Bài 1: Những khoản thu “tự nguyện”: Vì sao phụ huynh khó nói “không”?

LTS: Mỗi năm học mới, bên cạnh niềm háo hức ngày tựu trường là những băn khoăn quen thuộc của phụ huynh về các khoản thu đầu năm. Nhiều khoản được triển khai với mục tiêu bổ sung điều kiện dạy học, cải thiện môi trường giáo dục và trên nguyên tắc tự nguyện. Thế nhưng, trong thực tế, không ít phụ huynh vẫn cảm thấy khó nói "không" khi các khoản đóng góp được đưa ra lấy ý kiến tại các cuộc họp đầu năm học.

Mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp tục lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh và phối hợp giáo dục giữa gia đình với cơ sở giáo dục, trong đó đề xuất giáo viên không trực tiếp thu tiền hoặc vận động phụ huynh đóng góp cho nhà trường. Đề xuất này được kỳ vọng sẽ tăng tính minh bạch, giảm áp lực cho giáo viên và bảo đảm quyền lựa chọn thực chất của phụ huynh.

Tuy nhiên, câu chuyện các khoản thu đầu năm không chỉ là việc được thu hay không được thu. Đó còn là bài toán về cơ chế huy động nguồn lực cho giáo dục, trách nhiệm giải trình của nhà trường, quyền được thông tin của phụ huynh và sự hài hòa giữa nhu cầu thực tiễn với quy định pháp luật.

Với mong muốn góp thêm góc nhìn khách quan, đa chiều, Tạp chí Trẻ em Việt Nam thực hiện tuyến bài "Minh bạch các khoản thu trong trường học: Từ tự nguyện đến trách nhiệm giải trình". Tuyến bài không phủ nhận chủ trương xã hội hóa giáo dục, cũng không quy kết trách nhiệm cho bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào, mà hướng đến làm rõ ranh giới giữa xã hội hóa đúng quy định với những biểu hiện có thể làm suy giảm tính tự nguyện; đồng thời phân tích những bất cập từ thực tiễn, đề xuất giải pháp tăng cường minh bạch, bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của học sinh, phụ huynh, cũng như tạo điều kiện để nhà trường thực hiện hiệu quả nhiệm vụ giáo dục.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Bài 1: Những khoản thu “tự nguyện”: Vì sao phụ huynh khó nói “không”?

Không ai nói là bắt buộc, nhưng rất khó để nói không

Mỗi dịp đầu năm học, sau phần phổ biến kế hoạch giảng dạy và các nội dung của năm học mới, nhiều cuộc họp phụ huynh lại bước sang nội dung được quan tâm nhất: danh sách các khoản đóng góp dự kiến của lớp và nhà trường. Từ điều hòa, máy chiếu, camera, rèm cửa, nước uống, phần mềm học tập đến các chương trình kỹ năng sống, tiếng Anh liên kết, hoạt động trải nghiệm hay quỹ lớp, ... phần lớn đều được giới thiệu là những khoản thực hiện trên tinh thần tự nguyện và chỉ triển khai khi có sự thống nhất của phụ huynh.

Vào năm học 2023-2024, rất nhiều tờ báo đưa tin dư luận xôn xao trước thông tin phụ huynh bức xúc vì nếu cộng các loại quỹ phụ huynh nộp tại Trường THCS Tứ Hiệp (Thanh Trì, Hà Nội) thì lên đến hơn 500 triệu đồng với 24 khoản thu chính và một khoản dự trù phát sinh.

Năm học 2024-2025, phụ huynh Trường THCS Vạn Phúc (Thanh Trì, Hà Nội) bức xúc khi mức thu lên tới 200 nghìn đồng/học sinh để làm phông bạt che nắng ở sân trường, hay 20 nghìn đồng/học sinh/tháng để dọn vệ sinh, chăm cây xanh, 50 nghìn đồng/tháng để in sao tài liệu nhưng giáo viên vẫn gửi bài vào nhóm lớp để phụ huynh tự in. Trog khi trường có 1000 học sinh, vậy thì những khoản thu như vậy liệu có phù hợp?

