Cần chuẩn hóa mô hình chăm sóc ban ngày cho trẻ em khuyết tật

Với nhiều gia đình có trẻ em khuyết tật, đặc biệt là trẻ khuyết tật nặng và đặc biệt nặng, việc chăm sóc con mỗi ngày không chỉ là câu chuyện của riêng gia đình mà đã trở thành một nhu cầu xã hội cần được đáp ứng.

Khi trẻ cần đồng thời được chăm sóc, phục hồi chức năng, hỗ trợ phát triển kỹ năng và tạo cơ hội hòa nhập, trong khi khả năng tham gia đầy đủ các chương trình giáo dục chính quy còn hạn chế, cha mẹ hoặc người chăm sóc thường phải dành phần lớn thời gian để đồng hành cùng trẻ.

Áp lực về thời gian, kinh tế, sức khỏe và tâm lý vì thế cũng đè nặng lên gia đình. Thực tế này đặt ra yêu cầu phát triển những dịch vụ hỗ trợ trẻ em khuyết tật ngay tại cộng đồng, trong đó có mô hình chăm sóc ban ngày. 

Những năm qua, mô hình đã được thí điểm tại một số địa phương như Đà Nẵng và Kon Tum (nay là Quảng Ngãi), bước đầu cho thấy khả năng đáp ứng nhu cầu chăm sóc, giáo dục, phục hồi chức năng cho trẻ, đồng thời góp phần giảm áp lực cho gia đình và hạn chế nguy cơ trẻ bị tách khỏi môi trường gia đình hoặc phải sống trong các cơ sở chăm sóc tập trung.

Tuy nhiên, để một mô hình từng được triển khai thí điểm có thể trở thành dịch vụ được tổ chức bài bản và nhân rộng, câu hỏi đặt ra không chỉ là có mô hình hay không, mà còn là mô hình ấy cần được thực hiện như thế nào, tiêu chuẩn ra sao, ai chịu trách nhiệm và làm thế nào để bảo đảm chất lượng, an toàn cho trẻ ở các địa phương khác nhau.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra từ định hướng chính sách hiện nay. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục đối với các nhóm yếu thế; Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 về chăm sóc sức khỏe Nhân dân và Thông báo 432-TB/VPTW ngày 26/11/2025 về chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tiếp tục đặt ra những yêu cầu đối với công tác chăm sóc sức khỏe, bảo vệ và hỗ trợ trẻ em.

Những định hướng này cho thấy việc chăm sóc, giáo dục và hỗ trợ trẻ em khuyết tật cần được thực hiện theo hướng có hệ thống, bảo đảm chất lượng và tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ. Trong đó, việc xây dựng hướng dẫn chuyên môn thống nhất cho mô hình chăm sóc ban ngày là một bước cần thiết để tránh tình trạng mỗi nơi thực hiện một cách, chất lượng dịch vụ không đồng đều và thiếu sự kết nối giữa các lĩnh vực y tế, giáo dục, công tác xã hội, bảo vệ trẻ em và gia đình.

Vì vậy, việc xây dựng “Tài liệu hướng dẫn triển khai Mô hình chăm sóc ban ngày cho trẻ em khuyết tật” không đơn thuần là hoàn thiện một tài liệu chuyên môn, mà hướng tới hình thành cơ sở chung để các địa phương tổ chức, cung cấp, giám sát và từng bước nhân rộng dịch vụ hỗ trợ trẻ em khuyết tật dựa vào cộng đồng; qua đó giảm áp lực cho gia đình, tăng cơ hội chăm sóc và phát triển cho trẻ, đồng thời góp phần bảo đảm quyền được chăm sóc, bảo vệ và hòa nhập của trẻ em khuyết tật.

Tại Hội thảo Góp ý dự thảo Tài liệu hướng dẫn chuyên môn về mô hình chăm sóc ban ngày cho trẻ em khuyết tật diễn ra tại Hà Nội ngày 02/10, TS.BS Trần Đăng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế), cho rằng, việc chuẩn hóa các nội dung về đội ngũ, quy trình tiếp nhận, đánh giá nhu cầu, xây dựng kế hoạch hỗ trợ cá nhân, tổ chức hoạt động chăm sóc, giáo dục, phục hồi chức năng và phối hợp với gia đình có ý nghĩa quan trọng.

Nếu không có hướng dẫn thống nhất, chất lượng dịch vụ có thể có sự khác biệt giữa các địa phương, giữa các cơ sở công lập và ngoài công lập. Điều này đồng thời gây khó khăn cho công tác quản lý, giám sát và đánh giá chất lượng dịch vụ.

Do đó, việc xây dựng tài liệu hướng dẫn chuyên môn được đặt ra như một bước để tạo nền tảng chung cho việc phát triển mô hình chăm sóc ban ngày dựa vào nguồn lực cộng đồng, thay vì để các mô hình phát triển riêng lẻ, thiếu kết nối.

