Bạo lực được “bọc đường” bằng AI: Trẻ em đang xem gì?

LTS: Sự phát triển nhanh của các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến việc tạo video, hình ảnh ngày càng dễ dàng. Chỉ với những câu lệnh đơn giản, người dùng có thể tạo ra các nội dung có hình ảnh nhân vật đánh nhau, trả thù, gây tổn thương hoặc những tình huống bạo lực được dàn dựng như thật. Những video này sau đó có thể xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt ở dạng video ngắn – loại nội dung trẻ em dễ tiếp cận và thường có khả năng thu hút sự chú ý cao.

Từ thực tế này, câu hỏi đặt ra không chỉ là trẻ đang xem gì, mà còn là những hình ảnh bạo lực được tạo ra và lan truyền với tốc độ lớn có thể tác động thế nào đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của trẻ. Giáo viên, phụ huynh và các chuyên gia cũng đứng trước bài toán mới: làm sao nhận diện nội dung không phù hợp, hướng dẫn trẻ ứng xử và bảo vệ trẻ mà không biến việc sử dụng công nghệ thành một cuộc “cấm đoán” đơn thuần.

Tuyến bài “Màn hình không còn vô hại: Trẻ em trước làn sóng bạo lực do AI tạo ra” vì vậy sẽ tiếp cận vấn đề từ ba lớp: những gì trẻ đang nhìn thấy – tác động có thể xảy ra – trách nhiệm và giải pháp của gia đình, nhà trường, nền tảng và cơ quan quản lý. Tuyến bài ưu tiên các câu chuyện thực tế từ giáo viên, phụ huynh và trẻ em, kết hợp ý kiến chuyên gia để vấn đề gần với đời sống thay vì chỉ dừng ở cảnh báo lý thuyết.

Bài 1: Bạo lực được “bọc đường” bằng AI: Trẻ em đang xem gì?

*****

Video AI độc hại “đội lốt” nội dung thiếu nhi, phụ huynh "dựng hàng rào" bảo vệ con

Những năm gần đây, trẻ em ngày càng có nhiều cơ hội tiếp xúc với Internet và mạng xã hội từ sớm. Cùng với đó, nguy cơ trẻ bắt gặp những video có nội dung không phù hợp với lứa tuổi cũng gia tăng. Trên các nền tảng phổ biến như Facebook, TikTok hay YouTube, không khó để bắt gặp những hình ảnh bạo lực, nội dung thiếu tính giáo dục được thiết kế bằng AI, lồng ghép vào các nhân vật quen thuộc với trẻ như búp bê, gấu bông, siêu nhân...

Trong thời đại AI, việc tạo ra những nội dung này thậm chí trở nên vô cùng đơn giản khi chỉ với một vài câu lệnh. Vì vậy, việc ngăn chặn triệt để các nội dung không phù hợp với trẻ em ngày càng khó khăn. Trong khi đó, với hình thức bắt mắt, thời lượng ngắn và cách xây dựng nội dung gây tò mò, chúng có khả năng lan truyền nhanh, dễ trở thành xu hướng và thu hút trẻ em mà cha mẹ không nhận ra.

Trẻ em là nhóm đối tượng dễ bắt chước, học theo những gì nhìn thấy trên màn hình, trong khi nhận thức, tâm lý và khả năng phân biệt đúng - sai vẫn đang trong quá trình phát triển. Vì vậy, việc thường xuyên tiếp xúc với những nội dung nguy hại, bạo lực có thể tác động đến cách trẻ nhận thức và hình thành hành vi. Nếu kéo dài, những hình ảnh và cách ứng xử được lặp đi lặp lại có thể trở thành một trong những yếu tố ảnh hưởng đến tâm lý, hành vi của trẻ.

Thực tế đã ghi nhận không ít trường hợp trẻ bắt chước hành động xuất hiện trong các video độc hại, dẫn đến những tai nạn đáng tiếc. Những vụ việc này tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh báo về trách nhiệm của gia đình và xã hội trong việc quản lý, kiểm soát nội dung trẻ tiếp cận, đồng thời đồng hành cùng trẻ trên không gian mạng.

