Đỗ Duy Vị: Từ cậu bé đường phố đến hành trình bảo vệ trẻ em

Cậu bé đánh giày và những ngày sống trong “chế độ sinh tồn”

Sinh ra trong một gia đình nghèo khó, mới 15 tuổi, Đỗ Duy Vị đã rời quê lên Hà Nội, bắt đầu những tháng ngày bươn chải nơi phố thị. Trước mắt cậu bé khi ấy, thành phố hiện lên như một miền đất hứa, nơi mở ra cơ hội mưu sinh và hy vọng về một cuộc sống khác. Nhưng khi thực sự đặt chân vào lòng đô thị, Đỗ Duy Vị mới nhận ra phía sau vẻ náo nhiệt, phồn hoa là những khắc nghiệt mà một cậu bé xa quê phải tự mình đối mặt.

Anh mưu sinh bằng nghề đánh giày và dần kết thân với những đứa trẻ cùng cảnh ngộ, cũng lang thang kiếm sống trên đường phố. Nhưng không phải tình bạn nào cũng đem lại sự chở che. Những năm tháng ấy, anh từng bị cướp, trấn lột, đánh đập, đe dọa; thậm chí nhiều lần bị lôi kéo vào những vụ trộm cắp và các hoạt động phi pháp. Giữa cuộc sống đường phố đầy bất trắc, mỗi ngày trôi qua với anh không chỉ là một ngày kiếm sống, mà còn là một lần phải tự bảo vệ mình trước những cạm bẫy luôn chực chờ.

“Có những đứa trẻ lựa chọn cách kiếm tiền nhanh hơn bằng việc ăn trộm giày thay vì đánh giày. Vị cũng từng được rủ đi cùng, nhưng mình đã từ chối”, anh Vị kể lại. 

Nhớ lại quãng thời gian ấy, anh Vị nói rằng mình may mắn hơn nhiều trẻ em khác. Gia đình nghèo nhưng anh sinh ra có đủ bố và mẹ, nhờ đó anh được dạy phân biệt điều đúng, điều sai. Những giá trị ấy trở thành điểm tựa để cậu bé không bị cuốn theo những lựa chọn dễ dàng nhưng nguy hiểm trên đường phố.

“Trong quá trình mình sống lang thang trên đường phố, mình luôn khát khao có một cuộc sống tốt hơn, trở thành một con người có việc tốt, trở thành một con người có ích cho xã hội”, anh nhớ lại.

Trước khi lên Hà Nội, Đỗ Duy Vị đã làm đủ việc để phụ giúp gia đình: làm đồng, bắt cua, mót thóc sau mỗi vụ mùa, chăn gà, chăn vịt, nuôi lợn, nấu cám... Vì thế, khi bắt đầu nghề đánh giày nơi phố thị, mong muốn của anh cũng rất giản dị: kiếm được tiền để gia đình bớt đi phần nào khó khăn.

Nhưng những ngày tháng sống cùng những đứa trẻ lang thang đã khiến Vị dần nhìn lại câu chuyện của chính mình. Anh nhận ra mình vẫn may mắn hơn nhiều người bạn cùng cảnh ngộ. Vị bỏ nhà đi vì nghèo, nhưng có những đứa trẻ tìm đến đường phố sau những trận đòn, vì bị bỏ rơi, hoặc bởi một gia đình đã không còn là nơi để trở về. Với các em, đường phố đôi khi không phải là một lựa chọn, mà là nơi duy nhất còn có thể tìm đến.

Cơ hội đầu tiên đến từ một lớp học tiếng Anh

Trong những ngày mưu sinh bằng nghề đánh giày trên phố, Đỗ Duy Vị gặp Michael Brosowski, người sau này sáng lập Blue Dragon Children’s Foundation. Khi ấy, Michael đang giảng dạy tại Đại học Kinh tế Quốc dân và bắt đầu dành thời gian dạy tiếng Anh, kỹ năng sống cho những cậu bé sống trên đường phố Hà Nội.

Vị trở thành một trong những học viên đầu tiên của lớp học ấy. Ban đầu, anh thừa nhận mình không thực sự quan tâm đến việc học tiếng Anh. Với một đứa trẻ đang sống trên đường phố, những bữa ăn miễn phí hấp dẫn hơn nhiều so với những bài học. Nhưng từ những buổi học ban đầu, Vị dần tham gia nhiều hoạt động hơn. Anh được hỗ trợ một nơi ở an toàn, được học tập, trang bị các kỹ năng cần thiết và từng bước tiếp cận với những cơ hội mà trước đó chưa từng nghĩ tới.

“Blue Dragon cho tôi học tiếng Anh, tôi học thêm về máy tính, thiết kế web, được giới thiệu việc làm tại nhà hàng, khách sạn 5 sao. Cuộc đời tôi thay đổi nhanh chóng từ đó”, anh Vị chia sẻ.