Theo dự thảo tài liệu, mô hình chăm sóc ban ngày được định hướng là dịch vụ hỗ trợ trẻ em khuyết tật tại cộng đồng, với nhiều nhóm hoạt động khác nhau. Các nội dung được đề cập gồm chăm sóc hằng ngày; phục hồi chức năng; hỗ trợ phát triển kỹ năng; hỗ trợ tâm lý; tổ chức các hoạt động vui chơi; chăm sóc, giáo dục và hỗ trợ gia đình.

Mô hình đồng thời hướng tới việc hỗ trợ cha mẹ, người chăm sóc giảm áp lực, tăng cường năng lực chăm sóc và sức khỏe tâm lý - xã hội; qua đó góp phần phòng ngừa nguy cơ trẻ bị bỏ rơi, ngược đãi, bạo hành hoặc bị tách khỏi môi trường gia đình.

Theo TS. Nguyễn Thị Cẩm Hường, Phó Trưởng khoa Giáo dục đặc biệt, Đại học Sư phạm Hà Nội, tài liệu sẽ chuẩn hóa các quy trình từ tiếp nhận, đánh giá nhu cầu, xây dựng kế hoạch hỗ trợ cá nhân đến tổ chức các hoạt động chăm sóc, giáo dục, phục hồi chức năng, phát triển kỹ năng và hỗ trợ cha mẹ, người chăm sóc.

Một mục tiêu quan trọng khác là nâng cao năng lực cho đội ngũ tham gia mô hình, gồm cán bộ quản lý, nhân viên chăm sóc y tế, nhân viên công tác xã hội, giáo viên và các lực lượng hỗ trợ trẻ em khuyết tật.

Tài liệu cũng được xây dựng làm căn cứ để các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức cung cấp dịch vụ và địa phương xây dựng kế hoạch phát triển, đầu tư nguồn lực, giám sát, đánh giá và từng bước nhân rộng mô hình.

Một điểm đáng chú ý trong dự thảo là mô hình không được thiết kế theo một khuôn mẫu duy nhất mà có thể triển khai linh hoạt tùy theo nhu cầu của trẻ, gia đình và điều kiện nguồn lực tại địa phương. Theo đó, dịch vụ có thể được cung cấp tại trung tâm, tại cộng đồng, tại gia đình hoặc kết hợp nhiều hình thức.

Đối tượng áp dụng gồm các trung tâm chăm sóc ban ngày công lập và ngoài công lập; cơ sở trợ giúp xã hội, cơ sở bảo trợ xã hội; cơ sở phục hồi chức năng, cơ sở cung cấp dịch vụ xã hội, cơ sở giáo dục có triển khai hoạt động chăm sóc, hỗ trợ ban ngày cho trẻ em khuyết tật. Bên cạnh đó là các mô hình hỗ trợ trẻ em khuyết tật dựa vào cộng đồng có sự tham gia của chính quyền địa phương, tổ chức xã hội, tổ chức của người khuyết tật và các đơn vị cung cấp dịch vụ.

Tài liệu cũng hướng tới sự tham gia của cha mẹ, người chăm sóc trẻ em khuyết tật trong quá trình phối hợp xây dựng và thực hiện các hoạt động hỗ trợ trẻ tại cơ sở chăm sóc ban ngày và tại gia đình.

Theo bà Vũ Thị Kim Hoa, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, Nguyên Phó Cục trưởng Cục Trẻ em, việc xây dựng Tài liệu hướng dẫn mô hình chăm sóc ban ngày cho trẻ em khuyết tật có ý nghĩa chuyên môn và nhân văn sâu sắc đối với công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em khuyết tật tại Việt Nam.

“Thực tiễn cho thấy, mô hình chăm sóc ban ngày mang lại lợi ích thiết thực trên nhiều phương diện. Với trẻ em khuyết tật, môi trường bán trú giúp các em được tiếp cận sớm với dịch vụ phục hồi chức năng, can thiệp y tế, giáo dục và kỹ năng sống trong điều kiện an toàn, chuyên nghiệp. Trẻ cũng có cơ hội giao lưu, phát triển kỹ năng xã hội, giảm cảm giác cô lập, đồng thời vẫn duy trì sự gắn kết tình cảm với gia đình do không phải sống nội trú dài ngày.

Đối với gia đình, mô hình này có thể giảm đáng kể gánh nặng chăm sóc liên tục, giúp cha mẹ bớt áp lực, yên tâm lao động, tạo thu nhập, ổn định kinh tế và từng bước thoát nghèo bền vững. Đối với xã hội, chăm sóc ban ngày có thể tiết kiệm nguồn lực ngân sách so với mô hình nuôi dưỡng tập trung 24/24 giờ tại các cơ sở bảo trợ, đồng thời góp phần thúc đẩy bình đẳng và bảo đảm các quyền cơ bản của trẻ em khuyết tật”, bà Hoa phân tích.

Tuy nhiên, theo bà Hoa, dịch vụ chăm sóc bán ngày cho trẻ em khuyết tật tại nhiều địa phương hiện vẫn còn mang tính tự phát, thiếu thống nhất về tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình vận hành. Vì vậy, việc xây dựng tài liệu hướng dẫn chuyên môn là yêu cầu cấp thiết, tạo hành lang kỹ thuật thống nhất để các cơ sở và đội ngũ trực tiếp chăm sóc trẻ có thể áp dụng trong thực tế.