Chị Phạm Thị Uyên Phượng (TP. Ninh Bình) cho biết, con chị mới chỉ 3 tuổi nhưng bé đã có thể tự lướt YouTube khá thành thạo. Trước đây, chị thường đưa điện thoại cho con xem trong lúc ăn để con tập trung hơn và không quấy khóc: "Mỗi lần không cho xem là cháu lại tìm cách ăn vạ và có hành vi bạo lực. Khi thấy con có xu hướng bạo lực với mọi người, tôi bắt đầu để ý và phát hiện cháu thường xem những đoạn video có hình búp bê, gấu bông đánh nhau, có những hành vi bạo lực và lời nói thiếu văn hóa".

Tương tự, chị Trần Khánh Ngọc (phường Đống Đa, TP. Hà Nội) cho biết từng bất ngờ trước những hành vi của con trai. Khi không thích một việc gì đó, chẳng hạn khi ăn món con không thích, con có thể hậm hực ném thìa; đũa, thậm chí khi bị vấp chân vào ghế, con cũng quay ra đá vào ghế. Nghi ngờ con đã xem những video có nội dung bạo lực trên mạng, chị Ngọc chủ động tìm kiếm và kiểm tra thì phát hiện bé đã tiếp xúc với nhiều video AI trên TikTok, không có người thật đóng, trong đó xuất hiện các nhân vật quái dị, những tình huống bạo lực, hình ảnh phản cảm và nội dung không phù hợp với trẻ nhỏ.

"Những video đó thường dạy, khuyến khích trẻ hành động bạo lực hoặc làm những điều kỳ dị. Tôi đã rất vất vả để quản lý và kiểm soát việc xem YouTube của con", chị Ngọc nói.

Điều đáng lo ngại là hình thức thể hiện của những video này có thể khiến người lớn, nếu chỉ nhìn thoáng qua, cũng nghĩ rằng chúng an toàn với trẻ vì sử dụng các nhân vật hoạt hình hoặc những nhân vật vốn quen thuộc với thiếu nhi. Tuy nhiên, phía sau hình thức bắt mắt ấy có thể là những nội dung nhảm nhí, độc hại, thậm chí nguy hiểm.

Mặc dù các cơ quan chức năng và cơ quan báo chí đã nhiều lần cảnh báo, việc quản lý, kiểm soát nội dung dành cho trẻ em trên Internet vẫn gặp nhiều thách thức. Tốc độ phát triển của các nền tảng và khả năng tạo nội dung mới bằng AI ngày càng nhanh khiến các biện pháp kiểm soát đôi khi phải chạy theo những hình thức nội dung liên tục biến đổi.

Nhận thức rõ những rủi ro khi trẻ sử dụng Internet và mạng xã hội, nhiều phụ huynh lựa chọn cách kiểm soát chặt chẽ thời gian, nội dung và thiết bị mà con được tiếp cận.

Chị Trần Thị Kim Liên (Cầu Giấy, Hà Nội) cho biết, mỗi tuần con chị chỉ được xem tivi hai lần, mỗi lần khoảng 30 phút vào chiều tối thứ Bảy và Chủ nhật. Nội dung được lựa chọn chủ yếu là các video học tiếng Anh hoặc tìm hiểu cuộc sống, khi chuông báo thức vang lên, con sẽ tự tắt tivi.

Chị Liên chia sẻ kinh nghiệm: "Do gia đình nuông chiều nên trước đây con từng có thời gian con phải xem điện thoại, ti vi mới chịu ăn cơm, đến khi con 3 tuổi chúng tôi kiên quyết áp dụng nhiều biện pháp nghiêm khắc, sau ít ngày thì bé bỏ được thói quen. Chúng tôi vẫn cho con xem mỗi ngày 30 phút nhưng kiểm soát nội dung thường chỉ tập trung vào học tiếng Anh hoặc âm nhạc, các thông tin khám phá đời sống thế giới phù hợp lứa tuổi. Bên cạnh đó, gia đình dành nhiều thời gian chơi cùng con, khích lệ con chơi thể thao, các môn phát triển trí não như cờ vua và cả một số trò chơi dân gian".

