Họa sĩ Thành Chương: Từ tranh thần đồng tuổi thơ đến tầm vóc văn hóa đặc sắc

Trong lịch sử nghệ thuật Việt Nam hiện đại, hiếm nhân vật nào có hành trình khởi phát và sáng tạo đặc biệt kỳ ảo như Thành Chương. Đấy không chỉ là những bước đường hình thành nên phong cách một họa sĩ tài hoa mà còn là những tiếp nối bồi tụ phong nhiêu dựng nên tầm vóc một nhà văn hóa đặc sắc, như được thế gian lựa chọn để trao gửi vai trò lưu giữ ký ức tinh thần dân tộc Việt bằng cả đời sống và tài sản của mình.

Thành Chương như một ngọn núi lớn. Nếu sống ngay bên với núi ấy, ta sẽ thấy cây lá, đá suối, đường đất, cỏ hoa thân gần, bình dị. Nhưng nếu ta rời xa ra một chút, là ngọn núi ấy trở thành huyền thoại. Ví như, tôi đã cùng ông lên đứng ở cái vạt đất cằn dưới chân đồi Sóc Sơn từ đầu những năm 2000, thế rồi, thời gian qua đi, ở đấy hiện lên một Việt Phủ lạ kỳ... Ví như, buổi tối tôi nhìn những nét vẽ khoát hoạt của ông mới hiện ra, rồi thiếp ngủ, sáng hôm sau đã thành bộ tranh lộng lẫy sẽ xuất hiện trên một ấn phẩm đặc biệt in tại Nhật Bản... Ví như, cái bích họa hay bức vi-nhét (tranh minh họa nhỏ), ông vẽ như chơi, chả bao lâu sau, đã được Liên Hợp Quốc lựa chọn, biến thành những con tem, như một đàn chim đáp cánh xuống nhiều quốc gia...

"Thành Chương có một cuộc đời sống dài, nhiều trải nghiệm, đi xuyên qua bao nhiêu biến cố của đất nước. Thời niên thiếu, ông được đào tạo qua nhiều trường lớp mỹ thuật. Với khả năng vẽ được rất nhiều và rất nhanh, với cái nhìn hội họa riêng biệt, ông đã luôn luôn là một học sinh cá biệt, lúc thì được đánh giá là đặc biệt xuất sắc, khi thì bị cho là không có hy vọng gì, vì lối học và hành của ông thường là vượt ra ngoài khuôn khổ, không thích hợp với trường quy. Nhưng dù được (hay bị) đánh giá như thế nào, thì Thành Chương vẫn “cứng đầu, cứng cổ” không thay đổi những gì mình thích thú trong khám phá và thể hiện. Ông vẫn ham học hỏi, nắm lấy kiến thức và hiểu biết rất nhanh, để rồi lại “tung tẩy” trong sáng tác thuộc về cá nhân."

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong

Tôi đã được sống và làm việc cùng ông nhiều năm, vào khoảng từ năm 1995 trở đi, cho đến thời gian trực tiếp làm việc ở Ban thư ký Tuần báo Văn nghệ, nơi ông là người giữ trọng trách mỹ thuật chính. Tôi được ông chăm chút, đưa đi ăn, đi chơi và tặng cho bao nhiêu đồ thích thú, đồng hồ, bật lửa, kính bút, áo quần... Với một cuộc đời phong phú, nhiều trải nghiệm, trí nhớ thiên bẩm và khả năng kể chuyện dí dỏm, ở Thành Chương còn lưu giữ nhiều kho báu khác, như những câu chuyện thành giai thoại trong giới văn nghệ, các bài hát tuyên truyền ngộ nghĩnh đến kỳ lạ đã lưu hành trước đây, những ứng xử nghiêm nghị mà hài hước giữa các đấng bậc trong nhiều tình huống... Ở bên cạnh ông, thì đấy luôn là một con người bình dị, thân gần, thế nhưng cứ lùi ra xa, rời đi, nhìn ngắm lại, thì lại thấy ông là một nghệ sĩ, nhà văn hóa phi thường mà tài năng và tầm vóc đã lan tỏa, không chỉ trong nước mà khắp thế giới. 

