sắc đối với sự phát triển tâm hồn con người.

Trong thời đại công nghệ số, trẻ em có cơ hội tiếp cận lượng thông tin và hình ảnh khổng lồ. Đây là một lợi thế rất lớn. Tuy nhiên, tôi vẫn mong những cuốn sách, những câu chuyện kể trong gia đình và những tác phẩm nghệ thuật giàu giá trị nhân văn luôn giữ được vị trí quan trọng trong đời sống trẻ thơ. Bởi lắng nghe một câu chuyện và tự mình xây dựng nên cả một thế giới trong tâm hồn chính là một trong những nền tảng quan trọng nhất để nuôi dưỡng năng lực sáng tạo. 

Báo chí cần coi trẻ em là những chủ thể của tiếng nói và sáng tạo

PV: Nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 – 21/6/2026), báo chí hôm nay cần làm gì để không chỉ phản ánh các vấn đề của trẻ em mà còn thực sự lắng nghe tiếng nói, khát vọng và những ý tưởng sáng tạo của các em, thưa ông? 

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong: Theo tôi, trước hết báo chí cần có sự thay đổi nhất định trong cách tiếp cận đối với trẻ em. Trong nhiều trường hợp, chúng ta vẫn quen nhìn trẻ em như những đối tượng cần được bảo vệ, chăm sóc và giáo dục. Điều đó hoàn toàn đúng, nhưng chưa đủ. Trẻ em không chỉ là đối tượng thụ hưởng các chính sách hay chương trình hành động mà còn là những chủ thể có suy nghĩ, cảm xúc, quan điểm và cách nhìn riêng về thế giới.

Vì vậy, bên cạnh việc phản ánh các vấn đề liên quan đến trẻ em, báo chí cần quan tâm hơn đến việc lắng nghe tiếng nói của chính các em. Giữa việc nói về trẻ em và tạo điều kiện để trẻ em được lên tiếng là hai việc khác nhau. Chúng ta đã làm khá tốt vế thứ nhất, nhưng vẫn còn nhiều dư địa để thúc đẩy vế thứ hai.

Tôi cho rằng một nền báo chí thực sự vì trẻ em cần tạo ra nhiều không gian hơn để các em được bày tỏ suy nghĩ, kể những câu chuyện của chính mình, chia sẻ những ước mơ, trăn trở và cả những ý tưởng mới mẻ của tuổi thơ. Thực tế cho thấy, dù còn nhỏ tuổi, trẻ em quan sát cuộc sống rất tinh tế. Nhiều khi các em nhận ra những điều mà người lớn vì quá quen thuộc nên không còn để ý nữa.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, trẻ em còn là thế hệ lớn lên cùng công nghệ, có khả năng tiếp cận tri thức và các xu hướng mới rất nhanh. Các em có những góc nhìn riêng về môi trường, giáo dục, công nghệ, văn hóa, cộng đồng hay lối sống mà người lớn cần lắng nghe một cách nghiêm túc. Không phải ý tưởng nào cũng hoàn thiện, nhưng trong những suy nghĩ còn hồn nhiên ấy thường chứa đựng những cách tiếp cận mới, những câu hỏi mới và đôi khi là những gợi mở rất đáng suy ngẫm.

Để làm được điều đó, báo chí có thể triển khai theo nhiều hình thức khác nhau, như mở rộng các chuyên trang, chuyên mục dành cho trẻ em tham gia sáng tạo nội dung; tăng cường các diễn đàn, cuộc thi viết, cuộc thi kể chuyện hay các hoạt động trải nghiệm báo chí để các em trực tiếp bày tỏ quan điểm của mình. Quan trọng hơn, khi tiếp nhận tiếng nói của trẻ em, người làm báo cần có sự tôn trọng thực chất, không xem đó chỉ là những ý kiến mang tính minh họa hay điểm xuyết cho bài viết.

Bên cạnh đó, báo chí cũng cần phát hiện, cổ vũ và lan tỏa những ý tưởng sáng tạo của trẻ em. Một sáng kiến nhỏ trong trường học, một mô hình bảo vệ môi trường, một sản phẩm công nghệ đơn giản hay một câu chuyện nhân ái của các em đều có thể trở thành nguồn cảm hứng tích cực cho cộng đồng. 

