Kỷ luật phải giúp học sinh thay đổi hành vi bằng nhận thức, không phải bằng nỗi sợ

Một sự việc nghiêm trọng về kỷ luật học sinh vừa xảy ra tại TP.HCM. Theo đó, Ban Giám hiệu Trường Tiểu học Lương Thế Vinh, phường Bến Cát, TP.HCM xác nhận có sự việc giáo viên phạt học sinh bằng cách tự chích kim tiêm vào tay.

Sự việc được xác nhận xảy ra tại một lớp khối 3 trường Tiểu học Lương Thế Vinh, do cô L.T.M (36 tuổi) làm chủ nhiệm.

Ngay sau khi nhận được thông tin, Ban Giám hiệu nhà trường đã tổ chức buổi làm việc trực tiếp với giáo viên và các phụ huynh liên quan. Qua xác minh, có 5 học sinh đã bị phạt bằng hình thức này.

Những đứa trẻ bị buộc phải tự dùng kim tiêm chích vào tay mình ngay trong lớp học chỉ vì mất trật tự. Những đứa trẻ phải quỳ xuống đất để thực hiện hành vi kỷ luật từ giáo viên hay xa hơn là phải uống nước rẻ lau bảng… những “hình phạt kinh dị” như vậy không thể và vĩnh viễn không thể xảy ra trong trường học.

Nếu chỉ nhìn riêng sự việc này, người ta có thể coi đó là một sai phạm cá biệt. Nhưng đặt trong một chuỗi các vụ việc đã xảy ra, bức tranh hiện ra rõ ràng hơn: kỷ luật học đường đang bị đẩy lệch chuẩn, theo hướng ngày càng cực đoan và nguy hiểm, vượt qua những giới hạn mà pháp luật và đạo đức nghề nghiệp đã xác lập.

Trước đó, năm 2018, tại Hải Phòng, giáo viên Trường Tiểu học An Đồng bị phát hiện phạt học sinh bằng cách bắt uống nước vắt từ giẻ lau bảng vì nói chuyện trong lớp, một hành vi khiến dư luận phẫn nộ và buộc ngành giáo dục phải xử lý nghiêm.

Tưởng rằng đó là một “điểm chạm đáy” không thể lặp lại, nhưng đến tháng 2/2026, tại Phú Thọ, camera lớp học lại ghi nhận cảnh học sinh cúi xuống liếm nền lớp trong bối cảnh bị nhắc nhở, còn giáo viên không có biện pháp ngăn chặn phù hợp. Và mới đây, tại TP.HCM, mức độ đã vượt xa hơn: học sinh bị yêu cầu tự dùng kim tiêm chích vào tay để “răn đe”.

Ba sự kiện, ba địa phương, ba thời điểm khác nhau, nhưng cùng một bản chất: những hành vi gây tổn hại thân thể hoặc làm nhục nhân phẩm trẻ em đang bị ngụy trang dưới danh nghĩa kỷ luật.

Cũng cần phải nhấn mạnh rằng các quy định của luật pháp về bảo vệ trẻ em tại Việt Nam không hề thiếu và cũng không hề quy định mơ hồ. Trong đó, Luật Trẻ em 2016 đã quy định rõ trẻ em có quyền được bảo vệ về thân thể, danh dự, nhân phẩm và nghiêm cấm mọi hành vi bạo lực, xâm hại.

 Luật Giáo dục 2019 đặt ra chuẩn mực bắt buộc đối với nhà giáo: không được xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể người học.

Cụ thể hơn, Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT đã xác lập nguyên tắc kỷ luật học sinh phải mang tính giáo dục, hỗ trợ, tuyệt đối không được sử dụng các hình thức trừng phạt gây tổn thương thể chất hoặc tinh thần.

 Ở cấp độ quốc tế, Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em mà Việt Nam là thành viên cũng yêu cầu bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức bạo lực, kể cả trong trường học. Như vậy, ranh giới đã được vạch ra rất rõ: kỷ luật không bao giờ được phép gây đau đớn, làm nhục hay buộc trẻ tự gây hại cho bản thân.

Vấn đề vì thế không nằm ở chỗ thiếu luật, mà nằm ở thực thi. Khi nhiều vụ việc vẫn được xử lý theo hướng nội bộ, dừng ở mức kiểm điểm, đình chỉ, rút kinh nghiệm, thì hành vi xâm hại bị “hạ cấp” thành sai phạm nghề nghiệp.

Chính cách xử lý này tạo ra một “vùng xám” nguy hiểm, nơi ranh giới pháp luật bị làm mềm đi, và mỗi lần như vậy, mức độ lệch chuẩn lại tiến thêm một bước.

Ở góc độ khoa học giáo dục, những gì đang diễn ra đi ngược hoàn toàn nguyên lý kỷ luật tích cực. Trao đổi với phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam, Nhà giáo ưu tú - TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý giáo dục Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng giáo dục Trường THPT Đinh Tiên Hoàng - ngôi trường nổi tiếng với mô hình giáo dục dành cho học sinh “cá biệt” -  đã nhấn mạnh rằng kỷ luật phải giúp học sinh thay đổi hành vi bằng nhận thức, không phải bằng nỗi sợ.

Theo thầy Tùng Lâm, nếu một đứa trẻ chỉ “ngoan” vì sợ, thì sự ngoan đó không bền vững; khi không còn sự giám sát, hành vi cũ sẽ quay lại, thậm chí còn cực đoan hơn.

