Điều gì xảy ra khi cha mẹ thường xuyên chê bai con?

Những tổn thương tinh thần đằng sau áp lực "muốn con tốt hơn"

Sau mỗi kỳ thi, không khí trong căn phòng nhỏ của em Lê Yến Nhi (học sinh lớp 11, Trường THPT Nguyễn Du, Thanh Oai, Hà Nội) lại chùng xuống. Thay vì những lời hỏi thăm, điều nữ sinh nhận được thường là ánh mắt thất vọng và những câu so sánh quen thuộc từ bố mẹ: "Sao điểm thấp thế?", "Nhìn con nhà người ta xem, sao bạn làm được mà con thì không?".

Mỗi lần nghe nhắc nhở như vậy Yến Nhi rất buồn, em hiểu bố mẹ luôn mong con tiến bộ nên mới nghiêm khắc. Tuy nhiên, khi những lời góp ý xuất hiện quá thường xuyên, em cảm thấy nhiều áp lực hơn.

"Có những lúc em chọn im lặng vì sợ nếu nói ra sẽ khiến bố mẹ buồn hoặc khó chịu hơn. Em cũng từng lo mình sẽ làm chưa tốt hay mắc lỗi khiến bố mẹ thất vọng", nữ sinh chia sẻ.

Yến Nhi cho biết đôi khi em chưa dám kể hết những khó khăn ở trường vì muốn tự giải quyết trước, đồng thời không muốn bố mẹ lo lắng thêm.

Theo nữ sinh, điều em mong muốn nhất không phải là cha mẹ ngừng góp ý, mà là dành thời gian lắng nghe con nhiều hơn. "Nếu bố mẹ giải thích nhẹ nhàng, ghi nhận sự cố gắng của con và cùng con tìm cách khắc phục thì con sẽ dễ tiếp thu hơn và có thêm động lực để thay đổi", em bày tỏ.

Sự tổn thương do lời góp ý từ cha mẹ không chỉ diễn ra ở lứa tuổi học đường với áp lực điểm số, mà còn tích tụ từ những sinh hoạt nhỏ nhất hằng ngày ở lứa tuổi nhỏ hơn. Mới 13 tuổi, em Nguyễn Duy Khánh (phường Hà Đông, Hà Nội) đã quen với cảm giác giật mình mỗi khi làm sai việc gì đó. Một chiếc bát vô tình làm rơi, góc học tập chưa ngăn nắp hay nét chữ còn nguệch ngoạc đều có thể trở thành khởi đầu cho chuỗi cằn nhằn: "Sao làm cái gì cũng không xong?", "Sao vụng về thế?".

Lâu dần, cậu bé trở nên rụt rè, luôn thấp phỏm sợ mình làm sai và gần như không còn muốn chủ động làm bất cứ việc gì nếu không có người lớn chỉ đạo.

Từ sự cằn nhằn nhỏ nhặt với Duy Khánh cho đến áp lực kỳ vọng đè nặng lên Yến Nhi, những phản ứng tưởng chừng rất bình thường của người lớn lại đang âm thầm tích tụ thành những vết chấn thương tâm lý dài hạn. Khi ngôi nhà không còn là nơi an toàn để trẻ trút bỏ mệt mỏi hay thừa nhận sai lầm, những dồn nén cảm xúc không được giải tỏa sẽ bắt đầu bộc phát ra thành các rối loạn tâm lý nghiêm trọng.

Thực tế này đang được chứng minh rõ nhất tại các cơ sở y tế. Ghi nhận tại Trung tâm Y học phát triển và sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Nhi Trung ương) vào hồi cuối tháng 5/2026 cho thấy, số trẻ vị thành niên đến khám vì rối loạn lo âu, trầm cảm đang có xu hướng gia tăng rõ rệt. Mỗi ngày, nơi đây tiếp nhận hàng chục trường hợp trẻ gặp căng thẳng tâm lý cấp tính. Trong đó, một tỷ lệ không nhỏ xuất phát trực tiếp từ sự kỳ vọng quá đà, những lời so sánh và cách giao tiếp phủ nhận nỗ lực diễn ra liên tục từ chính cha mẹ.