Cùng lựa chọn cách hạn chế tối đa việc trẻ sử dụng thiết bị điện tử, chị Mai Kiều Chi (TP. Hải Phòng) chia sẻ: "Có vài lần tôi mở hoạt hình cho con xem nhưng phát hiện con tự mở Reels trên Facebook. Kể từ đó, tôi dừng hẳn, không bao giờ cho con sờ vào điện thoại nữa. Giờ đây, con đang học ở bậc tiểu học và gia đình vẫn không đưa điện thoại cho con tự sử dụng. Nếu mở YouTube, bố mẹ phải ngồi xem cùng, chủ động nói với con cái gì nên xem và không được xem, giúp con tự hình thành thói quen tránh những video độc hại".

Giáo viên nói gì khi video trên mạng bước vào trò chơi của trẻ ở trường?

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, cô giáo Nguyễn Hương Lan - Giáo viên chủ nhiệm lớp 5, Trường Tiểu học Hải Hưng C (xã Hải Hưng, tỉnh Ninh Bình), cho biết từ thực tế giảng dạy, tốc độ lan truyền của những nội dung này trong học sinh rất nhanh.

Trong đó, TikTok là một trong những ứng dụng được học sinh truy cập khá nhiều. Không ít em dễ học theo những câu nói, hành vi chưa phù hợp trên mạng rồi mang vào lớp để trêu đùa bạn bè. Đáng chú ý, các em thường truyền tai nhau về những video ngắn do AI tạo ra, trong đó các nhân vật hoạt hình quen thuộc bị biến tấu theo hướng bạo lực hoặc các tình huống xô xát được dựng lại một cách kịch tính.

Cô Lan nhận thấy, sức hút của những video này với trẻ em đến từ chính cách chúng được xây dựng. Hình ảnh AI sinh động, màu sắc rực rỡ, âm thanh bắt tai, kết hợp với yếu tố hài hước hoặc kỳ ảo có thể khiến những hành vi nguy hiểm được "bọc đường", tạo cảm giác tò mò và khiến trẻ dễ tiếp nhận mà không cảm thấy sợ hãi.

"Ngược lại, các em càng xem càng bị cuốn theo. Cũng chính vì thế, khi gặp những tình huống nguy hiểm ngoài đời thực, một số em lại tỏ ra vô cùng thờ ơ. Trẻ dần coi những hành vi xô xát, gây thương tích là bình thường, từ đó khó nhận diện được ranh giới giữa một trò đùa và hành vi bạo lực thực tế", cô Lan phân tích.

Từ quan sát trong môi trường học đường, cô Lan cho rằng ảnh hưởng của việc tiếp xúc nhiều với các video bạo lực ngắn có thể bộc lộ khá rõ qua cách học sinh tương tác với nhau: "Học sinh có xu hướng sử dụng những từ lóng, câu nói giật gân hoặc thô tục xuất hiện trên mạng để trêu đùa bạn bè. Trong khi đó, vào giờ ra chơi, thay vì chỉ chơi những trò chơi truyền thống, một số em có xu hướng diễn lại các cảnh đánh nhau, rượt đuổi... từng nhìn thấy trên mạng. Khi xảy ra những xung đột nhỏ, một số em có xu hướng phản ứng bốc đồng, hung hăng hơn, thậm chí học theo cách giải quyết kiểu trả thù được thể hiện trong video".

Cô giáo Bùi Bích Phượng - Giáo viên chủ nhiệm lớp 4A6, Trường Tiểu học Kim Đồng (phường Giảng Võ, Hà Nội), cho biết qua những câu chuyện học sinh kể lại, chị nhận thấy nhiều em thường xem các video ngắn trên YouTube Shorts, TikTok tại nhà, trong đó có những nội dung hoạt hình do AI tạo ra với các tình huống đánh nhau, quái vật, hài hước hoặc các điệu nhảy.