Tình trạng vi phạm quy định về các khoản thu đầu năm dưới hình thức xã hội hóa gây bức xúc xảy ra ở khá nhiều địa phương như Thanh Hóa, Nghệ An, TPHCM, Hải Phòng, Ninh Bình… thậm chí đã có những trường hợp phải chịu kỷ luật nghiêm khắc: Cách chức với Hiệu trưởng Nguyễn Thị Hồng Thắm tại Trường mầm non Yên Sơn (Tam Điệp, Ninh Bình, năm 2018); Cảnh cáo Hiệu trưởng Trường Tiểu học Sơn Đồng - bà Nguyễn Kim Oanh (Hoài Đức, Hà Nội); Cách chức bà Phạm Thị Mai cũng bị kỷ luật cách chức Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đông Kết vào năm 2023 (Khoái Châu, Hưng Yên); Kỷ luật kiểm điểm trách nhiệm Hiệu trưởng Trường Tiểu học Lê Ngọc Hân (phường Bến Thành, TP.HCM) vào tháng 10/2025 khi nhà trường để Ban đại diện cha mẹ học sinh lớp đề xuất các nội dung dự kiến thu không đúng quy định. 

Về nguyên tắc, đây không phải là các khoản bắt buộc, tuy nhiên trong thực tế, chính không khí của cuộc họp và tâm lý đồng thuận của tập thể lại khiến nhiều phụ huynh cảm thấy rất khó bày tỏ ý kiến khác với số đông.

Chị L.T.L (phụ huynh tại xã Thanh Oai, Hà Nội) cho biết: “Giáo viên chủ nhiệm không yêu cầu phụ huynh phải đóng tất cả các khoản, mà nói rằng đây là những nội dung để cả lớp cùng trao đổi, thống nhất trên tinh thần tự nguyện: “Không ai nói nếu mình không đóng thì con sẽ bị ảnh hưởng, nhưng nếu mình thuộc số ít không đồng ý thì cũng rất ngại. Mình sợ làm khó giáo viên, sợ ảnh hưởng đến không khí chung của lớp”.

Cùng chung tâm lý, phụ huynh T.H.T có con học bậc THCS tại Hà Nội cho biết chưa từng từ chối khoản đóng góp nào, dù có những khoản chưa thực sự hiểu rõ căn cứ thực hiện: “Nếu được trao đổi riêng thì có lẽ tôi sẽ hỏi kỹ hơn, nhưng trong cuộc họp, khi cả lớp đều giơ tay đồng ý thì rất khó để mình nói không. Sau cùng, nhiều người lựa chọn đồng thuận vì nghĩ tập thể đã thống nhất rồi, ý kiến cũng không thay đổi được gì”.

Tiếp xúc với phóng viên Trẻ em Việt Nam, nhiều phụ huynh bày tỏ, điều khiến họ băn khoăn không nằm ở việc phải đóng góp để cải thiện điều kiện học tập cho con. Phần lớn đều cho rằng nếu lớp cần lắp điều hòa, bổ sung máy chiếu hay đầu tư thêm cơ sở vật chất phục vụ việc học thì phụ huynh sẵn sàng đồng hành khi mục đích sử dụng được công khai, minh bạch và đúng quy định, nhưng họ cần thấy sự minh bạch, rạch ròi khi sử dụng các khoản đóng góp này.

Khoảng cách giữa quy định và thực tế

Điều khiến nhiều phụ huynh băn khoăn không phải vì các khoản thu đầu năm quá nhiều, mà bởi rất khó phân biệt đâu là khoản thực hiện theo quy định, đâu là khoản thỏa thuận và đâu là khoản vận động xã hội hóa. Trong khi đó, hệ thống văn bản hiện hành đã quy định khá rõ phạm vi của từng nhóm khoản thu.

