Tăng giám sát thực phẩm lưu thông trên thị trường trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)

Tăng giám sát, kiểm soát thực phẩm lưu thông trên thị trường

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) thể hiện sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước, chuyển từ kiểm soát chặt ở khâu đầu vào sang tăng cường hậu kiểm trong quá trình sản phẩm lưu thông trên thị trường.

Định hướng này nhằm thực hiện chủ trương chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm được Bộ Chính trị xác định tại Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.

Theo đó, doanh nghiệp được tăng quyền chủ động trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, giảm thời gian và chi phí thực hiện các thủ tục hành chính. Sản phẩm có điều kiện đưa ra thị trường nhanh hơn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong khi đó, cơ quan quản lý nhà nước tập trung nguồn lực giám sát, kiểm soát các mặt hàng và hoạt động có nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Dự thảo dành riêng Điều 57 quy định về công tác hậu kiểm, trong đó xác định đối tượng, nguyên tắc, biện pháp hậu kiểm, trách nhiệm của đoàn kiểm tra và tần suất kiểm tra trên thị trường.

Để tăng hiệu lực thực thi, dự thảo cũng bổ sung nhiều biện pháp xử lý khi phát hiện vi phạm như thu hồi giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, gỡ bỏ hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm (Điều 50); thu hồi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm (Điều 45) và thu hồi thực phẩm không bảo đảm an toàn (Điều 56).

Đáng chú ý, Điều 21 quy định các tổ chức thử nghiệm của Nhà nước thực hiện lấy mẫu thực phẩm trên thị trường, cùng tham gia giám sát với cơ quan chức năng.

Bên cạnh hoạt động của cơ quan quản lý, dự thảo còn khuyến khích Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng, cộng đồng và người dân tham gia giám sát doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm (Điều 5).

Như vậy, hậu kiểm không chỉ là hoạt động kiểm tra của cơ quan nhà nước mà còn hướng đến cơ chế giám sát với sự tham gia của nhiều chủ thể trong xã hội.

Kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu vi phạm

Theo dự thảo, công tác hậu kiểm có thể được thực hiện thông qua thanh tra, kiểm tra, lấy mẫu và thử nghiệm thực phẩm đang lưu thông trên thị trường nhằm giám sát chất lượng, truy xuất nguồn gốc xuất xứ.

Hoạt động thanh tra thực hiện theo Luật Thanh tra; kiểm tra an toàn thực phẩm thực hiện theo quy định của pháp luật về kiểm tra chuyên ngành. Việc kiểm tra chuyên ngành được thực hiện theo Nghị định số 217/2025/NĐ-CP ngày 5/8/2025.

Theo đó, cơ quan chức năng có thể tiến hành kiểm tra theo kế hoạch chuyên đề hoặc kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, xảy ra sự cố, sự kiện bất thường; hoặc theo chỉ đạo của người có thẩm quyền.

Một nội dung đáng chú ý khác là dự thảo quy định việc thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp tối đa một lần trong năm, nhằm hạn chế tình trạng chồng chéo, gây phiền hà cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Quy định này được xây dựng theo định hướng tại Nghị quyết số 68-NQ/TW và bảo đảm phù hợp với Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.

Tuy nhiên, giới hạn tần suất kiểm tra không áp dụng cứng nhắc trong mọi trường hợp. Dự thảo cho phép kiểm tra nhiều hơn một lần mỗi năm khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật; phát hiện việc sử dụng nguyên liệu, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến hoặc hương liệu thực phẩm sai mục đích, bị lạm dụng thành chất có hại; hoặc căn cứ kết quả đánh giá nguy cơ, dữ liệu thử nghiệm, thông tin về sự cố an toàn thực phẩm, kết quả giám sát và lịch sử tuân thủ pháp luật của cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Cách tiếp cận này hướng đến kiểm tra có trọng tâm, dựa trên mức độ rủi ro và dấu hiệu vi phạm, thay vì kiểm tra dàn trải.

Tăng chế tài với hành vi vi phạm nghiêm trọng

Đối với ý kiến đề nghị thu hồi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm trong trường hợp sản xuất hàng giả là thực phẩm, phụ gia thực phẩm hoặc sử dụng chất cấm trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm, nội dung giải trình cho biết các biện pháp xử lý đã được quy định trong Luật Xử lý vi phạm hành chính và các nghị định hướng dẫn.

Theo đó, ngoài hình thức xử phạt hành chính, tổ chức, cá nhân vi phạm có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung là tước quyền sử dụng giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Trường hợp hành vi có dấu hiệu tội phạm sẽ bị xử lý hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm vì vậy không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý an toàn thực phẩm. Trọng tâm là giảm những thủ tục không cần thiết, đồng thời tăng khả năng phát hiện, truy xuất và xử lý vi phạm trong quá trình thực phẩm được sản xuất, kinh doanh và lưu thông trên thị trường./.