Để tâm kỹ càng, quyết chí tìm hiểu về Thành Chương, thì thấy có nhiều điều có thể hiểu được, cắt nghĩa được, nhưng rồi cũng sẽ thấy còn rất nhiều thứ mà ta không thể chạm đến và lý giải nổi…

Họa sĩ Thành Chương, họ Nguyễn, sinh năm 1949 tại vùng Kinh Bắc. Ông là con trai trưởng của nhà văn Kim Lân nổi tiếng với những tác phẩm viết về đề tài nông thôn Việt Nam thời kỳ ấy. Tuổi thơ của Thành Chương lớn lên trong bầu khí quyển văn chương, nghệ thuật và những câu chuyện lan man nơi làng quê Bắc Bộ. Ngay từ nhỏ, Thành Chương đã sớm bộc lộ khả năng kể chuyện bằng màu sắc và đường nét. Những hình ảnh của làng quê như con trâu, cánh đồng, trẻ mục đồng, mái đình, cây đa… sau này trở thành biểu tượng cho thế giới nghệ thuật riêng của Thành Chương, đã được tượng hình trong đôi mắt của ông từ quãng đời tuổi thơ vùng Kinh Bắc. 

Nhà văn Kim Lân thường viết về những nhân vật có gốc gác nông dân với cái nhìn và tâm thế quan sát gần gũi, hướng đến những thân phận của con dân điển hình. Ông chuyên kể chuyện đời sống cần lao, khắc khoải, những con người nhỏ bé, dễ bị khuất lấp và lấm láp. Kim Lân không để lại khối lượng sáng tác lớn cũng như những tác phẩm có kết cấu văn chương đồ sộ, nhưng với nhãn quan nghệ thuật đặc biệt, ông vẫn trở nên đặc sắc, có vị trí không thể thay thế, là hàng đầu trong những nhà văn viết về đề tài nông thôn của một thời kỳ văn học. Nhãn quan nghệ thuật trong văn chương của nhà văn Kim Lân dường như đã được gia truyền, thừa kế lại mạnh mẽ nhất cho người con trai trưởng để Thành Chương khai dựng và phát tiết lên một cách trọn vẹn, xuất sắc trong hội họa.

Ở tuổi nhi đồng, thời Thành Chương bắt đầu học cầm bút vẽ, đã có nhiều lớp, câu lạc bộ năng khiếu nghệ thuật hoạt động rất sôi nổi. Rất nhiều nhi đồng là con “nhà nòi” về nghệ thuật mà cha mẹ là những văn nghệ sĩ tên tuổi. Ngay trong nhà nhà văn Kim Lân, mấy đứa con ông cũng cùng được “theo đòi”, đều cầm cọ học vẽ và đều thể hiện là có năng khiếu với nhiều khác biệt. Nhưng Thành Chương là một dạng tài năng bẩm sinh có khác biệt lớn nhất và rõ nhất. 

Bắt đầu vẽ tranh lúc mới lên 6 tuổi, Thành Chương đã không hướng đến những gì cao vọng, vượt lớn, mà bắt ngay vào những hình ảnh gần gũi với đôi mắt trẻ thơ của mình. Bức tranh “Đôi gà tồ” của Thành Chương lúc 7 tuổi là từ quan sát một đàn gà cụ thể ở trước mặt. Nó rất khác biệt so với tất cả các bức tranh đang náo động, háo hức, lớn lao của các bạn vẽ đồng niên, không chỉ ở nước ta, mà cả trong phạm vi quốc tế, vì thế mà trở nên sinh động, ngộ nghĩnh, rất riêng biệt. Bức tranh được trao giải Vàng trong Cuộc thi vẽ tranh thiếu nhi quốc tế, tổ chức tại Vương quốc Anh, năm 1958. 

Sự gặp gỡ giữa một ban giám khảo siêu việt với góc nhìn riêng biệt mới hình thành ở một cậu bé bắt đầu vẽ đã làm phát lộ ra một “Thần đồng hội họa” và là điểm khởi đi cho một hành trình sáng tạo độc đáo. Và chính những yếu tố thuộc về tài năng bẩm sinh, góc nhìn riêng biệt độc đáo, niềm say mê thần thánh đã dẫn dắt một thần đồng tuổi thơ đi trên một hành trình dài dặc với nhiều thách thức nghiệt ngã mà không bao giờ nguôi vơi bền bỉ, liên tục sáng tạo bất ngờ, để làm nên tầm vóc lạ lùng cho nghệ thuật Việt.

