Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam Đặng Hoa Nam: Bảo vệ trẻ em trên mạng xã hội không thể theo tư duy “không quản được thì cấm”

Không thể bảo vệ trẻ em bằng cách “đóng cửa” môi trường số

Ngày 23/7, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội thảo lấy ý kiến góp ý đối với dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 9/11/2024 của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng.

Một trong những nội dung được quan tâm là việc hoàn thiện các quy định bảo vệ người dùng dưới 16 tuổi. Theo định hướng của dự thảo, cha mẹ hoặc người giám hộ tiếp tục là chủ thể đăng ký, quản lý tài khoản của trẻ; doanh nghiệp cung cấp mạng xã hội phải có giải pháp kỹ thuật để xác định người dùng là trẻ em, phân phối nội dung phù hợp với độ tuổi, tăng cường bảo vệ quyền riêng tư và chủ động ngăn chặn nội dung độc hại.

Đáng chú ý, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng nhấn mạnh mục tiêu quản lý không phải là cấm hoặc hạn chế quá mức trẻ em tiếp cận mạng xã hội, mà đặt ra câu hỏi: “Nếu là trẻ em thì cần được bảo vệ như thế nào?”. Trẻ càng nhỏ tuổi, các tầng bảo vệ càng phải chặt chẽ và vai trò của cha mẹ, nền tảng công nghệ càng lớn.

Trao đổi trong chương trình Nhịp sống 24H của VOV2 - Đài Tiếng nói Việt Nam, ông Đặng Hoa Nam cho rằng trước hết cần làm rõ cách sử dụng từ “cấm” khi bàn về trẻ em và mạng xã hội.

Nguồn: VOV2

“Thời gian vừa qua, trên một số phương tiện truyền thông đại chúng cũng như trên mạng xã hội thảo luận khá sôi nổi về cái gọi là cấm trẻ em tham gia mạng xã hội. Ở đây, chúng tôi hiểu rằng chúng ta hạn chế trẻ em, kiểm soát cũng như quản lý việc trẻ em tham gia vào mạng xã hội”, ông Nam nói.

Theo ông, quyền được tiếp cận thông tin, được tương tác là những quyền cơ bản của con người và trẻ em cũng là chủ thể của những quyền này. Vì vậy, khi xây dựng chính sách, không thể chỉ nhìn mạng xã hội dưới góc độ những nguy cơ mà bỏ qua những cơ hội môi trường số mang lại cho trẻ.

“Quyền được tiếp cận thông tin, quyền được tương tác, đấy là quyền cơ bản của con người mà trong đó có trẻ em. Tuy nhiên, chúng ta phải cân nhắc đến lợi ích tốt nhất của trẻ em như thế nào khi các em tham gia vào mạng xã hội”, ông Đặng Hoa Nam nhấn mạnh.

Thực tế, Internet và mạng xã hội ngày càng gắn với hoạt động học tập, giao tiếp, sáng tạo, giải trí và tiếp nhận thông tin của trẻ em. Không gian số vừa đem lại những tiện ích khó thay thế, vừa kéo theo những nguy cơ như nội dung độc hại, bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, xâm phạm đời tư hay các hình thức xâm hại trẻ em mới.

Vì vậy, theo ông Nam, việc xây dựng các quy định pháp luật để quản lý, kiểm soát hoạt động của trẻ em trên mạng xã hội là cần thiết, nhưng mục tiêu cuối cùng phải là tạo điều kiện cho trẻ phát triển an toàn chứ không phải đóng cánh cửa tiếp cận môi trường số.

“Mạng xã hội nói riêng cũng như không gian mạng nói chung có những mặt tích cực, có những ưu thế không thể thay thế được, cũng như có những mặt tiêu cực. Tôi cho rằng các quy định về mặt pháp luật để kiểm soát cũng như quản lý việc trẻ em tương tác trên mạng xã hội là hợp lý”, ông cho biết.

Theo nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, nhiều quốc gia đã ban hành hoặc đang nghiên cứu những cơ chế kiểm soát việc trẻ em sử dụng mạng xã hội. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải phân định được đâu là phạm vi cần khuyến khích trẻ em tham gia, tương tác và sáng tạo, đâu là những khu vực, nội dung và hành vi cần có công cụ phòng ngừa, kiểm soát.

“Một mặt, chúng ta cần phải phân định rõ phạm vi cần phải khuyến khích trẻ em tham gia, tương tác và sáng tạo trên không gian mạng. Mặt khác, chúng ta cần phải kiểm soát và tăng cường các biện pháp, các công cụ bảo vệ thay vì chúng ta đóng cửa chặt hay chúng ta cấm”, ông Đặng Hoa Nam nói.

Theo ông, dù lựa chọn giải pháp pháp lý, xã hội hay công nghệ, nguyên tắc xuyên suốt vẫn phải là lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Bảo vệ trẻ cũng không đồng nghĩa đặt quyền được bảo vệ và quyền được tham gia ở hai phía đối lập. Theo ông Nam, các quyền của trẻ em phải được nhìn nhận trong một chỉnh thể thống nhất.