Theo quy định, từ năm học 2025 - 2026, học sinh các trường công lập trên cả nước được miễn học phí. Ngoài học phí, phụ huynh vẫn thực hiện một số khoản theo quy định hoặc theo nhu cầu thực tế của học sinh như bảo hiểm y tế, tiền ăn, dịch vụ bán trú… Đối với một số hoạt động giáo dục, dịch vụ hỗ trợ học tập hoặc các nội dung xã hội hóa, việc triển khai phải tuân thủ quy định của pháp luật, bảo đảm công khai, minh bạch và trên tinh thần tự nguyện.

Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều khoản như lắp điều hòa, mua máy chiếu, camera, rèm cửa, nước uống hay bổ sung trang thiết bị lớp học thường được đưa ra xin ý kiến ngay tại cuộc họp phụ huynh đầu năm. Khi các khoản có tính chất khác nhau cùng xuất hiện trong một danh sách, không ít phụ huynh khó nhận biết đâu là khoản bắt buộc phải thực hiện, đâu là khoản mình có quyền lựa chọn. Chính điều đó khiến ranh giới giữa “tự nguyện” và “mặc định phải đóng” đôi khi trở nên mong manh.

Vào tháng 7, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thể hiện sự quyết liệt chấn chỉnh tình trạng này bằng việc lấy ý kiến các địa phương đối với dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh và phối hợp giáo dục giữa gia đình với cơ sở giáo dục, trong đó đề xuất giáo viên không trực tiếp thu tiền hoặc vận động phụ huynh đóng các khoản cho nhà trường. Đây được kỳ vọng là một bước đi nhằm tăng cường tính minh bạch, giảm áp lực cho giáo viên và bảo đảm quyền lựa chọn của phụ huynh.

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Nguyễn Tùng Lâm - Chủ tịch Hội đồng Giáo dục Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội), Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam, cho rằng việc Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến quy định Ban đại diện cha mẹ học sinh không được nhân danh nhà trường để tổ chức các khoản thu trái quy định là bước đi cần thiết nhằm đưa ban đại diện trở về đúng vai trò là cầu nối giữa gia đình và nhà trường.

Theo TS. Nguyễn Tùng Lâm, việc xác định rõ quyền hạn và trách nhiệm của từng chủ thể sẽ góp phần hạn chế tình trạng Ban đại diện cha mẹ học sinh bị lợi dụng để thực hiện những công việc không thuộc chức năng. Tuy nhiên, để hạn chế lạm thu một cách thực chất, chỉ hoàn thiện quy định là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là mọi khoản thu phải được công khai căn cứ pháp lý, mục đích sử dụng và phương thức thực hiện; đồng thời xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục trong quản lý thu, chi. Chỉ khi phụ huynh được cung cấp đầy đủ thông tin và có quyền đồng ý hoặc từ chối mà không chịu áp lực từ tập thể thì tinh thần "tự nguyện" mới được bảo đảm đúng nghĩa.

Trong diễn biến mới nhất liên quan tới việc chấn chỉnh các khoản thu đầu năm, vào ngày 29/7, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đã ban hành văn bản, nêu rõ: Nghiêm cấm quy định mức tài trợ bình quân, giao chỉ tiêu vận động, ép buộc đóng góp hoặc tổ chức vận động tài trợ thay thế nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước. Các cơ sở không được tổ chức vận động, tiếp nhận tài trợ khi chưa có kế hoạch được phê duyệt theo thẩm quyền, không quy định mức tối thiểu, mức bình quân, thời hạn phải đóng.

Kinh phí hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh được thực hiện theo Thông tư số 55/2011/TT-BGDĐT ngày 22/11/2011 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, không được chi cho quản lý nhà trường, bảo vệ, vệ sinh, cơ sở vật chất, khen thưởng cán bộ, giáo viên hoặc các khoản thuộc trách nhiệm của cơ sở giáo dục.