Thành Chương có một cuộc đời sống dài, nhiều trải nghiệm, đi xuyên qua bao nhiêu biến cố của đất nước. Thời niên thiếu, ông được đào tạo qua nhiều trường lớp mỹ thuật. Với khả năng vẽ được rất nhiều và rất nhanh, với cái nhìn hội họa riêng biệt, ông đã luôn luôn là một học sinh cá biệt, lúc thì được đánh giá là đặc biệt xuất sắc, khi thì bị cho là không có hy vọng gì, vì lối học và hành của ông thường là vượt ra ngoài khuôn khổ, không thích hợp với trường quy. Nhưng dù được (hay bị) đánh giá như thế nào, thì Thành Chương vẫn “cứng đầu, cứng cổ” không thay đổi những gì mình thích thú trong khám phá và thể hiện. Ông vẫn ham học hỏi, nắm lấy kiến thức và hiểu biết rất nhanh, để rồi lại “tung tẩy” trong sáng tác thuộc về cá nhân.

Thành Chương trưởng thành, lớn lên trong bối cảnh đất nước diễn ra chiến tranh ác liệt. Ông lên đường nhập ngũ, tham gia bộ đội Công binh, rồi làm chiến sĩ tuyên huấn. Những năm tháng ấy đã đem đến cho ông vốn sống và trải nghiệm đặc biệt. Ông dựng tượng đài, đắp phù điêu ca ngợi chiến thắng, ông vẽ tranh cổ động theo nhiệm vụ tuyên truyền được giao. Cùng với đó, ông miệt mài, tranh thủ từng cơ hội ngắn ngủi để vẽ rất nhiều những bức ký họa chiến trường. Cho đến nay, cái kho tàng những bức ký họa chớp nhoáng của Thành Chương ghi lại những chân dung đồng đội, quang cảnh trận địa, những khoảnh khắc của cuộc sống đầy khói lửa, mang giá trị nghệ thuật và tư liệu lịch sử quý giá, vẫn chưa được khai thác nhiều. 

Bối cảnh và cuộc sống thời chiến tranh đã mang đến cho Thành Chương những nhận thức sâu sắc hơn về thân phận con người, về quê hương đất nước và sức sống của văn hóa dân tộc, tạo thành một lớp trầm tích vững chãi trong hội họa của ông.

"Qua khối lượng tác phẩm rất đa dạng và phong phú, Thành Chương được đánh giá là một đại danh họa với những đóng góp lớn cho nghệ thuật Việt Nam thời hiện đại. Nhưng hơn thế nữa, ông còn tiếp tục hiện ra bóng dáng của một nhà văn hóa đặc sắc. Quá trình ấy cũng bắt đầu khởi phát từ nhãn quan nghệ thuật của ông, được bồi tụ bằng tình yêu, sự trân trọng và thấu hiểu sức sống của văn hóa truyền thống dân tộc cùng khát vọng và hành trình bền bỉ để lưu giữ những giá trị ấy."

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong

Sau chiến tranh, Thành Chương trở về hoạt động giữa trung tâm đời sống báo chí, nghệ thuật. Ông đối diện với nhiều câu hỏi và băn khoăn thời hậu chiến. Ông cũng mất nhiều thời gian và trăn trở cho cuộc sống, nhưng rồi ông vẫn biết cách tìm lại và ào ạt mở rộng con đường sáng tạo của riêng mình. Từ những năm 90 của thế kỷ trước cho đến hiện nay, Thành Chương trở thành một trong những gương mặt họa sỹ nổi bật nhất của hội họa Việt Nam hiện đại trên nhiều phương diện, từ phong cách nghệ thuật, thể dạng, khối lượng tác phẩm và khả năng lan tỏa, tiếp cận với các đối tượng thụ hưởng hội họa. Trong tranh của ông, người ta gặp một thế giới vừa quen thuộc vừa lạ lẫm, vừa gắn bó với những biểu tượng rất cá tính mà ông “chưng cất lên” rất thần tình từ đời sống, tinh thần, văn hóa Việt, lại rất mới mẻ về hình thức và hấp dẫn về nguồn mạch mỹ cảm, để đi ra với toàn cầu. Rất nhanh chóng, tranh của Thành Chương được “phủ sóng” ào ạt ở các gallery lớn trong nước và xuất hiện rất ấn tượng tại nhiều triển lãm và phòng trưng bày nghệ thuật hội họa uy tín trên thế giới.