Từ những cơ hội ấy, anh Vị bước vào ngành dịch vụ nhà hàng. Sáu năm làm việc trong môi trường sang trọng giúp anh có thu nhập tốt, được thăng tiến và tiếp xúc với khách hàng đến từ nhiều quốc gia. Một tương lai ổn định dường như đã ở trước mắt và theo anh chia sẻ: "Nếu tiếp tục con đường đó, tôi nghĩ bản thân có thể trở thành quản lý hoặc tự mở cơ sở kinh doanh riêng".

Thế nhưng, một công việc tốt và cuộc sống đủ đầy vẫn không khiến anh thôi nghĩ về những đứa trẻ đang sống ngoài đường. Trong những lần chứng kiến các em lang thang, bị tổn thương hoặc bị người lớn lợi dụng, anh nhận ra mình không thể tiếp tục đứng ngoài.

Sau sáu năm, Đỗ Duy Vị quyết định rời công việc đang có để quay lại Blue Dragon. Ban đầu, anh chỉ định ở lại khoảng sáu tháng, như một cách đáp lại những gì mình từng nhận được. Nhưng rồi một trường hợp trẻ em đã khiến sáu tháng ấy trở thành gần hai thập kỷ. Đó là một lần tình cờ Đỗ Duy Vị tiếp xúc với một em nhỏ khoảng 14 tuổi, là người đồng bào dân tộc xuống Hà Nội tìm việc và nhiều lần bị xâm hại, sức khỏe rất yếu. Sau khi đưa em đi khám, anh nhận được thông tin em có dấu hiệu nhiễm HIV.

“Tôi báo kết quả, em hỏi: Tại sao anh không gặp em sớm hơn? Câu hỏi ấy của em khiến tôi đứng lặng hồi lâu”, anh Vị xúc động nhớ lại. Và câu hỏi ấy đưa Đỗ Duy Vị trở về với chính mình của nhiều năm trước, từng là một cậu bé lang thang trên đường phố, từng mong có ai đó nhìn thấy hoàn cảnh của mình và đưa tay giúp đỡ. Người ấy cuối cùng đã xuất hiện, đó là Michael. Thế nhưng ngoài kia vẫn còn rất nhiều đứa trẻ chưa gặp được “Michael” của mình.

“Nhìn ánh mắt cầu cứu của những đứa trẻ khác mà tôi biết lúc đó làm tôi nhớ lại thời điểm mình từng bế tắc và luôn khao khát có một ông Bụt xuất hiện. Nếu tôi không tiếp tục, liệu chúng còn bao nhiêu thời gian để không lún quá sâu, ai sẽ là ông Bụt của những đứa trẻ này?”, anh Vị bày tỏ.

Câu chuyện về em nhỏ đồng bào dân tộc đã tác động trực tiếp tới nhận thức của Đỗ Duy Vị. Quay trở lại Blue Dragon không còn là việc trả lại một món nợ ân tình. Anh bắt đầu nhìn thấy chính mình trong những đứa trẻ cần được giúp đỡ và nhận ra điều mình từng được trao. Đó chính là một cơ hội, một người tin tưởng và một cánh cửa khác vẫn còn thiếu ở rất nhiều em nhỏ.

Từ một đứa trẻ từng cần người khác đưa tay kéo mình khỏi cuộc sống đường phố, Vị trở thành người đi tìm những đứa trẻ đang mắc kẹt ở đó. Anh quay lại Blue Dragon, lần này không phải với tư cách một người được hỗ trợ, mà là một nhân viên xã hội trực tiếp tiếp cận, đồng hành và bảo vệ những đứa trẻ có hoàn cảnh giống mình. Và cũng từ đây, hành trình của Vị với công việc bảo vệ trẻ em thực sự bắt đầu.

Khi lòng biết ơn hóa thành hành động bảo vệ trẻ em

Công việc mới đưa anh trở lại với những con phố nơi từng mưu sinh, nhưng vị trí của anh đã hoàn toàn khác. Anh bắt đầu tiếp cận những trẻ em đường phố, hỗ trợ các em thoát khỏi những hoàn cảnh nguy hiểm và sau đó tham gia vào các hoạt động bảo vệ trẻ em, trong đó có hỗ trợ những nạn nhân của mua bán người.

Những năm làm công tác xã hội cũng khiến Vị hiểu rằng, đưa một đứa trẻ ra khỏi nơi nguy hiểm mới chỉ là bước đầu. Nhiều trẻ em từng sống trên đường phố phải đối mặt với những tổn thương kéo dài. Các em có thể khó tin tưởng người lớn, luôn cảnh giác hoặc đưa ra những lựa chọn nhằm đáp ứng nhu cầu trước mắt thay vì nghĩ đến tương lai. Vị gọi đó là “chế độ sinh tồn”.

