06:00 17/11/2026

Nước sạch, vệ sinh học đường: Những khoảng trống còn bỏ ngỏ

Tại Hội thảo Quốc gia về Chính sách sức khỏe trường học và Nước sạch, vệ sinh trong trường học diễn ra ngày 12/11 tại Hà Nội, nhóm nghiên cứu Trường Đại học Y tế công cộng đã công bố kết quả khảo sát Quốc gia về thực trạng chăm sóc sức khỏe học đường tại Việt Nam. Những con số cho thấy nhiều dịch vụ thiết yếu đã được mở rộng đến các trường học trên cả nước. Tuy nhiên, phía sau bức tranh tích cực ấy vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy để mỗi học sinh thực sự được học tập trong môi trường an toàn, lành mạnh.

1

Nước uống, nhà vệ sinh hay điểm rửa tay là những điều kiện tưởng chừng như rất nhỏ trong đời sống học đường. Dù nhiều học sinh có thể không chú ý nhiều đến một vòi nước, một bánh xà phòng hay cánh cửa nhà vệ sinh mỗi ngày, nhưng khi những điều kiện ấy không được bảo đảm, các em lại là người trực tiếp chịu ảnh hưởng.

Khảo sát Quốc gia về chính sách sức khỏe trường học và Tiếp cận nước sạch, vệ sinh trong trường học tại Việt Nam năm 2026, do Trường Đại học Y tế công cộng thực hiện với PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng làm trưởng nhóm đã cung cấp một bức tranh tương đối toàn diện về thực trạng này. Nghiên cứu có sự hỗ trợ của UNICEF và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và ghi nhận hơn 8.000 phiếu khảo sát đến từ 34 tỉnh, thành phố tại hợp phần nước sạch và vệ sinh.

Bức tranh toàn cảnh cho thấy độ bao phủ dịch vụ đã có những chuyển biến đáng kể. Hơn 92% trường đạt mức cơ bản trở lên ở từng lĩnh vực. “Đây là tín hiệu đáng mừng, nhất là khi điều kiện kinh tế - xã hội và địa lý giữa các vùng miền còn nhiều khác biệt. Trên bản đồ phân bố do nhóm nghiên cứu xây dựng, các khu vực có dịch vụ tương đối tốt đã hiện diện ở hầu khắp cả nước” PGS.TS Bùi Thị Tú Quyên, Cán bộ nghiên cứu thuộc Nhóm khảo sát, Trường Đại học Y tế Công cộng nhận xét.

ảnh 2

Tuy nhiên, điều đáng chú ý trong kết quả nghiên cứu không chỉ là những gì các trường đã có, mà còn là những gì học sinh vẫn chưa thực sự được thụ hưởng.

Với nước uống, dù phần lớn nhà trường cho biết có thể duy trì nguồn nước trong năm học, gần một phần tư số trường được khảo sát chưa từng kiểm tra chất lượng nước. Qua kiểm nghiệm 262 mẫu nước tại các trường thuộc địa bàn khảo sát thực địa, nhóm nghiên cứu phát hiện 6 mẫu có vi khuẩn E. coli.

Số mẫu này không đại diện cho toàn bộ trường học trên cả nước, nhưng vẫn là cảnh báo không thể bỏ qua. Bởi nước được cung cấp thường xuyên chưa chắc đã là nước an toàn. Như PGS.TS Bùi Thị Tú Quyên nhấn mạnh: “Việc có nước và việc có nước an toàn thường xuyên là hai vấn đề khác nhau”.

Nhận định này cho thấy cần thay đổi cách nhìn về nước sạch học đường. Nếu chỉ đánh giá qua việc trường có nguồn nước hay hệ thống cấp nước, chúng ta dễ dàng bỏ qua khâu quan trọng nhất là kiểm soát chất lượng. Một nguồn nước được sử dụng mỗi ngày nhưng không được kiểm tra định kỳ vẫn tiềm ẩn những rủi ro đối với sức khỏe học sinh.