Khi những ý tưởng ấy được ghi nhận và chia sẻ, trẻ em sẽ cảm nhận được rằng tiếng nói của mình có giá trị, suy nghĩ của mình được lắng nghe và những nỗ lực của mình được xã hội trân trọng.

PV: Với ông, trách nhiệm lớn nhất của người cầm bút khi viết về trẻ em là gì? Làm thế nào để mỗi tác phẩm báo chí hay văn học không chỉ kể câu chuyện của trẻ em mà còn góp phần bảo vệ, khơi dậy và lan tỏa những giá trị tốt đẹp từ thế giới trẻ thơ? 

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong: Theo tôi, trách nhiệm lớn nhất của người cầm bút khi viết về trẻ em là sự thấu hiểu và tôn trọng. Tôn trọng trẻ em như những con người đang lớn lên, đang hình thành nhân cách, từng ngày khám phá thế giới và khám phá chính mình. Điều đó đòi hỏi người viết không nhìn trẻ em từ góc nhìn áp đặt của người lớn, mà phải biết bước vào thế giới của các em bằng sự đồng cảm, chân thành và lắng nghe.

Viết về trẻ em không chỉ là kể những câu chuyện vui vẻ hay cảm động. Quan trọng hơn, đó là hành trình nhận diện những giá trị đang được hình thành trong mỗi đứa trẻ. Như tôi nói, trong mỗi em hôm nay đều thấp thoáng hình bóng của một con người tương lai. Những suy nghĩ, cảm xúc, ước mơ, những câu hỏi tưởng như ngây thơ hay những rung động đầu đời rất nhỏ bé ấy thực chất lại là những viên gạch đầu tiên tạo nên nhân cách của một con người.

Bởi vậy, người cầm bút cần có trách nhiệm phát hiện, nâng niu và bảo vệ những giá trị ấy. Với báo chí, trách nhiệm đó thể hiện ở việc lên tiếng trước những hành vi xâm hại quyền trẻ em, những bất công hay những rào cản đang cản trở sự phát triển của các em. Nhưng bên cạnh việc phản ánh những vấn đề tiêu cực, báo chí cũng cần lan tỏa những điều tốt đẹp: những tấm gương giàu nghị lực, những sáng kiến ý nghĩa, những câu chuyện tử tế và những ước mơ trong trẻo của tuổi thơ. Một xã hội không chỉ phát triển nhờ khắc phục cái xấu mà còn nhờ biết nuôi dưỡng và nhân lên những điều tốt đẹp.

Trong văn học, trách nhiệm ấy được thể hiện theo một cách khác. Nhà văn không trực tiếp đưa ra lời khuyên hay những bài học đạo đức. Điều văn chương có thể làm là giúp con người hiểu nhau hơn. Một tác phẩm viết cho thiếu nhi hoặc viết về trẻ em cần mở ra những không gian cảm xúc, giúp người đọc biết yêu thương hơn, biết sẻ chia hơn và nhìn cuộc sống bằng đôi mắt nhân ái hơn. Khi một đứa trẻ đọc một câu chuyện và tìm thấy chính mình trong đó, nhận ra những niềm vui, nỗi buồn hay những ước mơ của mình được thấu hiểu, thì văn chương mới hoàn thành một phần sứ mệnh quan trọng của nó.

Suy cho cùng, mỗi tác phẩm báo chí hay văn học viết về trẻ em đều cần hướng tới một mục tiêu lớn hơn việc kể lại một câu chuyện. Đó là góp phần tạo dựng một môi trường tinh thần lành mạnh cho sự trưởng thành của các em; một môi trường mà ở đó trẻ em được lắng nghe, được tôn trọng, được bảo vệ quyền sáng tạo, quyền được khác biệt và quyền nuôi dưỡng những ước mơ của riêng mình.

Trẻ em không chỉ là tương lai của xã hội. Các em còn là phần trong trẻo nhất của hiện tại. Bảo vệ thế giới trẻ thơ cũng chính là bảo vệ những giá trị nhân văn cốt lõi của con người. Và đó có lẽ cũng là trách nhiệm sâu xa nhất của người làm báo, người cầm bút khi lựa chọn viết về trẻ em.

Xin trân trọng cảm ơn ông vì những chia sẻ vô cùng sâu sắc!