Theo anh, những đứa trẻ sống trong hoàn cảnh như vậy không khác biệt về bản chất so với những đứa trẻ khác. Điều khác biệt là hoàn cảnh buộc các em phải tập trung vào việc tồn tại từng ngày. Khi một đứa trẻ đã quen với việc tự bảo vệ mình, việc tiếp nhận sự giúp đỡ không phải lúc nào cũng dễ dàng. Vì vậy, công việc của người hỗ trợ trẻ em không chỉ là đưa các em ra khỏi môi trường nguy hiểm mà còn phải giúp các em từng bước khôi phục cảm giác an toàn, xây dựng lại niềm tin và có khả năng tự quyết định cuộc sống của mình.

“Những đứa trẻ này vốn dĩ các em ấy không thể tự kêu cứu, đôi khi các em ấy không biết tự bảo vệ bản thân mình, chính vì vậy các em mới cần có chúng ta”, anh Vị nói.

Chính trải nghiệm của bản thân giúp Vị có một cách nhìn khác về những hành vi của trẻ em. Anh hiểu rằng đằng sau một đứa trẻ bỏ nhà đi, một em nhỏ không chịu hợp tác hay một nạn nhân chưa sẵn sàng nhận sự hỗ trợ có thể là những tổn thương mà người ngoài không dễ nhìn thấy.

Trao cơ hội để trẻ em tự viết tương lai

Từ một cậu bé từng nhận sự hỗ trợ, giờ đây Đỗ Duy Vị đã trở thành người tham gia xây dựng và dẫn dắt các hoạt động hỗ trợ trẻ em của Blue Dragon. Hiện anh đảm nhiệm vị trí Đồng Giám đốc Điều hành của tổ chức. Nhưng nếu chỉ nhìn vào chức danh ấy, khó hình dung hết những gì Vị và Rồng Xanh đã làm trong hơn hai thập kỷ qua.

Theo Blue Dragon, sau hơn 20 năm hoạt động, tổ chức đã góp phần bảo vệ hơn 50.000 người mỗi năm thông qua các sáng kiến phòng, chống mua bán người dựa vào cộng đồng, đồng thời phối hợp giải cứu hơn 2000 nạn nhân của mua bán người. Các hoạt động của tổ chức không chỉ dừng ở việc đưa trẻ ra khỏi đường phố hay khỏi những tình huống nguy hiểm, mà còn bao gồm hỗ trợ nơi ở an toàn, đoàn tụ gia đình, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, phục hồi tâm lý, trợ giúp pháp lý và đồng hành lâu dài để các em có thể tự xây dựng cuộc sống của mình.

Đằng sau những con số ấy là một cách tiếp cận mà Đỗ Duy Vị thấu hiểu từ chính những năm tháng của mình: một đứa trẻ không chỉ cần được đưa ra khỏi hiểm nguy, mà còn cần một nơi để trở về và một con đường để bước tiếp. Có lẽ cũng từ nhận thức ấy, Rồng Xanh dần mở rộng hoạt động, từ hỗ trợ trực tiếp những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt đến xây dựng các mô hình can thiệp lâu dài và kết nối với những tổ chức khác trong mạng lưới bảo vệ trẻ em.

Trong hành trình đó, Rồng Xanh từng bước mở rộng mạng lưới hợp tác với các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ trẻ em, trong đó có Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam. Tháng 4/2025, hai bên có buổi làm việc, trao đổi về mô hình can thiệp toàn diện dành cho trẻ em di cư, trẻ em đường phố và những nhóm trẻ có nguy cơ bị mua bán, bóc lột. Từ kinh nghiệm trực tiếp tiếp cận và hỗ trợ trẻ, Rồng Xanh chia sẻ những phương thức nhận diện, can thiệp và đồng hành phù hợp với từng hoàn cảnh.

Ở chiều ngược lại, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam có thế mạnh về bảo vệ quyền trẻ em, hỗ trợ pháp lý, kết nối mạng lưới và tham gia thúc đẩy chính sách. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực địa và năng lực về quyền, pháp lý, chính sách mở ra cơ hội để hai bên cùng phát triển những mô hình hỗ trợ thiết thực hơn cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, đồng thời đưa những vấn đề được nhìn thấy từ thực tế đến gần hơn với hệ thống bảo vệ quyền trẻ em.

Mối quan hệ hợp tác ấy tiếp tục được cụ thể hóa vào ngày 21/7/2026, khi hai tổ chức phối hợp tổ chức hội thảo khởi động dự án “Hỗ trợ thực hiện các can thiệp hiệu quả để chăm sóc và bảo vệ một số nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026 - 2028”.