Đặc biệt, điều kiện tiếp cận nước sạch giữa các trường không hoàn toàn giống nhau. Trong khi nước máy phổ biến hơn ở khu vực thành thị, nhiều trường nông thôn vẫn phụ thuộc vào nước giếng, nước mưa, nước suối hoặc nguồn nước bề mặt. Mỗi nguồn nước lại có những yêu cầu kiểm tra và xử lý khác nhau. Vì vậy, không thể áp dụng một cách đánh giá đơn giản chỉ dựa trên việc có hay không có nguồn cung cấp nước.

Điều này đặt ra yêu cầu rằng cần xây dựng cơ chế kiểm tra chất lượng phù hợp với từng điều kiện địa phương, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của nhà trường và cơ quan chuyên môn trong việc giám sát.

1794820198249_2143170562602763450_6587172470563935854_2c63bdb0715b8ebf5332978ab287a6de

Với nhà vệ sinh, khoảng cách giữa tiêu chí có công trình và khả năng đáp ứng nhu cầu thực tế còn thể hiện rõ hơn. Dù gần như toàn bộ trường được khảo sát đạt mức dịch vụ cơ bản trở lên, chỉ khoảng một phần tư trường phổ thông đáp ứng định mức về số lượng nhà vệ sinh cho cả học sinh nam và nữ.

Đáng nói, gần 11% học sinh được hỏi cho biết không bao giờ sử dụng nhà vệ sinh tại trường. Đây không đơn thuần là một chỉ số về cơ sở vật chất, mà còn phản ánh trải nghiệm thực tế của người sử dụng. Một nhà vệ sinh tồn tại trong khuôn viên trường nhưng học sinh không muốn hoặc không thể sử dụng thì khó có thể xem là dịch vụ đã đáp ứng yêu cầu.

Nhà vệ sinh học đường không chỉ cần được xây dựng mà còn phải sạch sẽ, có nước, bảo đảm riêng tư, đủ số lượng và thuận tiện cho học sinh. Những yếu tố này tưởng như rất cơ bản nhưng lại quyết định việc các em có sẵn sàng sử dụng công trình hay không.

“Nếu học sinh phải nhịn đi vệ sinh vì không gian mất vệ sinh, thiếu riêng tư hoặc không đủ điều kiện sử dụng, nhà vệ sinh khi ấy đã không còn thực hiện đúng chức năng của nó. Bởi vậy, đánh giá chất lượng công trình cần bắt đầu từ trải nghiệm của học sinh, thay vì chỉ nhìn vào số lượng công trình hiện diện trong trường”,  PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng khẳng định.

ảnh sửa
2

Một trong những khía cạnh đáng chú ý của khảo sát là điều kiện vệ sinh dành cho nữ sinh. Đây là nhu cầu có tính đặc thù, liên quan trực tiếp đến sức khỏe, sự riêng tư và khả năng tham gia học tập bình đẳng của các em.

Khảo sát cho thấy gần 70% trường tự báo cáo có không gian riêng tư phục vụ vệ sinh kinh nguyệt. Tuy nhiên, qua quan sát thực địa, chỉ khoảng 38% điểm trường có khu vực đáp ứng đồng thời điều kiện riêng tư, nước và xà phòng. Sự chênh lệch ấy cho thấy việc nhà trường có bố trí một không gian riêng chưa đồng nghĩa với việc nữ sinh đã được hỗ trợ đầy đủ.

1794820339718_2143170562602763450_6587172470563935854_dbe5d880f8f423ca7e96be1babbffb94

Theo PGS.TS Bùi Thị Tú Quyên, khoảng một nửa số học sinh nữ đã có kinh nguyệt được nhóm nghiên cứu tham khảo ý kiến cho biết từng phải nghỉ học vì những vấn đề liên quan đến kỳ kinh nguyệt, trong đó có nguyên nhân nhà vệ sinh chưa bảo đảm điều kiện thay rửa và tình trạng đau bụng.