Qua khối lượng tác phẩm rất đa dạng và phong phú, Thành Chương được đánh giá là một đại danh họa với những đóng góp lớn cho nghệ thuật Việt Nam thời hiện đại. Nhưng hơn thế nữa, ông còn tiếp tục hiện ra bóng dáng của một nhà văn hóa đặc sắc. Quá trình ấy cũng bắt đầu khởi phát từ nhãn quan nghệ thuật của ông, được bồi tụ bằng tình yêu, sự trân trọng và thấu hiểu sức sống của văn hóa truyền thống dân tộc cùng khát vọng và hành trình bền bỉ để lưu giữ những giá trị ấy.

Thành Chương ngắm nhìn cuộc sống, lặng đi trước những cổ vật và vật thể của tiền nhân để tượng hình thành đường nét và màu sắc trong tranh vẽ. Rồi từ đó, ông gắn bó, trở thành chủ nhân của cổ vật mà mình ngắm nhìn. Ngay từ thời trẻ, qua nhiều thập niên, Thành Chương đã âm thầm sưu tầm cổ vật. Vì tình yêu mà ông có rất nhiều cách thức để tiếp cận với cổ vật, và cũng như một cơ duyên thần bí nào đó, có rất nhiều con đường để cổ vật tìm đến với Thành Chương. Thành Chương không phải là một nhà buôn đồ cổ, mà là người lưu giữ đồ cổ. Cổ vật của Thành Chương lưu giữ không chỉ là những vật thể dễ lưu thông và có giá trị thương mại, mà đấy còn là những cổ vật lớn, kiểu như những phiến cầu đá, những tượng đá, tượng đất, đồ gỗ, đồ thờ, là nhà cổ, các dạng thức kiến trúc dân gian và các vật dụng của đời sống được lưu giữ lâu đời từ nhiều vùng, miền. Có rất nhiều vật thể cổ xưa mà người ta chỉ xem như đồ dùng cũ kỹ, thì Thành Chương nhìn thấy trong đó linh hồn văn hóa Việt.

Từ niềm đam mê lưu giữ cổ vật, một ý tưởng lớn đã hình thành: Phải tạo dựng một không gian để lưu giữ và kể những câu chuyện của văn hóa Việt bằng chính hiện vật và kiến trúc. Lại thêm một sự khởi duyên mới khi Thành Chương là một trong số rất ít họa sĩ Việt Nam thời hội nhập đã nhanh trở nên giàu có vì tranh vẽ của ông được những người sưu tập trên khắp thế giới tìm mua. Từ nguồn lực tài chính này, cùng với công sức bền bỉ và một đoạn đời say mê mới, Thành Chương tiếp tục đổ vào công cuộc sưu tầm cổ vật. Nguồn cổ vật của ông làm chủ đã mở ra thêm nhiều các giá trị từ truyền thống các dân tộc anh em sống trên dải đất Việt, lại thêm của cả nền văn hóa quốc gia đã khuất bóng trong bản đồ thời hiện đại…  

Cái mảnh đất cằn cỗi, nhỏ nhắn nơi chân đồi Sóc Sơn được Thành Chương mua và nhiều năm triển khai ý tưởng ấy, bây giờ mang tên Việt Phủ Thành Chương. Việt Phủ Thành Chương là tác phẩm đặc biệt lớn nhất của đời ông để lại cho hậu thế. Nằm giữa vùng đồi Sóc Sơn, quần thể này tập hợp nhà cổ, đình, chùa, cổng làng, giếng nước, tượng Phật, đồ gốm, đồ gỗ, cổ vật và cảnh quan truyền thống được phục dựng, sắp đặt như một bảo tàng sống của văn hóa Việt. Việt Phủ Thành Chương không chỉ là nơi trưng bày hiện vật mà còn là một tác phẩm nghệ thuật sắp đặt với quy mô lạ lùng. Ở đó, kiến trúc, cảnh quan, cổ vật và ký ức văn hóa hòa quyện thành một chỉnh thể.   