“Các quyền của trẻ em là một khối thống nhất và trong đó có quyền tham gia và quyền được bảo vệ an toàn ở trong đời sống cũng như trên môi trường mạng”, ông nói.

Quyền được tiếp nhận thông tin, bày tỏ ý kiến, nguyện vọng và giao tiếp xã hội của trẻ em đã được Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em và pháp luật Việt Nam ghi nhận. Song hành với đó là quyền được bảo đảm an toàn, không bị tổn hại và được bảo vệ khỏi các hình thức xâm hại, dù xảy ra ngoài đời thực hay trên không gian mạng.

“Các quy định của pháp luật tác động tới quyền trẻ em nói chung hay an toàn cho trẻ em trên môi trường mạng, mạng xã hội thì phải cho phép tiếp cận trên cả ba góc độ này và phải thống nhất một nguyên tắc là lợi ích tốt nhất cho trẻ em”, ông Nam nhấn mạnh.

"Quả bóng trách nhiệm" không thể đẩy về phía trẻ em

Theo ông Đặng Hoa Nam, một trong những vấn đề cần tránh khi bàn về an toàn trẻ em trên mạng là đặt gánh nặng tự bảo vệ lên chính trẻ.

Trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ, chưa thể có đầy đủ kiến thức, kinh nghiệm và khả năng nhận diện mọi nguy cơ trên môi trường số. Vì vậy, bảo vệ trẻ phải là trách nhiệm của cả hệ thống, từ cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp công nghệ đến gia đình, nhà trường và cộng đồng người dùng.

Đối với Nhà nước, trách nhiệm trước hết là xây dựng, hoàn thiện và thực thi pháp luật, đồng thời thanh tra, kiểm tra, xử lý các hành vi vi phạm.

Tuy nhiên, ông Đặng Hoa Nam đặc biệt nhấn mạnh vai trò của các doanh nghiệp cung cấp, vận hành nền tảng số, bởi đây là những chủ thể nắm trong tay công nghệ, thuật toán, dữ liệu và các công cụ có khả năng tác động trực tiếp tới môi trường mà trẻ em tiếp xúc mỗi ngày.

“Quả bóng trách nhiệm phải nằm chủ yếu trên sân của các doanh nghiệp, người cung cấp các nền tảng và các dịch vụ ở trên không gian mạng”, ông nói.

Theo ông, với năng lực công nghệ hiện nay, các nền tảng hoàn toàn có khả năng xây dựng những lớp bảo vệ dành riêng cho trẻ em, từ nhận diện độ tuổi, giới hạn nội dung, điều chỉnh tính năng tương tác đến bảo vệ dữ liệu cá nhân và cảnh báo các hành vi nguy cơ.

“Đối với các doanh nghiệp thì họ hoàn toàn có thể có những giải pháp về mặt kỹ thuật cũng như giải pháp về trách nhiệm xã hội để họ có thể hạn chế đến tối đa tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với trẻ em”, ông Đặng Hoa Nam nhận định.

Bên cạnh doanh nghiệp, cha mẹ, giáo viên và người chăm sóc trẻ cũng không thể đứng ngoài.

Theo ông Nam, trách nhiệm của người lớn không chỉ dừng ở việc kiểm tra trẻ dùng mạng bao lâu, xem nội dung gì hay sử dụng ứng dụng nào. Điều quan trọng hơn là chính cha mẹ, giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục cũng phải được trang bị kiến thức, kỹ năng số để có khả năng hướng dẫn, đồng hành và hỗ trợ trẻ khi gặp rủi ro.

Một thách thức khác là tốc độ phát triển của công nghệ và không gian mạng luôn nhanh hơn quá trình xây dựng pháp luật. Những nền tảng, mô hình kinh doanh, hình thức tương tác mới có thể xuất hiện trong thời gian rất ngắn và kéo theo những nguy cơ mà trước đó hệ thống pháp lý chưa kịp dự liệu.

“Không thể bất kỳ một quốc gia nào, một ngành nào có thể tự tin là chúng ta có thể xây dựng thể chế cũng như xây dựng các quy định của pháp luật mà bảo đảm phòng ngừa tất cả mọi nguy cơ, tác hại của mạng xã hội cũng như của không gian mạng”, ông nói.

Vì vậy, theo ông Đặng Hoa Nam, các quy định pháp luật phải thường xuyên được rà soát, sửa đổi, bổ sung. Nhưng pháp luật không thể là lớp bảo vệ duy nhất.

Cùng với yêu cầu doanh nghiệp thực thi trách nhiệm xã hội và triển khai các giải pháp công nghệ, cần đặc biệt chú trọng giáo dục kiến thức, kỹ năng an toàn số cho trẻ em, đồng thời nâng cao năng lực số cho phụ huynh và giáo viên.

“Chúng ta phải đặt mạnh hai mặt. Một là khuyến khích trẻ em tương tác lành mạnh ở trên không gian mạng và mạng xã hội. Thứ hai là làm sao bảo vệ an toàn tốt nhất cho trẻ em, phòng ngừa từ sớm, từ xa nguy cơ gây tổn hại cho trẻ em ở trên mạng xã hội”, ông Đặng Hoa Nam nhấn mạnh.