Con số này gợi ra một vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc hơn. Vệ sinh kinh nguyệt không nên bị xem là câu chuyện riêng tư mà nhà trường có thể bỏ qua, càng không nên chỉ được nhắc đến trong một vài buổi truyền thông sức khỏe. Đó là một phần của điều kiện học tập an toàn và bình đẳng đối với nữ sinh.

Bên cạnh cơ sở vật chất, sự đồng hành của giáo viên cũng đóng vai trò quan trọng. Khảo sát ghi nhận chỉ khoảng một phần ba giáo viên nữ được hỏi từng được tập huấn để hỗ trợ học sinh về vệ sinh kinh nguyệt. Điều đó cho thấy việc trang bị kiến thức và kỹ năng cho đội ngũ giáo viên vẫn cần được chú trọng hơn.

Nhà trường cần tạo ra môi trường để học sinh có thể trao đổi về những vấn đề sức khỏe một cách tự nhiên, không mặc cảm hay e ngại. Giáo viên không nhất thiết phải thay thế nhân viên y tế, nhưng cần có đủ kiến thức để nhận biết nhu cầu, hướng dẫn ban đầu và hỗ trợ học sinh tìm đến sự chăm sóc phù hợp.

Đại biểu tham dự hội thảo_Ảnh_ UNICEF
Tại Hội thảo “Từ Bằng chứng đến Hành động”, nhóm nghiên cứu gồm PGS.TS Lê Thị Thanh Hương (Phó Hiệu trưởng HUPH, Trưởng nhóm nghiên cứu), TS. Phạm Thị Thu Ba và PGS.TS Bùi Thị Tú Quyên cùng Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thị Quyên Thanh và các Đại biểu trao đổi về phương pháp, những phát hiện chính từ khảo sát quốc gia về tiếp cận nước sạch, vệ sinh trong trường học.

Ở góc độ rộng hơn, đây cũng là cách tiếp cận lấy học sinh làm trung tâm trong xây dựng trường học hạnh phúc. Một môi trường học tập tốt không chỉ được đánh giá bằng thành tích hay cảnh quan, mà còn phải bảo đảm những nhu cầu thiết yếu, kể cả những nhu cầu ít được nhắc đến trong các báo cáo thường kỳ.

Câu chuyện vệ sinh kinh nguyệt cũng cho thấy chất lượng dịch vụ học đường cần được nhìn nhận từ nhiều chiều. Một công trình có thể đạt yêu cầu trên giấy tờ nhưng chưa chắc đã đáp ứng được nhu cầu thực tế của từng nhóm học sinh. Vì vậy, tiếng nói và trải nghiệm của chính các em cần được xem là một căn cứ quan trọng khi đánh giá điều kiện vệ sinh tại trường.

3

Một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là kết quả quan sát trực tiếp tại trường thường thấp hơn số liệu do nhà trường tự báo cáo. Điều này cho thấy việc đánh giá chất lượng dịch vụ không thể chỉ dựa vào những gì được ghi nhận trên phiếu khảo sát, mà cần có kiểm tra thực tế và những tiêu chí thống nhất.

Từ đó, nghiên cứu gợi mở sự cần thiết của việc tăng cường giám sát và đánh giá chất lượng dịch vụ tại trường học. Trong đó, các tiêu chí cần được hướng dẫn rõ ràng, áp dụng thống nhất, đồng thời kết hợp giữa số liệu báo cáo và kết quả kiểm tra thực tế. Việc duy trì hoạt động giám sát định kỳ cũng sẽ góp phần giúp chất lượng dịch vụ được theo dõi và cải thiện tốt hơn.

Nhưng ngay cả khi đã xác định được những khoảng trống, việc khắc phục cũng không đơn giản nếu thiếu nguồn lực duy trì. PGS.TS Bùi Thị Tú Quyên cho biết chưa đến một nửa số trường có kinh phí đáp ứng đầy đủ nhu cầu vận hành và bảo trì.

Đây có thể xem là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến chất lượng dịch vụ chưa theo kịp độ bao phủ. Xây dựng một công trình có thể giải quyết nhu cầu trước mắt, nhưng để công trình hoạt động tốt trong nhiều năm lại cần kinh phí vệ sinh, sửa chữa, kiểm tra chất lượng nước và bổ sung vật tư thường xuyên.