Thời gian hơn một phần tư thế kỷ đã trôi qua, một hành trình kiến tạo kỳ vỹ, vượt lên bao nhiêu gian khó, thậm chí phải trải qua rất nhiều thử thách và biến cố, mảnh đất nhỏ nhắn, nơi mà Thành Chương là chủ nhân ông, đảm nhiệm mọi vai trò, từ họa sĩ, nhà sưu tầm cho đến chủ đầu tư, chủ trì sắp đặt, hoạch định tổng thể và chi tiết, rồi ông cũng chính là kiến trúc sư, kỹ sư kết cấu, vừa quản trị nhân lực, chỉ đạo và vừa trực tiếp thi công… 

“Đóng góp nghệ thuật lớn nhất của Thành Chương không chỉ ở khối lượng rất lớn các tác phẩm hội họa đã lan tỏa, được trưng bày, lưu giữ ở khắp nơi, mà còn đáng ngưỡng mộ và biết ơn khi ông đã biến cả cuộc đời mình thành một tác phẩm nghệ thuật truyền giữ các giá trị truyền thống và lịch sử Việt Nam tụ lại ở nơi Việt Phủ này. Đó là tầm vóc của một nhân vật văn hóa rất hiếm có được kết tinh thành đặc sắc, hiện diện trong đời sống nghệ thuật Việt Nam đương đại”.

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Thành Phong

Việt Phủ Thành Chương bây giờ là một địa chỉ độc đáo để chiêm ngưỡng văn hóa của không chỉ người Việt, mà còn có rất nhiều nhân vật danh tiếng, các nhà văn hóa và chính khách lớn trên khắp thế giới tìm đến, dừng lại lâu lâu, lặng lẽ mà thêm thấu hiểu yêu mến những giá trị Việt. Một mảnh đất nhỏ nhắn nhưng từ mọi chỗ đứng khiêm nhường ở nơi đây đều cất lên tiếng nói, cùng tỏa rộng sự quyến rũ của các giá trị lâu đời đã được truyền giữ, nên cứ thế mà mở ra đến mênh mông… 

Nhìn lại hành trình hơn bảy mươi năm hoạt động nghệ thuật của Thành Chương, có thể thấy một sự chuyển hóa thú vị. Ông bắt đầu là người vẽ tranh. Sau đó trở thành người kể chuyện bằng hội họa. Và cuối cùng là người gìn giữ ký ức văn hóa cội nguồn dân tộc. Đó là hành trình từ người nghệ sĩ tài hoa tới nhà văn hóa đặc sắc.

Rồi thời gian sẽ tiếp tục trôi. Những triển lãm sẽ khép lại. Những kỷ lục đấu giá rồi cũng sẽ được thay thế. Nhưng Việt Phủ Thành Chương sẽ còn tồn tại mãi như một địa danh văn hóa độc đáo của đất nước. Một ngày nào đó, khi người ta muốn tìm hiểu người Việt đã sống ra sao, đã dựng xây thế nào, đã thờ cúng tâm linh, đã sinh hoạt và ứng xử với thiên nhiên ra sao, họ có thể tìm đến nơi này. Và khi ấy, người ta sẽ hiểu rằng đóng góp nghệ thuật lớn nhất của Thành Chương không chỉ ở khối lượng rất lớn các tác phẩm hội họa đã lan tỏa, được trưng bày, lưu giữ ở khắp nơi, mà còn đáng ngưỡng mộ và biết ơn khi ông đã biến cả cuộc đời mình thành một tác phẩm nghệ thuật truyền giữ các giá trị truyền thống và lịch sử Việt Nam tụ lại ở nơi Việt Phủ này. Đó là tầm vóc của một nhân vật văn hóa rất hiếm có được kết tinh thành đặc sắc, hiện diện trong đời sống nghệ thuật Việt Nam đương đại./.