Theo ông, chính sách bảo vệ trẻ em trên môi trường số vì thế cần chuyển mạnh từ tư duy xử lý khi sự việc đã xảy ra sang phòng ngừa, phát hiện sớm và giảm thiểu nguy cơ trước khi trẻ bị tổn thương.

Bên cạnh trách nhiệm pháp lý, môi trường mạng cũng đòi hỏi trách nhiệm từ chính cộng đồng người dùng.

“Một mặt chúng ta có quy định pháp luật về mạng xã hội. Một mặt khác chúng ta phải tăng cường văn hóa và trách nhiệm xã hội ở trên mạng xã hội nữa”, ông Nam nói.

Xây dựng hệ sinh thái đa tầng để trẻ làm chủ thế giới số

Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng hiện không còn là vấn đề riêng của từng gia đình hay từng nền tảng, mà đã được đặt trong một chiến lược dài hạn ở cấp quốc gia.

Ngày 23/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030”, với mục tiêu vừa tăng cường bảo vệ trẻ trước những nguy cơ trên không gian số, vừa tạo điều kiện để trẻ phát triển lành mạnh, tích cực và nâng cao năng lực số.

Đề cập đến định hướng này, ông Đặng Hoa Nam cho rằng chính sách dài hạn không thể chỉ dừng ở việc bổ sung các quy định pháp luật hay hạn chế một số tính năng trên mạng xã hội.

Điều cần hướng tới là xây dựng một hệ sinh thái số lấy trẻ em và người trẻ làm trung tâm, trong đó trẻ không chỉ được bảo vệ mà còn được trang bị khả năng sử dụng, sáng tạo và làm chủ công nghệ.

“Đặc biệt, tôi muốn nhấn mạnh là làm chủ thế giới số và làm chủ quá trình chuyển đổi số ngay từ độ tuổi trẻ em”, ông Nam nói.

Theo ông, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, trẻ em không thể chỉ được coi là đối tượng thụ động cần che chắn trước công nghệ. Các em cần được chuẩn bị để trở thành những công dân số có hiểu biết, có khả năng sử dụng công nghệ an toàn, tuân thủ pháp luật và chuẩn mực đạo đức.

“Chìa khóa vẫn là công dân toàn cầu và công dân số, tuân thủ pháp luật và đạo đức số để tận dụng tài nguyên không thể thay thế của thế giới số cũng như hạn chế tối đa các tác động tiêu cực và gây hại của không gian mạng”, ông Đặng Hoa Nam chia sẻ.

Để làm được điều đó, theo nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, việc kêu gọi chung chung về “phối hợp” giữa các bên là chưa đủ. Trước hết phải xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể.

“Trước hết chúng ta phải phân định được vị trí, vai trò, trách nhiệm rất rõ ràng, cụ thể của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, của các cá nhân và xây dựng một cơ chế phối hợp”, ông nói.

Trong hệ sinh thái này, Nhà nước có trách nhiệm xây dựng và thực thi chính sách; doanh nghiệp công nghệ phải thiết kế các nền tảng an toàn ngay từ đầu; nhà trường giáo dục kiến thức, kỹ năng số; gia đình đồng hành, giám sát; các tổ chức xã hội tham gia hỗ trợ, còn trẻ em từng bước được trang bị khả năng nhận diện và ứng phó với rủi ro.

Đặc biệt, hệ thống bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng phải được kết nối với hệ thống bảo vệ trẻ em trong đời thực.

Bởi một đứa trẻ bị bắt nạt, dụ dỗ, lừa đảo hay xâm hại trên mạng không chỉ chịu tác động trong thế giới số. Những tổn thương tâm lý, tinh thần, thậm chí thể chất có thể kéo dài trong đời sống thực. Khi đó, việc gỡ nội dung hay khóa tài khoản vi phạm chỉ là một phần của quá trình xử lý; trẻ còn có thể cần tư vấn tâm lý, chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ pháp lý và các dịch vụ bảo vệ chuyên sâu.

Theo ông Nam, mục tiêu cần hướng tới là “thiết lập hệ sinh thái bảo vệ trẻ em một cách tổng thể, đa tầng, rõ trách nhiệm, rõ vị trí và cơ chế phối hợp ứng phó”.

Sự phát triển của môi trường số đang đặt trẻ em trước nhiều nguy cơ mới, nhưng đồng thời cũng mở ra không gian học tập, sáng tạo, kết nối và tham gia xã hội lớn hơn bao giờ hết.

Bởi vậy, câu hỏi chính sách không nên dừng ở việc “có cho trẻ em dùng mạng xã hội hay không”, mà cần chuyển sang một câu hỏi thực chất hơn: Làm thế nào để trẻ em có thể bước vào thế giới số an toàn, được bảo vệ đầy đủ và từng bước có khả năng làm chủ môi trường đó?

Như ông Đặng Hoa Nam nhấn mạnh, dù lựa chọn giải pháp pháp lý, công nghệ hay giáo dục, điểm xuất phát và đích đến cuối cùng vẫn phải là lợi ích tốt nhất của trẻ em.