"Ở trường, đôi khi điều đó thể hiện qua cách các con nói chuyện và chơi với nhau. Các con có thể bắt chước lời thoại, nhân vật trong video hoặc đưa những cảnh đánh nhau, tiêu diệt nhau vào trò chơi. Khi có mâu thuẫn, một số con có thể phản ứng mạnh hơn, dễ nói những lời mang tính trả đũa", cô Phượng cho hay.

Những biểu hiện này không nhất thiết xuất hiện rõ ràng trong giờ học mà thường dễ nhận thấy hơn trong các hoạt động tự nhiên của trẻ, như giờ ra chơi, nghỉ giải lao hoặc hoạt động trải nghiệm.

"Chúng tôi thường phải lưu ý đến ánh mắt, lời nói, cử chỉ và cách các con chơi với nhau. Chẳng hạn, một trò chơi bình thường nhưng các con liên tục đưa những hành động đánh nhau, tiêu diệt hoặc trả thù vào; hoặc khi xảy ra mâu thuẫn nhỏ, trẻ phản ứng gay gắt, nói những câu mang tính đe dọa, trả đũa", cô Phượng cho biết.

Cùng quan sát những biểu hiện tương tự, cô giáo Ngạc Thị Thu Giang - Giáo viên chủ nhiệm lớp 5A12, Trường Tiểu học Trung Hòa (phường Yên Hòa, Hà Nội), cho biết các video ngắn bằng AI trên TikTok, YouTube hay Facebook hiện trở thành một phần trong đời sống của nhiều học sinh. Đặc biệt, những video có hình ảnh mạnh, tình huống bất ngờ, kỳ lạ hoặc gây tò mò thường nhanh chóng trở thành chủ đề được các em kể lại, chia sẻ với nhau ở lớp.

Nững nội dung có yếu tố đánh nhau, trả thù hoặc hành vi hung hăng khi được thể hiện dưới dạng hoạt hình, hài hước hay kỳ ảo có thể khiến trẻ chú ý nhiều hơn đến sự "vui", "lạ" của video mà chưa nhận ra bản chất của hành vi. Cô Giang chia sẻ: "Trong môi trường học đường, những nội dung các em xem trên mạng có thể phần nào được đưa vào cách nói chuyện, trò chơi hoặc cách tương tác với bạn bè. Các em có thể bắt chước một số câu thoại, tình huống trong video, đưa những hình ảnh đánh nhau, 'trả thù' vào trò chơi hoặc coi những hành động mạnh tay là một cách đùa vui với bạn".

Một trong những dấu hiệu giáo viên cần lưu ý là khi học sinh bắt đầu sử dụng lời nói mang tính đe dọa, phản ứng thái quá trước những mâu thuẫn hoặc không nhận ra rằng một trò đùa có thể khiến người khác đau đớn, khó chịu. Tuy nhiên, theo một nữ giáo viên, không nên chỉ dựa vào một biểu hiện đơn lẻ để kết luận trẻ đang chịu ảnh hưởng từ nội dung trên mạng. Điều quan trọng là quan sát những thay đổi của trẻ trong một khoảng thời gian và kết hợp trò chuyện để tìm hiểu nguyên nhân.

Bởi vậy, việc nhận diện tác động của nội dung trên mạng không chỉ dừng ở câu hỏi “Hôm nay con xem gì?”. Giáo viên cần chú ý đến những thay đổi cụ thể trong đời sống học đường: trẻ sử dụng ngôn ngữ như thế nào, chơi gì, phản ứng ra sao khi xảy ra mâu thuẫn và có nhận biết được ranh giới giữa một trò đùa với hành vi có thể làm tổn thương người khác hay không.

