Khi sách không còn nằm trên giấy

Từ một cuốn truyện được nghe đến thư viện di động

Anh Thư (phường Tân Bình, TP. HCM) 5 tuổi chưa biết đọc chữ, nhưng điều đó không có nghĩa là hành trình đến với sách của em phải chờ tới ngày biết đọc.

Mỗi lần đến thư viện cùng ba, Anh Thư tìm những câu chuyện cổ tích để nghe, những trang sách điện tử được mở ra và những câu truyện quen thuộc đến với em bằng những giọng kể rành mạch dễ nghe của ứng dụng số. "Ba con hay tới thư viện nên con cũng hay tới cùng ba, ở đây con được các cô chú thư viện giúp mở những câu truyện cổ tích để nghe chứ không có chơi game, con được nghe rất nhiều truyện yêu thích ở đây ạ", Anh Thư chia sẻ.

Còn với Ngọc Hoa học sinh lớp 9 (phường Tân Thới Hiệp) với đam mê môn Lịch sử, Hoa thường ghé đến thư viện khi giờ học trên lớp cùng với bạn bè để tìm những cuốn sách tham khảo ngoài lề của môn này, với Hoa điều em ấn tượng với thư viện số là khả năng tìm đúng tài liệu mình cần trong khoảng thời gian ngắn. "Em hay ghé qua thư viện cùng các bạn để tìm sách tham khảo đọc, ở thư viện này rất tiện lợi, mình cần sách gì có thể tìm thấy ngay với một dòng tìm kiếm, đỡ mất thời gian và đặc biệt và không mất tiền mua sách" Ngọc hoa chia sẻ.

Theo ông Lâm Việt Thảo, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Sơn Nhất, ưu điểm của thư viện số là người dùng có thể tìm kiếm tài liệu thuận tiện, đồng thời truy cập từ nhiều nơi bằng điện thoại hoặc các thiết bị điện tử. Để những người chưa quen với công nghệ có thể sử dụng, phường tổ chức hướng dẫn, tập huấn với cách thức đơn giản, dễ thực hiện.

Đây cũng là một phần trong quá trình thực hiện “Bình dân học vụ số” ở cơ sở khi mà đưa kỹ năng và công cụ số đến gần người dân hơn, để công nghệ không trở thành một khoảng cách mới giữa những người biết sử dụng và những người chưa có điều kiện tiếp cận.

Nếu trước đây thư viện được hình dung như một địa điểm mà người đọc tìm đến, thư viện số đang mở ra một cách tiếp cận khác. Người đọc có thể tìm đến sách từ chính thiết bị họ sử dụng hằng ngày.

Với học sinh, lợi ích ấy càng rõ khi nhu cầu tìm kiếm tài liệu thường xuyên gắn với học tập. Một cuốn sách tham khảo không còn nhất thiết phải được mua riêng. Một tài liệu cần thiết không nhất thiết phải nằm ở thư viện hay tiệm sách giờ đây tri thức có thêm cơ hội được chia sẻ rộng hơn.

Khi công nghệ mở rộng không gian đọc

Sự thay đổi của thư viện không đứng riêng lẻ, nó đang nằm trong một chuyển động rộng hơn của đời sống số, khi điện thoại thông minh hay nền tảng trực tuyến cùng các công cụ tìm kiếm đang trở thành những phương tiện quyen thuộc để con người học tập và tiếp cận thông tin.

Với trẻ em thời nay quá trình diễn ra tự nhiên hơn các thế hệ trước. Các em lớn lên cùng màn hình, cùng thanh tìm kiếm thông tin bằng từ khóa, xem nội dung trực tiếp và sử dụng các phần mềm ứng dụng phục vụ học tập. Trong bối cảnh đó đưa sách và tài liệu lên môi trường số không chỉ là một lựa chọn về công nghệ, đó là cách để thiết chế văn hóa, giáo dục thích ứng với phương thức tiếp cận tri thực mới của người dân.

Tuy nhiên công nghệ không nhất thiết phải thay thế giấy. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 trên Journal of Research in Reading đã xem xét 88 bài báo với 121 nghiên cứu về việc đọc trên nền tảng số và sách giấy ở trẻ em, thanh thiếu niên từ 1 đến 17 tuổi. Kết quả cho thấy, xét trên nhiều chỉ số đọc khác nhau, phần lớn nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt rõ ràng giữa hai hình thức. Tuy nhiên, ở một số trường hợp, sách giấy có lợi thế về đọc hiểu, trong khi môi trường số cho thấy ưu thế nhất định về mức độ tham gia và một số kỹ năng như từ vựng, đặc biệt khi được thiết kế với các tính năng hỗ trợ phù hợp.

Một em nhỏ chưa biết chữ có thể nghe người thân kể chuyện, một học sinh có thể tìm sách tham khảo bằng điện thoại, một người lớn tuổi có thể tiếp cận tài liệu sau khi được hướng dẫn sử dụng công cụ số. Những nhu cầu ấy khác nhau nhưng đều có thể được hỗ trợ bằng việc đưa tri thức đến gần người dùng hơn. Đây cũng chính là ý nghĩa rộng hơn của “Bình dân học vụ số”.

Nếu “Bình dân học vụ” trong lịch sử từng hướng tới việc xóa mù chữ, phổ cập tri thức nền tảng, thì trong thời đại số, việc phổ cập không chỉ dừng ở khả năng đọc và viết. Người dân cần biết cách sử dụng những công cụ mới để tiếp tục học tập, tìm kiếm thông tin và tham gia vào đời sống hiện đại.