PGS.TS Bùi Thị Tú Quyên nhấn mạnh: “Chỉ có thôi là chưa đủ, điều quan trọng là phải sử dụng và bảo trì như thế nào để cơ sở vật chất luôn được duy trì trong tình trạng tốt, đáp ứng các điều kiện cần thiết cho trẻ”.

1794820726329_2143170562602763450_6587172470563935854_c0b92c92c40bb0c94b2eb8cbac1aedf1

Bài toán nguồn lực càng trở nên rõ nét khi đặt trong sự chênh lệch giữa các vùng miền. Theo nhóm nghiên cứu, điều kiện tại các trường thành thị nhìn chung tốt hơn nông thôn; những khu vực miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và các điểm trường lẻ vẫn gặp nhiều khó khăn hơn.

Đây là những địa bàn cần được ưu tiên thay vì áp dụng cách phân bổ nguồn lực đồng đều. Bởi cùng một tiêu chí về nước sạch hay nhà vệ sinh, một trường ở khu vực thuận lợi và một điểm trường vùng sâu có thể phải đối mặt với những điều kiện hoàn toàn khác nhau. Có nơi thuận lợi trong việc kết nối hệ thống cấp nước, nhưng cũng có nơi phải phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên và điều kiện địa hình phức tạp. Có trường chỉ quản lý một khuôn viên tập trung, trong khi trường khác phải duy trì nhiều điểm trường cách xa nhau.

Nếu không tính đến những khác biệt này, việc phân bổ nguồn lực theo cách chia đều có thể chưa giải quyết đúng nơi cần hỗ trợ nhất. Những trường còn khó khăn về nguồn nước, thiếu công trình vệ sinh hoặc có điểm trường lẻ cần được ưu tiên cả về đầu tư ban đầu lẫn kinh phí duy trì. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa ngành giáo dục, y tế và chính quyền địa phương để việc kiểm tra, giám sát không chỉ dừng lại ở một đợt khảo sát.

Đặt trong bức tranh rộng hơn về sức khỏe học đường, Việt Nam đã có nền tảng chính sách tương đối đầy đủ. Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035 theo Quyết định số 973/QĐ-TTg cùng các chính sách liên quan đã tạo cơ sở để triển khai nhiều hoạt động chăm sóc sức khỏe cho học sinh.

Tuy nhiên, như nhận định của TS. Phạm Thị Thu Ba khi trình bày về chính sách và thực hành sức khỏe trường học, hệ thống chính sách của Việt Nam “đã xây dựng được khá tốt”, nhưng các điều kiện bảo đảm thực hiện, nhất là nguồn lực và giám sát, vẫn còn hạn chế.

03cc066e-81d6-4bc8-afb7-298e45847f2c

Từ kết quả khảo sát năm 2026, có thể thấy thách thức hiện nay không còn đơn thuần là mở rộng độ bao phủ dịch vụ, mà là bảo đảm chất lượng và khả năng tiếp cận thực chất cho mọi học sinh. Điều đó đòi hỏi các nhà trường phải được hỗ trợ cả về kinh phí vận hành, nhân lực phụ trách, kiểm tra chất lượng nước và cơ chế giám sát thường xuyên. Quan trọng hơn, việc đánh giá cần xuất phát từ nhu cầu và trải nghiệm của học sinh, bởi các em mới là người trực tiếp sử dụng những dịch vụ này mỗi ngày.

Sau cùng, thước đo thực chất của nước sạch và vệ sinh học đường không nằm ở số công trình đã được đầu tư, mà ở việc mỗi học sinh có được uống nước an toàn, sử dụng nhà vệ sinh sạch sẽ và được đáp ứng những nhu cầu vệ sinh thiết yếu ngay tại trường học của mình. Đó là nền tảng để xây dựng một môi trường học đường thực sự lành mạnh, nơi sức khỏe và quyền được học tập của trẻ em được bảo vệ.