Nếu những hoạt động trước đó đặt nền móng cho sự kết nối, thì dự án lần này hướng tới một bước đi dài hơi hơn: xây dựng và thử nghiệm các mô hình can thiệp hiệu quả, nâng cao năng lực cho những người trực tiếp làm công tác bảo vệ trẻ em, đồng thời hình thành cơ chế phối hợp để những mô hình đã chứng minh được hiệu quả có thể được duy trì và nhân rộng.

Dự án xuất phát từ một thực tế đáng chú ý, Hà Nội hiện có khoảng 14.475 trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và 16.870 trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt. Trong đó, trẻ em di cư, trẻ sống và làm việc trên đường phố, trẻ có nguy cơ bị mua bán hoặc đã bị mua bán, trẻ khuyết tật và những trẻ chịu bạo lực, xâm hại là những nhóm được đặt trọng tâm hỗ trợ.

Trong ba năm 2026 - 2028, dự án đặt mục tiêu hỗ trợ khẩn cấp cho 460 lượt trẻ em di cư, thông qua nơi ở an toàn, dinh dưỡng, chăm sóc y tế, phục hồi tâm lý và hỗ trợ trở về gia đình khi đủ điều kiện; cung cấp các gói dịch vụ chăm sóc, bảo vệ và hỗ trợ toàn diện cho 340 trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Đồng thời, 300 hộ gia đình sẽ được hỗ trợ sinh kế, khám chữa bệnh hoặc sửa chữa nhà ở nhằm cải thiện điều kiện sống và giảm nguy cơ trẻ rơi vào hoàn cảnh khó khăn. 

Dự án cũng đặt mục tiêu nâng cao năng lực cho 250 lượt cán bộ cơ sở và trang bị kỹ năng làm cha mẹ tích cực, nhận diện nguy cơ mua bán người, xâm hại trẻ em trên môi trường mạng cho 240 lượt cha mẹ, người chăm sóc.

Điều đáng nói là Rồng Xanh không muốn những kinh nghiệm hỗ trợ trẻ chỉ dừng lại trong phạm vi tổ chức. Tại hội thảo, anh Vị nhấn mạnh mục tiêu của dự án không chỉ là hỗ trợ trực tiếp cho trẻ em, mà còn xây dựng những mô hình can thiệp hiệu quả, có thể nhân rộng tại nhiều địa phương, qua đó góp phần hoàn thiện hệ thống bảo vệ trẻ em ở Việt Nam.

Cách làm ấy cho thấy một sự thay đổi trong chính hành trình của Đỗ Duy Vị. Nếu những năm đầu trở lại Blue Dragon, công việc của anh chủ yếu là đi tìm những đứa trẻ đang sống trên đường phố và đưa các em ra khỏi những tình huống nguy hiểm, thì sau gần 20 năm, anh đang nỗ lực đưa từ từng trường hợp trở thành mô hình, quy trình và năng lực để nhiều người khác cũng có thể bảo vệ trẻ.

Một trong những câu chuyện được nhắc đến tại hội thảo là Trịnh Yến Nhi, cô bé từng được hỗ trợ trong khuôn khổ dự án giai đoạn trước. Từ một hoàn cảnh có nguy cơ phải bỏ học, Nhi tiếp tục được đồng hành trong học tập, trang bị kỹ năng sống và từng bước lấy lại sự tự tin để theo đuổi ước mơ của mình.

Với Vị, có lẽ những câu chuyện như Nhi mới là thước đo rõ ràng nhất cho ý nghĩa của công việc của anh. Bởi điều quan trọng không chỉ là một đứa trẻ đã được đưa ra khỏi hiểm nguy bao nhiêu lần, mà là sau khi được giúp đỡ, em có đủ sức mạnh và cơ hội để tự bước tiếp trên con đường của mình hay không.

Điều này cũng nối dài một hướng hợp tác mà Rồng Xanh và Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đã từng bước xây dựng: từ những trường hợp cụ thể, cùng nhận diện nguy cơ, hoàn thiện cách can thiệp và tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cộng đồng, cơ quan quản lý và các tổ chức xã hội.

Với Đỗ Duy Vị, hành trình ấy bắt đầu từ một cậu bé từng đứng bên lề thành phố, cũng từng cần một bàn tay đưa ra để được giúp đỡ. Hơn 20 năm sau, anh không chỉ tiếp tục đưa tay về phía những đứa trẻ đang mắc kẹt trong những hoàn cảnh giống mình, mà còn cùng nhiều người khác dựng nên một mạng lưới đủ rộng để các em được nhìn thấy, được bảo vệ và có cơ hội tự quyết định tương lai của chính mình.