Những trường hợp như Yến Nhi hay Duy Khánh không còn là cá biệt. Theo UNICEF, ước tính có từ 8-29% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam đang gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần, trong đó áp lực học tập, kỳ vọng từ gia đình và thiếu kết nối với cha mẹ là những yếu tố nguy cơ quan trọng. Nhiều phụ huynh vẫn lầm tưởng vài câu chê trách lúc nóng giận không gây hậu quả tức thì. Nhưng họ không nhận ra rằng, sự phủ nhận lặp đi lặp lại giống như những nhát cắt nhỏ, âm thầm tước đi cảm giác an toàn và sự tự tin của đứa trẻ ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Khi bị chê bai thường xuyên, trẻ sẽ đối mặt với những điều gì?

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ThS Đào Ngọc Vân - Phó Viện trưởng Viện Tâm lý học Doanh nhân và Giáo dục học đường chỉ ra rằng ẩn sau những lời trách mắng của đa số cha mẹ thường là mong muốn chính đáng, đó là mong con vững vàng, tránh vấp ngã, mong con thành công.

"Tuy nhiên, có một khoảng cách rất lớn giữa 'ý định tốt đẹp' của người nói và 'trải nghiệm thực tế' của đứa trẻ. Cha mẹ trách mắng vì muốn con tốt lên, nhưng điều trẻ nhận về trong khoảnh khắc đó lại là cảm giác bị đe dọa và phủ nhận", ThS Đào Ngọc Vân phân tích.

Theo chuyên gia, việc bị chê bai lặp đi lặp lại kéo dài sẽ gây ra những hệ lụy sâu sắc trên ba tầng phát triển của đứa trẻ:

Ở tầng sinh học (Hệ thần kinh): Não bộ vốn vận hành dựa trên sự luân phiên giữa hai trạng thái: kích hoạt (đề phòng) và làm dịu (phục hồi). Khi bị chỉ trích thường xuyên, hệ thần kinh của trẻ phải liên tục ở trạng thái cảnh giác. Việc dồn quá nhiều năng lượng cho cơ chế "phòng thủ" trước lời chê trách của cha mẹ khiến trẻ còn rất ít năng lượng để tập trung học tập hay điều hòa cảm xúc. Đây là lý do vì sao trẻ thường xuyên bị chê bai lại dễ mất tập trung, dễ bộc phát cáu gắt hoặc rơi vào kiệt sức.

Ở tầng tâm lý cá nhân (Lòng tự trọng & Động lực): Trẻ dần đánh mất niềm tin vào bản thân. Tùy thuộc vào khí chất, phản ứng của trẻ sẽ chia thành các hướng tiêu cực: Đứa trẻ chọn né tránh thử thách vì sợ sai; đứa trẻ gồng mình cầu toàn quá mức để không bị chê; hoặc đứa trẻ nổi loạn, phản kháng gay gắt để bảo vệ sự tự chủ vốn đang bị đe dọa.

Ở tầng xã hội (Mối quan hệ): Trẻ dần học cách đo giá trị bản thân bằng ánh mắt và sự hài lòng của người khác, thay vì cảm nhận thật của chính mình. Sự rạn nứt kết nối với cha mẹ sẽ kéo theo nỗi hoài nghi, khiến trẻ mất đi cảm giác an toàn và gặp khó khăn trong việc xây dựng sự tin tưởng đối với các mối quan hệ xã hội sau này.

Đặc biệt, ThS Đào Ngọc Vân lưu ý, khi áp lực dồn nén vượt quá khả năng tự điều hòa của hệ thần kinh, trẻ sẽ phát đi những "tín hiệu kêu cứu" qua thể chất và hành vi: rối loạn giấc ngủ, ăn uống thất thường, thường xuyên than đau đầu, đau bụng không rõ nguyên nhân y khoa, đột ngột thu mình hoặc mất hứng thú với những hoạt động từng rất yêu thích.

Cha mẹ cần thay đổi, đừng để lời góp ý biến thành tổn thương 

Để giúp con tiến bộ nhưng vẫn giữ được sự tự tin và cảm giác được yêu thương, ThS Đào Ngọc Vân khẳng định cha mẹ không cần từ bỏ mục tiêu giáo dục, mà cần điều chỉnh cách thức truyền tải và thái độ tiếp nhận.

