Ông Đặng Hoa Nam: "Hoàn toàn có thể thúc đẩy tiếng nói của trẻ em thông qua môi trường mạng"

Nội dung này được ông Đặng Hoa Nam đề cập tại Phiên thảo luận “Hoàn thiện thể chế và pháp luật về bảo vệ trẻ em trong môi trường số” diễn ra tại Bộ Tư Pháp vào ngày 21/8, nhấn mạnh việc phát huy sự tham gia của trẻ em trong xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật; đồng thời đề cập vai trò của các tổ chức xã hội trong kết nối tiếng nói trẻ em với cơ quan quản lý.

Bảo đảm quyền tham gia của trẻ em từ gia đình đến chính sách, pháp luật

Theo ông Đặng Hoa Nam, khi nói về quyền tham gia của trẻ em cần nhắc đến hai dấu mốc quan trọng là năm 2013 và năm 2016. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 quy định trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục, đồng thời được tham gia vào các vấn đề về trẻ em.

Đến năm 2016, Luật Trẻ em được ban hành với một chương riêng quy định về quyền tham gia của trẻ em. Các quyền của trẻ em được quy định trong Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em đã được nội luật hóa. Đồng thời, các quyền con người, quyền công dân của trẻ em được quy định trong Hiến pháp năm 2013 mà không bị giới hạn về độ tuổi cũng được ghi nhận trong Luật Trẻ em năm 2016.

Riêng về quyền tham gia, Luật Trẻ em quy định trẻ em có quyền được tham gia, bày tỏ ý kiến, được tiếp nhận, lắng nghe và được minh bạch, giải trình về các ý kiến của mình. Trẻ em có quyền tham gia trong nhiều môi trường như gia đình, nhà trường, cơ sở giáo dục và các cơ sở bảo trợ xã hội. Đặc biệt, Luật Trẻ em cho phép trẻ em tham gia ở cấp độ cao nhất, đó là tham gia vào quá trình xây dựng, hoạch định pháp luật, chính sách, chiến lược, cũng như các nghị định, nghị quyết của Quốc hội và Chính phủ.

Để bảo đảm quyền tham gia của trẻ em được thực hiện thực chất, Luật Trẻ em cũng quy định các cơ chế cụ thể, trong đó có tổ chức đại diện tiếng nói, nguyện vọng của trẻ em, hiện nay là Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh. Tổ chức này có vị trí pháp lý và cơ chế thực hiện được quy định trong Luật Trẻ em và Nghị định số 56 của Chính phủ năm 2017 quy định chi tiết một số điều của Luật Trẻ em.

Bên cạnh đó, Luật Trẻ em quy định cơ chế trao đổi thông tin, giải trình giữa tổ chức đại diện tiếng nói, nguyện vọng của trẻ em với các cơ quan của Quốc hội có liên quan, như Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, và cơ quan của Chính phủ chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về quyền trẻ em, hiện nay là Bộ Y tế. Từ đó, ông Nam đánh giá các quy định về quyền tham gia của trẻ em trong pháp luật hiện hành là khá đầy đủ.

“Trên thực tế, nhiều mô hình, hoạt động nhằm thực hiện quyền tham gia của trẻ em cũng đã được triển khai. Tiêu biểu là Hội đồng trẻ em tại các tỉnh, thành phố, thậm chí một số địa phương đã triển khai mô hình này ở cấp xã. Bên cạnh đó là Diễn đàn trẻ em quốc gia, Diễn đàn trẻ em tại các tỉnh, thành phố và ở một số nơi có cả Diễn đàn trẻ em cấp xã”, ông Đặng Hoa Nam cho biết, đồng thời nhấn mạnh các hoạt động này nhằm thu thập ý kiến của trẻ em, tạo cơ hội để trẻ em bày tỏ ý kiến với các cấp chính quyền, qua đó góp phần bảo đảm thực hiện quyền trẻ em. Luật Trẻ em cũng quy định việc tổ chức đối thoại thường niên giữa trẻ em với đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân, nhưng chưa rõ tất cả các địa phương đã thực hiện tốt quy định này hay chưa?