Không chỉ quản lý thiết bị điện tử, hãy giúp trẻ xây dựng la bàn hướng đến những điều tích cực

Chia sẻ với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, nhà văn Hoàng Anh Tú (Anh Chánh Văn) cho biết, trong thực tế nuôi dạy con, không khó để bắt gặp con mình bắt chước một câu nói, hành động hoặc cách ứng xử từ một nhân vật trên mạng: “Tôi nghĩ hầu như bố mẹ nào có con sử dụng Internet cũng từng bắt gặp một phiên bản nào đó của chuyện này. Một đứa trẻ xem một nhân vật nào đó trên mạng rồi bắt chước cách nói, cách nhấn giọng, một câu cửa miệng, một điệu bộ. Nhưng chính từ những chuyện tưởng như rất nhỏ ấy, tôi nghĩ chúng ta cần hiểu một điều quan trọng lớn hơn: trẻ con không chỉ xem Internet. Trẻ con đang học từ Internet”.

Theo nhà văn Hoàng Anh Tú, người lớn khi xem một video có nhân vật đánh nhau có thể hiểu đó là diễn xuất, trò chơi, hoạt hình hoặc một tình huống được dựng lên. Nhưng với trẻ nhỏ, ranh giới giữa “điều mình vừa xem” và “điều có thể làm” đôi khi rất mong manh. Trẻ chưa có nhiều trải nghiệm và hiểu biết để phân biệt, nên có thể lặp lại những hành động mà chúng cho là đúng hoặc thú vị.

“Tôi giật mình khi bắt gặp những đứa trẻ xem những video bạo lực, đập phá rồi cười rất thích thú. Liệu có phải gây ra cái đau cho người khác cũng là một hình thức giải trí mới của thời đại mạng xã hội hôm nay? Tôi nghĩ đó mới là thứ đáng lo nhất”, anh Tú cho biết.

Bạo lực ngày càng có thể được ngụy trang dưới lớp vỏ của nội dung giải trí, khiến người lớn khó nhận ra những yếu tố đáng lo ngại. Trước đây, các cảnh bạo lực thường có những dấu hiệu khá rõ ràng: nhân vật đánh nhau, có máu, tiếng hét hoặc những hình ảnh đủ mạnh để người lớn nhận biết đó là nội dung không phù hợp với trẻ em. Tuy nhiên, sự phát triển của AI đang khiến những yếu tố này được thể hiện theo cách nhẹ nhàng và khó nhận diện hơn.

"Một con quái vật có thể được tạo hình đáng yêu nhưng vẫn đánh một nhân vật khác. Một nhân vật hoạt hình có thể liên tục bị tấn công, trả thù rồi chỉ vài giây sau lại đứng dậy như chưa có chuyện gì xảy ra. Trong các trò chơi, những hành động hung hăng cũng có thể được đặt trong bối cảnh đầy màu sắc, kết hợp với âm nhạc vui nhộn và nhịp dựng nhanh. Cách thể hiện này khiến hành vi bạo lực trở nên quen thuộc, thậm chí mang dáng vẻ hài hước và vô hại, dù bản chất của hành động vẫn không thay đổi", anh Tú chỉ ra thực tế đây là điểm phụ huynh rất dễ chủ quan khi đánh giá nội dung dành cho trẻ. Trong khi đó, điều trẻ tiếp nhận không chỉ nằm ở hình ảnh mà còn nằm ở logic của hành vi: Ai đánh ai? Vì sao đánh? Đánh xong có được phần thưởng không? Trả thù có được cổ vũ không? Người gây đau cho người khác có trở thành người chiến thắng không? Video có biến hành vi hung hăng thành thứ đáng cười hay không?

Theo nhà văn Hoàng Anh Tú, khoảng trống lớn hiện nay là người lớn đang bảo vệ trẻ bằng cách quản lý thiết bị nhiều hơn là trang bị năng lực cho chính đứa trẻ: “Đến một lúc nào đó, đứa trẻ sẽ có một chiếc điện thoại khác, như điện thoại của bạn bè, một chiếc máy tính ở trường, một tài khoản khác. Nếu năng lực tự bảo vệ của đứa trẻ chỉ là: Bố mẹ không cho con xem, thì khi bố mẹ không ở đó, chúng ta không biết điều gì sẽ xảy ra”.