Bà Hoa cho rằng tài liệu cần được xây dựng trên cơ sở chính trị, pháp lý vững chắc, cụ thể hóa các chủ trương, chỉ đạo về giáo dục và chăm sóc sức khỏe nhân dân; đồng thời tuân thủ Luật Trẻ em, Luật Người khuyết tật, Nghị định 103/2017/NĐ-CP và Nghị định 20/2021/NĐ-CP. Cùng với đó là cách tiếp cận dựa trên quyền trẻ em, phù hợp với Công ước về Quyền trẻ em (CRC), Công ước về Quyền của Người khuyết tật (CRPD) và Khung phân loại quốc tế về chức năng, khuyết tật và sức khỏe (ICF) của WHO.

Về đối tượng sử dụng, tài liệu cần hướng tới cán bộ quản lý làm công tác trẻ em các cấp; đội ngũ kỹ thuật và người trực tiếp chăm sóc, gồm y bác sĩ, kỹ thuật viên phục hồi chức năng, giáo viên giáo dục đặc biệt; cùng nhân viên công tác xã hội, những người đảm nhiệm vai trò quản lý ca, kết nối chính sách và hỗ trợ gia đình.

“Với phụ huynh, thay vì đưa toàn bộ nội dung chuyên môn, có thể xây dựng một ‘Sổ tay hướng dẫn phối hợp’ ngắn gọn dưới dạng tờ rơi hoặc brochure để gia đình dễ theo dõi và thực hành”, bà Hoa đề xuất.

Theo bà, tài liệu cũng cần làm rõ 5 nhóm điều kiện cốt lõi để mô hình vận hành hiệu quả, gồm tư cách pháp lý và giấy phép hoạt động; cơ sở vật chất, môi trường tiếp cận an toàn; định mức nhân lực và giám sát; quy trình chuyên môn, an toàn; cơ chế tài chính và quản lý vận hành. Trong đó, cần quy định rõ tỷ lệ nhân viên/trẻ theo mức độ khuyết tật và có cơ chế rà soát lý lịch nhân sự nhằm phòng ngừa nguy cơ bạo hành, lạm dụng trẻ em.

Về quy trình chuyên môn, bà Hoa đánh giá việc áp dụng quản lý ca 6 bước là phù hợp, gồm: tiếp nhận, sàng lọc và ký thỏa thuận dịch vụ; đánh giá đa ngành theo Khung ICF; xây dựng Kế hoạch Chăm sóc Cá nhân (ICP) với các chỉ số cụ thể; tổ chức chăm sóc, trị liệu theo kế hoạch; theo dõi, ghi nhật ký và đánh giá định kỳ; cuối cùng là chuyển tuyến, có thể chuyển sang giáo dục hòa nhập hoặc tuyến y tế, chuyên khoa đối với trường hợp phức tạp.

Bên cạnh tài liệu hướng dẫn, bà Hoa cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện Bộ Tiêu chuẩn Chăm sóc tối thiểu, tập trung vào 6 nhóm: thẩm định, cấp phép; cơ sở vật chất và an toàn môi trường; định mức, trình độ và giám sát nhân sự; an toàn, phòng cháy chữa cháy và bảo vệ trẻ em; chăm sóc y tế, dinh dưỡng, phục hồi chức năng; quản lý rủi ro và xử trí sự cố khẩn cấp như co giật, sặc thức ăn, chấn thương.

“Tôi tin rằng, nếu được tiếp thu và hoàn thiện nghiêm túc, Tài liệu hướng dẫn sẽ trở thành công cụ thực hành hữu ích, góp phần chuẩn hóa hoạt động của đội ngũ cán bộ và nhân viên công tác xã hội tại cơ sở, qua đó giúp mô hình chăm sóc ban ngày cho trẻ em khuyết tật được triển khai an toàn, bài bản và phù hợp hơn với nhu cầu của từng trẻ”, bà Hoa nói.

Tại hội thảo, 15 ý kiến trao đổi trực tiếp đã tập trung làm rõ nhiều nội dung liên quan đến tính cần thiết, tính khả thi và khả năng áp dụng của dự thảo. Đại diện Ban soạn thảo cho biết, qua các ý kiến đóng góp, các đại biểu cơ bản thống nhất về sự cần thiết phải hoàn thiện và ban hành tài liệu hướng dẫn triển khai mô hình chăm sóc ban ngày cho trẻ em khuyết tật. Tuy nhiên, một số nội dung trong dự thảo vẫn còn chưa rõ hoặc có điểm chưa thống nhất, cần tiếp tục rà soát, điều chỉnh. 

Ban soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến tại hội thảo, đồng thời tiếp nhận thêm góp ý bằng văn bản hoặc trực tiếp trên tài liệu để tiếp tục hoàn thiện. Mục tiêu được nhấn mạnh là sau khi ban hành, tài liệu phải có tính thực tiễn, phù hợp với điều kiện triển khai và có thể được áp dụng tại các địa phương, cơ sở, trung tâm cung cấp dịch vụ chăm sóc, hỗ trợ trẻ em khuyết tật.