Ngược lại, khi học sinh được giải thích, được lắng nghe và được đặt trong một môi trường tôn trọng, các em có xu hướng thay đổi từ bên trong. Thực tế giáo dục những học sinh khó tại Trường Đinh Tiên Hoàng cho thấy, không phải kỷ luật càng nặng thì hiệu quả càng cao, mà chính cách tiếp cận nhân văn, kiên nhẫn và hiểu tâm lý mới là yếu tố quyết định giúp học sinh chuyển biến.

Nói cách khác, kỷ luật không phải để tạo ra sự phục tùng, mà để hình thành năng lực tự kiểm soát – điều mà mọi nền giáo dục đúng nghĩa phải hướng tới.

Cũng bày tỏ quan điểm, PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội cũng cảnh báo các hình thức trừng phạt gây đau đớn hoặc làm nhục có thể dẫn đến lo âu, ám ảnh học đường và mất cảm giác an toàn.

Có thể thấy, một đứa trẻ bị buộc uống nước bẩn, liếm đất hay chích kim vào tay sẽ không học được kỷ luật; em chỉ học được sự sợ hãi và phục tùng trước quyền lực.

Đó không phải là giáo dục, mà là sự phủ nhận giáo dục.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc lên án hành vi đối với học sinh, thì có lẽ nhìn nhận chưa đầy đủ. Một yếu tố mang tính hệ thống cần được nhìn nhận nghiêm túc là sức khỏe tâm thần của giáo viên.

Trong bối cảnh áp lực nghề nghiệp gia tăng, từ sĩ số lớp học, yêu cầu thành tích đến gánh nặng hành chính, nhiều giáo viên đang làm việc trong trạng thái căng thẳng kéo dài nhưng lại thiếu cơ chế hỗ trợ tâm lý chính thức.

Việc đánh giá stress nghề nghiệp gần như chưa được triển khai, dịch vụ tư vấn tâm lý cho giáo viên còn rất hạn chế, trong khi đào tạo về quản trị hành vi học sinh và kiểm soát cảm xúc chưa theo kịp yêu cầu thực tế. Khi áp lực tích tụ mà không có “van xả”, khi kỹ năng không đủ để xử lý tình huống, nguy cơ xảy ra những phản ứng cực đoan là điều có thể dự báo.

Điều này không biện minh cho hành vi sai phạm, nhưng chỉ ra một thực tế: nếu không chăm sóc sức khỏe tâm thần cho giáo viên, thì việc bảo vệ học sinh sẽ không thể bền vững.

Chuỗi sự kiện từ Hải Phòng năm 2018 đến Phú Thọ và TP.HCM năm 2026 cho thấy rõ một quy luật: nếu không thay đổi ở cấp hệ thống, những “hình phạt kinh dị” sẽ không biến mất, mà chỉ biến dạng.

Vì vậy, giải pháp không thể dừng ở phản ứng tình huống. Trước hết, cần định danh đúng bản chất: đây là hành vi xâm hại, không phải “kỷ luật sai cách”, từ đó chấm dứt cách xử lý nội bộ đối với các hành vi gây tổn hại thân thể. Đồng thời, cần chuẩn hóa bắt buộc kỷ luật tích cực trong đào tạo và đánh giá giáo viên, thiết lập cơ chế giám sát độc lập trong trường học để bảo đảm mọi vi phạm đều được phát hiện và xử lý minh bạch.

Quan trọng không kém, sức khỏe tâm thần của giáo viên phải được đưa thành một chính sách chính thức, với các cơ chế đánh giá định kỳ, hỗ trợ tư vấn và giảm tải áp lực nghề nghiệp, bởi đây chính là biện pháp phòng ngừa từ gốc đối với bạo lực học đường.

Song song với đó, cần thiết lập cơ chế giám sát và phản hồi minh bạch trong trường học. Học sinh phải có kênh an toàn để lên tiếng, phụ huynh phải được tiếp cận thông tin, và nhà trường không thể tự khép kín trong việc xử lý sai phạm. Minh bạch không chỉ là nguyên tắc quản trị, mà là công cụ phòng ngừa hiệu quả nhất đối với bạo lực học đường.

Cuối cùng, giáo dục không thể chỉ diễn ra trong lớp học. Gia đình và xã hội cũng phải tham gia vào việc định hình nhận thức về kỷ luật. Khi người lớn còn chấp nhận tư duy “đánh cho nhớ”, “phạt cho sợ”, thì những biến dạng trong trường học chỉ là hệ quả tất yếu. Một nền giáo dục nhân văn đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ trong cách nhìn về trẻ em: không phải đối tượng bị uốn nắn bằng quyền lực, mà là con người cần được hướng dẫn bằng hiểu biết và tôn trọng.

Một nền giáo dục không thể vận hành bằng nỗi sợ. Và khi pháp luật đã xác lập ranh giới rất rõ, thì mọi hành vi vượt qua ranh giới đó không còn là vấn đề nhận thức, mà là vấn đề trách nhiệm. Từ cốc nước giẻ lau bảng năm 2018 đến hành vi liếm đất và những mũi kim trong lớp học năm 2026, tất cả đã đủ để đi đến một kết luận dứt khoát: những hình thức kỷ luật gây tổn hại thân thể và nhân phẩm trẻ em không chỉ là sai, mà phải bị loại bỏ khỏi trường học ngay lập tức và vĩnh viễn./.