Trước hết là việc tách biệt rõ ràng giữa "hành vi sai" và "giá trị con người". Cha mẹ cần miêu tả sự việc càng cụ thể càng tốt thay vì dán nhãn nhân cách của con.

Trong tình huống ở độ tuổi tiểu học như em Duy Khánh, khi con lỡ tay làm rơi vỡ đồ đạc hay nhận kết quả học tập chưa tốt, thay vì quy kết "Sao con hậu đậu thế?" hay "Làm cái gì cũng không xong!" khiến trẻ tự dán nhãn mình là kẻ vô dụng, cha mẹ hãy nhẹ nhàng bóc tách: "Hôm nay con làm vỡ ly vì đi hơi nhanh đúng không? Lần sau mình bê bằng hai tay và đi chậm lại nhé". Cách nói này nhắm vào một hành động cụ thể, giúp trẻ nhận ra lỗi sai để khắc phục trong sự an tâm.

Bước sang lứa tuổi dậy thì như em Yến Nhi, khi cái tôi phát triển mạnh khiến trẻ cực kỳ nhạy cảm với sự phê bình, việc đặt câu hỏi lắng nghe trước khi kết luận lại trở thành chìa khóa cốt lõi.

Những câu chỉ trích mang tính quy kết như "Con dạo này lười biếng, bướng bỉnh" hay "Bố mẹ đi làm vất vả mà con trả ơn thế à?" sẽ ngay lập tức đẩy trẻ vào thế phòng vệ hoặc đóng chặt cửa giao tiếp.

Thay vì vội vã kết tội khi thấy kết quả của con sụt giảm, cha mẹ nên mở lời bằng sự thấu hiểu: "Bố mẹ thấy dạo này con có vẻ mệt mỏi và kết quả học tập chưa như ý. Có điều gì ở trường đang làm con trăn trở không?". Khi nhận được sự tôn trọng, trẻ mới đủ an toàn để trút bỏ áp lực và trải lòng về những khó khăn thực sự.

Song song với đó, việc ghi nhận nỗ lực của con thay vì chỉ chăm chăm soi xét điểm thiếu sót cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng. Sự ghi nhận cụ thể vào hành trình cố gắng có giá trị hơn nhiều so với một lời khen chung chung.

Khi cha mẹ biết công nhận những phần con đã làm tốt trước khi góp ý phần cần sửa, trẻ sẽ hình thành thói quen trân trọng sự tiến bộ của bản thân thay vì luôn sống trong cảm giác sợ hãi.

"Nuôi dạy con là một hành trình không có một khuôn mẫu duy nhất, mà phụ thuộc vào 'sự phù hợp' giữa tính cách của con và phong cách của cha mẹ. Nhưng dù áp dụng phương pháp nào, sự an toàn về mặt cảm xúc trong gia đình chính là nền tảng cốt lõi nhất để mọi lời góp ý, dù thẳng thắn đến đâu, có cơ hội thực sự được con đón nhận", ThS Đào Ngọc Vân nhấn mạnh.

Sau tất cả, mỗi đứa trẻ khi lớn lên đều sẽ phải đối mặt với nhiều áp lực và sự đánh giá từ thế giới bên ngoài. Nếu ngay trong chính ngôi nhà của mình, nơi đáng lẽ là chỗ dựa an toàn nhất, trẻ vẫn thường xuyên nhận về những lời chê bai, phủ nhận hay so sánh, những tổn thương ấy có thể âm thầm ảnh hưởng đến sự tự tin và cách trẻ nhìn nhận bản thân trong suốt quá trình trưởng thành.

Vì vậy, thay vì kỳ vọng quá mức hay dùng lời chê trách để thúc ép con thay đổi, cha mẹ cần học cách lắng nghe, ghi nhận nỗ lực và đồng hành cùng con nhiều hơn. Bởi điều giúp một đứa trẻ vững vàng không phải là nỗi sợ bị phán xét, mà là cảm giác luôn được yêu thương, tôn trọng và có một nơi để trở về sau mỗi lần vấp ngã.