Bảo vệ trẻ trong thời đại này không chỉ là quản lý thiết bị mà quan trọng hơn là bảo vệ tư duy và góc nhìn của trẻ. Trẻ con hình thành rất nhiều chuẩn mực từ những gì được lặp lại xung quanh chúng. Cha mẹ không nên chỉ quan tâm đến thời gian trẻ sử dụng điện thoại mà cần chú ý đến những gì trẻ gặp trên Internet và những câu chuyện trẻ mang về từ thế giới số.

“Thuật toán không thể biết được điều gì tốt cho sự phát triển của một đứa trẻ. Nó chủ yếu nhận biết điều gì khiến người dùng tiếp tục xem, tiếp tục tương tác. Nếu một đứa trẻ dừng lại lâu hơn ở một loại video, xem đi xem lại, bấm vào, bình luận hoặc tương tác với nó, hệ thống có thể hiểu đó là một tín hiệu để tiếp tục đưa những nội dung tương tự đến trước mắt đứa trẻ”, anh Tú phân tích.

Hiện nay, nhiều phụ huynh lựa chọn cấm hoặc giới hạn thời gian sử dụng điện thoại, nhà văn Hoàng Anh Tú cho rằng đây là biện pháp cần thiết nhưng không thể là cách duy nhất. Cha mẹ không thể đi cùng con vào tất cả những nơi trên Internet, nhưng có thể đồng hành đủ lâu để “xây cho con một chiếc la bàn”. Trước một nội dung trên mạng, trẻ có thể được cha mẹ tập đặt những câu hỏi đơn giản: “Điều gì đang xảy ra?”, “Nhân vật này đang làm đau ai?”, “Video muốn mình cười trước điều gì?”, “Nếu chuyện này xảy ra ngoài đời thì có còn vui không?” và “Con có nghĩ mình nên làm như nhân vật này không?”.

Những câu hỏi đó giúp trẻ hình thành tư duy phản biện và tạo khoảng cách tâm lý với nội dung. Trẻ cần hiểu rằng xem một hành vi không có nghĩa là đồng ý với hành vi ấy, cũng như thấy một nhân vật làm một việc không có nghĩa là mình được phép làm việc ấy ngoài đời. Cha mẹ hãy hiện diện nhiều hơn trong đời sống số của con, giúp trẻ sử dụng công nghệ một cách chủ động thay vì để công nghệ chi phối.

“Muốn làm được điều đó, cha mẹ phải nói chuyện với con. Và nói chuyện ở đây không phải là giảng đạo đức sau mỗi video. Có thể cùng con xem một đoạn video rồi hỏi: ‘Con thấy đoạn này buồn cười ở đâu?’. Nếu con trả lời vì nó đánh nhau, bố mẹ có thể hỏi tiếp: Nếu người bị đánh là con thì con có thấy buồn cười không? Đó là lúc chúng ta đưa một đứa trẻ từ người tiêu thụ hình ảnh trở thành người suy nghĩ về hình ảnh. Và tôi tin đó mới là năng lực bảo vệ trẻ lâu dài nhất”, anh Tú chia sẻ.

Gửi thông điệp tới các phụ huynh có con sử dụng TikTok, YouTube Shorts, Facebook Reels..., nhà văn Hoàng Anh Tú nhắn nhủ: “Chúng ta không thể làm cho Internet trở thành một thế giới hoàn toàn sạch sẽ. Nhưng chúng ta có thể giúp con mình bước vào thế giới ấy với một đôi mắt biết nhìn, một cái đầu biết nghĩ và một trái tim biết thương người. Tôi nghĩ đó mới là cách nuôi con trong thời đại AI. Đừng chỉ quan tâm đến số thời gian con hôm nay đã xem điện thoại. Hãy quan tâm đến những gì con gặp hôm nay trên Internet, nghe con nói về những điều con nghĩ, nghe câu chuyện của con. Bởi vì trẻ con lớn lên bằng những câu chuyện từ ông bà, bố mẹ, sách truyện, thầy cô, bạn bè, những người mà chúng ta có thể nhìn thấy và biết họ là ai”.