“Nếu địa phương nào chưa thực hiện thì đã vi phạm quy định của Luật Trẻ em về quyền tham gia của trẻ em”, ông Nam khẳng định và nhấn mạnh thêm, nhiều mô hình hoạt động, nhóm trẻ em nòng cốt và các cuộc tham vấn lấy ý kiến trẻ em cũng được tổ chức thường xuyên.

Từ những quy định pháp luật và thực tiễn triển khai thời gian qua, ông Đặng Hoa Nam cho rằng Việt Nam đã bước đầu đưa quyền tham gia của trẻ em vào cuộc sống, hướng tới việc thực hiện ngày càng thực chất hơn và bảo đảm ý kiến, nguyện vọng của trẻ em được thể hiện ở cấp độ cao nhất.

Với khuôn khổ pháp luật hiện có và thực tiễn triển khai, việc lấy ý kiến trẻ em đã được thực hiện trong quá trình xây dựng các khung pháp luật, chính sách, cũng như các hướng dẫn, tiêu chuẩn mới liên quan đến chuyển đổi số, môi trường mạng, đặc biệt là hoạt động của mạng xã hội.

Trong quá trình xây dựng, sửa đổi các nghị định liên quan đến quản lý Internet, quản lý mạng xã hội, trong đó có Nghị định 147, trẻ em cũng có những kênh để bày tỏ ý kiến, nguyện vọng. Một trong những kênh hoạt động 24/7 là Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em 111.

Bên cạnh đó, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cũng đã tiếp nhận các ý kiến góp ý, phản hồi của trẻ em qua email và các hệ thống gửi hòm thư. Nội dung góp ý tập trung vào việc sửa đổi các nghị định, quy định pháp luật, chính sách liên quan đến mạng xã hội, Internet và trò chơi điện tử trực tuyến, nhằm bảo đảm trẻ em có thể thực hiện các quyền của mình, gồm quyền tham gia, quyền giáo dục, quyền vui chơi, giải trí và đặc biệt là quyền được an toàn trên không gian mạng.

Cách tiếp cận và nhóm giải pháp quan trọng được đề cập trong Quyết định số 468 của Thủ tướng Chính phủ về bảo vệ trẻ em và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng là phát huy tối đa việc tiếp thu ý kiến của trẻ em, đồng thời tạo điều kiện để trẻ em có thể sáng tạo trên môi trường mạng.

Vai trò của tổ chức xã hội trong kết nối tiếng nói trẻ em trên môi trường số

Theo ông Đặng Hoa Nam, để tạo dựng không gian an toàn cho trẻ em trên môi trường mạng, đồng thời thúc đẩy trẻ em phát triển, sáng tạo và học tập trong môi trường này, giải pháp có tính mục tiêu và lâu dài là trang bị cho trẻ kỹ năng số, thúc đẩy các em trở thành những công dân số, có khả năng làm chủ không gian mạng và quá trình chuyển đổi số.

Một trong những yếu tố quan trọng là thúc đẩy sự tham gia và sáng tạo của trẻ em thông qua không gian mạng. Thực hiện trách nhiệm được Luật Trẻ em quy định, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam thu thập ý kiến, nguyện vọng từ các tổ chức hoạt động về quyền trẻ em cũng như từ chính trẻ em để kiến nghị, phản biện về pháp luật, chính sách.

Đối với Quyết định 468 của Thủ tướng Chính phủ về bảo vệ, hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam được giao chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan, đặc biệt là Bộ Công an, Bộ Thông tin và Truyền thông, cơ quan chủ trì về thực hiện quyền trẻ em, cùng các tổ chức xã hội liên quan để thúc đẩy quyền tham gia, phát huy tiếng nói, trí tuệ và sự sáng tạo của trẻ em trên môi trường mạng.

"Việc này được triển khai thông qua những biện pháp, mô hình hoạt động cụ thể như Nhóm trẻ em cố vấn kỹ thuật số; thúc đẩy sáng kiến của trẻ em về không gian số an toàn; đồng thời chủ trì, phối hợp với các bên liên quan định kỳ hằng năm lấy ý kiến trẻ em về các vấn đề liên quan đến trẻ em trên môi trường mạng.