Các cơ sở giáo dục không được giao Ban đại diện cha mẹ học sinh tổ chức thu hộ các khoản thuộc trách nhiệm của nhà trường, không được thành lập “quỹ lớp”, “ quỹ trường”, “quỹ phụ huynh”. Tất cả các khoản thu phải được đơn vị thông báo đầy đủ, công khai bằng văn bản đến cha mẹ học sinh, học sinh, sinh viên; bộ phận tài vụ của nhà trường thực hiện thu tiền, lập và cấp chứng từ thu, hóa đơn điện tử theo đúng tính chất khoản thu và pháp luật về hóa đơn, chứng từ, không giao cho giáo viên trực tiếp thu, chi tiền và đồng thời thực hiện đầy đủ các chế độ quản lý tài chính theo quy định.

Ở góc độ chính sách, TS. Nguyễn Kim Dung - nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục (Trường Đại học Sư phạm TP.HCM) cho rằng, để hạn chế tình trạng lạm thu đầu năm học, giải pháp không chỉ đến từ việc siết chặt quy định mà cần sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, phụ huynh và cơ quan quản lý.

Theo bà Dung, các cơ sở giáo dục cần công khai đầy đủ danh mục các khoản thu, phân định rõ khoản thực hiện theo quy định và khoản mang tính thỏa thuận; đồng thời thực hiện thu, chi thông qua hệ thống tài chính của nhà trường thay vì để giáo viên chủ nhiệm hoặc Ban đại diện cha mẹ học sinh trực tiếp thu tiền. Ban đại diện cha mẹ học sinh cũng cần trở về đúng vai trò là cầu nối giữa gia đình và nhà trường, thay vì trở thành chủ thể vận động tài chính.

Trao đổi với phóng viên, cô Nguyễn Thị Thu Hiền - Giáo viên Trường TH&THCS Cửu Long (Lương Sơn, Phú Thọ) chia sẻ, điều quan trọng nhất là ngay từ đầu năm học phải phân định rõ từng nhóm khoản thu để phụ huynh hiểu đâu là khoản thực hiện theo quy định, đâu là khoản thỏa thuận và đâu là khoản xã hội hóa. Nếu thông tin không đầy đủ hoặc thiếu minh bạch, rất dễ khiến phụ huynh hiểu rằng tất cả đều là những khoản "phải đóng", từ đó tạo áp lực không đáng có cho cả giáo viên lẫn gia đình học sinh.

Theo cô Hiền, giáo viên chủ nhiệm cũng là người chịu nhiều áp lực trong các cuộc họp đầu năm khi phải phổ biến các khoản thu hoặc xin ý kiến phụ huynh. Nếu mọi căn cứ pháp lý, mục đích sử dụng và nguyên tắc thực hiện của từng khoản thu được công khai ngay từ đầu, cả giáo viên và phụ huynh đều sẽ giảm bớt những hiểu lầm không đáng có.

Điều phụ huynh mong muốn không phải là xóa bỏ mọi khoản đóng góp, mà là được biết rõ căn cứ của từng khoản thu, mục đích sử dụng và có quyền lựa chọn thực sự.

Thế nhưng, phía sau câu chuyện "tự nguyện" còn một vấn đề lớn hơn: Khi quy định về các khoản thu ngày càng chặt chẽ, vì sao nhiều trường học vẫn phải trông chờ vào nguồn lực xã hội hóa để đáp ứng những nhu cầu phục vụ dạy và học? Đâu là những khoảng trống về cơ chế, nguồn lực và thực tiễn khiến các khoản đóng góp vẫn tồn tại?

Những câu hỏi này sẽ được làm rõ trong Bài 2: Vì sao những khoản thu "tự nguyện" vẫn tồn tại?