Cách làm của Hội là thu thập, tham vấn ý kiến trẻ em về vấn đề an toàn, sự tham gia và sáng tạo trên môi trường mạng, đồng thời sử dụng chính môi trường mạng và công nghệ số để thu thập ý kiến của các em", ông Nam chia sẻ và dẫn ra thí dụ một trong những hoạt động được ông Nam nêu là Hội phối hợp với Bộ Công an khảo sát ý kiến trẻ em phục vụ việc xây dựng Chương trình của Chính phủ về bảo vệ và phát triển trẻ em trên môi trường mạng. Qua khảo sát nhanh, gần 2.775 trẻ em từ 9 đến 16 tuổi tại khoảng 15 tỉnh, thành phố đã đưa ra ý kiến.

Theo ông Đặng Hoa Nam, trong quá trình xây dựng các kế hoạch, quyết định và định hướng, việc lấy ý kiến, tôn trọng ý kiến trẻ em là một trong những yêu cầu bắt buộc của Luật Trẻ em. Thông qua phân tích ý kiến của nhóm trẻ em tham gia khảo sát, Hội nhận thấy trẻ em nhận thức khá rõ về những rủi ro trên môi trường mạng. 

Tuy nhiên, điều các em mong đợi nhiều hơn là được tiếp cận sự trợ giúp và những dịch vụ cụ thể; được hỗ trợ từ nhà trường, cha mẹ và bạn bè đồng trang lứa để vừa bảo đảm an toàn trên môi trường mạng, vừa có thể sáng tạo, tham gia và học tập trong môi trường này.

Trước thực tế đó, hằng năm, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam tổ chức cuộc thi về các sáng kiến và dự án do trẻ em đề xuất. Mới đây, Hội cũng đã thành lập Ban giám khảo và tổ chức chấm trực tuyến 11 sáng kiến lọt vào vòng chung khảo. Trong số này có 3 sáng kiến trực tiếp liên quan đến an toàn và sáng tạo trên môi trường số, trong đó có sáng kiến "Lá chắn số".

“Cả 11 sáng kiến đều sử dụng công nghệ số, môi trường mạng và mạng xã hội như những công cụ để trẻ em chia sẻ thông tin, truyền thông và giáo dục đồng đẳng, qua đó giúp bạn bè an toàn hơn trên không gian mạng. Có thể thấy những thống kê này cho biết công nghệ số và môi trường mạng, đặc biệt là mạng xã hội, đã trở thành những yếu tố không thể thiếu đối với trẻ em”, ông Nam khẳng định.

Một ví dụ khác về việc sử dụng các phương thức khác nhau để thu thập ý kiến trẻ em là cuộc thi vẽ tranh "Ngôi nhà mơ ước" do Tạp chí Trẻ em Việt Nam của Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam phát động, diễn ra từ tháng 3 đến tháng 6. Thông qua tranh vẽ, trẻ em có thể bày tỏ ý kiến của mình. Cuộc thi đã thu hút 80.000 bức tranh của trẻ em đến từ 1.000 trường học tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước.

Ban Tổ chức đã cố gắng trao số lượng giải thưởng ở mức tối đa. Trong hơn 80.000 tác phẩm, có hơn 300 giải thưởng khác nhau, gồm giải Nhất, giải Nhì, giải Ba và nhiều hạng mục giải khác. Bên cạnh đó, có những giải vinh danh các tác phẩm nằm trong nhóm 200 online, 500 online hoặc 1.000 online và cả nhóm tranh được bình luận và tương tác cao trên môi trường trực tuyến.

Theo ông Đặng Hoa Nam, "Diễn đàn trẻ em Việt Nam" của Tạp chí Trẻ em Việt Nam thuộc Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cũng là một trong những kênh chính thống có hơn 52 nghìn người theo dõi - một con số rất ấn tượng và vẫn đang tiếp tục tăng lên từng ngày, cho thấy sự quan tâm rất lớn với các vấn đề xoay quanh các hoạt động tích cực dành cho  trẻ em.

Từ những ví dụ trên, ông Đặng Hoa Nam cho rằng: "Hoàn toàn có thể thúc đẩy sự tham gia, lấy ý kiến và tiếng nói nói của trẻ em thông qua công nghệ số, môi trường mạng, đồng thời lấy ý kiến về sự sáng tạo của trẻ em trên môi trường này. Chúng ta cần khai thác tiềm năng, sức sáng tạo, trí tuệ và sự cống hiến của trẻ em để xây dựng một hệ sinh thái số an toàn và chuyển đổi số an toàn".