Đưa di sản đến gần trẻ em bằng công nghệ số

Trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng hiện diện sâu rộng trong giáo dục, câu chuyện đặt ra không chỉ là đưa thêm thiết bị công nghệ vào trường học, mà còn là làm thế nào để công nghệ giúp những giá trị văn hóa vốn quen thuộc trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ.

Tại Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, phường Vĩnh Hội (TP. HCM), một mô hình thư viện số đang được triển khai theo hướng đó. Sáng 2/10, chính quyền phường Vĩnh Hội phối hợp Công ty Cổ phần Santani – đơn vị phát triển dự án Thư viện số văn hóa S-Gallery – tổ chức lễ trao tặng hệ thống thư viện số văn hóa cho nhà trường, hưởng ứng Tháng hành động Chuyển đổi số và Ngày Chuyển đổi số Quốc gia 10/10.

Sự kiện có sự tham dự của bà Lê Thị Bé Ba – Phó Giám đốc Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP.HCM; ông Võ Thiện Cang – Giám đốc Trung tâm Thông tin và Chương trình Giáo dục; bà Lương Thị Lệ Hằng – Thành ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Vĩnh Hội, cùng đại diện lãnh đạo địa phương, nhà trường và các đơn vị đồng hành.

Khi bài học lịch sử không chỉ nằm trên trang sách

Với trẻ nhỏ, lịch sử và văn hóa đôi khi bắt đầu từ những điều rất gần gũi: tên một con đường, một ngôi trường, một câu ca dao, một bức tranh dân gian hay một câu chuyện được ông bà kể lại.

Nhưng khoảng cách giữa những giá trị ấy với đời sống của trẻ em hôm nay cũng ngày càng rõ hơn. Một thế hệ lớn lên cùng màn hình, hình ảnh chuyển động và những hình thức tương tác liên tục có thể khó duy trì sự chú ý với cách tiếp nhận kiến thức hoàn toàn một chiều.

Đó cũng là lý do việc ứng dụng công nghệ vào giáo dục di sản đặt ra một câu hỏi quan trọng: làm thế nào để trẻ không chỉ “biết” về di sản mà còn muốn khám phá và hình thành sự gắn bó với những giá trị ấy?

Tại Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, Thư viện số văn hóa S-Gallery được giới thiệu như một không gian học liệu đa phương tiện, kết nối nội dung số với các hoạt động trải nghiệm trực tiếp.

Học sinh có thể tìm hiểu về làng nghề truyền thống, các dòng tranh dân gian, những câu chuyện dân gian, tấm gương hiếu học hay âm nhạc mang bản sắc Việt thông qua hình ảnh, phim hoạt hình, sách nói và các nội dung tương tác.

Điểm đáng chú ý là trẻ không chỉ ngồi tiếp nhận thông tin.

Các em có thể lựa chọn nội dung, thao tác trên màn hình, khám phá từng chủ đề và tiếp cận một số nội dung thông qua công nghệ thực tế ảo (VR). Những thao tác tưởng như đơn giản ấy lại tạo ra một thay đổi về cách học: trẻ trở thành người chủ động tìm kiếm câu trả lời thay vì chỉ chờ được cung cấp kiến thức.

Từ màn hình đến sân trường

Một thư viện số sẽ khó tạo ra sức sống nếu chỉ dừng lại trên một màn hình. Tại lễ trao tặng, không gian văn hóa được mở rộng ra khuôn viên trường với nhiều hoạt động trải nghiệm dành cho học sinh.

Các em được tham gia trò chơi nhận diện các dòng tranh dân gian như Làng Sình, Hàng Trống, tranh kiếng; thử sức với câu đố về ca dao, tục ngữ. Những trạm trải nghiệm khác đưa học sinh đến gần hơn với các hoạt động thủ công và trò chơi dân gian như in mộc bản trên giấy dó, vải, trang trí sổ tay Làng Sình, trò chơi Trí Uẩn, trống bỏi hay ném túi cát.

Ở đó, khái niệm “di sản” không còn chỉ là một thuật ngữ trong sách giáo khoa. Một em nhỏ có thể biết đến tranh dân gian bằng cách tự tay nhận diện hình ảnh. Một câu chuyện về truyền thống có thể trở nên dễ nhớ hơn khi được nghe kể. Một trò chơi dân gian có thể trở thành trải nghiệm mà trẻ trực tiếp tham gia cùng bạn bè.

Khi trẻ được chạm vào một giá trị văn hóa, ký ức về giá trị ấy có thể được hình thành bằng trải nghiệm, thay vì chỉ bằng việc ghi nhớ.

Đây cũng là hướng tiếp cận đáng chú ý của mô hình: kết hợp thư viện số với không gian trải nghiệm thực tế để công nghệ trở thành cầu nối, thay vì trở thành một lớp màn hình ngăn cách trẻ với đời sống văn hóa.

Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giúp trẻ hiểu hơn về nơi mình đang sống

Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm không chỉ tiếp nhận một hệ thống học liệu mới. Việc đưa thư viện số văn hóa vào trường còn gắn với giáo dục lịch sử và địa lý địa phương.

Ngay từ tên gọi của ngôi trường, học sinh đã có một điểm kết nối với lịch sử văn hóa. Đoàn Thị Điểm là một nữ sĩ nổi tiếng trong lịch sử văn học Việt Nam. Vì vậy, câu chuyện giáo dục di sản tại đây không nhất thiết phải bắt đầu từ những khái niệm quá lớn.

Nó có thể bắt đầu từ chính câu hỏi của một đứa trẻ:

“Vì sao trường em lại mang tên Đoàn Thị Điểm?”

Từ câu hỏi ấy, một nhân vật lịch sử có thể trở thành một câu chuyện. Một câu chuyện có thể dẫn đến một bài học. Và một bài học, nếu được kể bằng cách phù hợp với lứa tuổi, có thể trở thành sự tò mò muốn tìm hiểu thêm.

Phát biểu tại chương trình, bà Lương Thị Lệ Hằng – Thành ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Vĩnh Hội – nhấn mạnh vai trò của ứng dụng công nghệ số trong đổi mới phương pháp giáo dục, đồng thời đánh giá cao những giá trị mà mô hình S-Gallery mang lại và khuyến khích nhà trường, các đơn vị giáo dục trên địa bàn tiếp tục phát triển các mô hình giáo dục ứng dụng công nghệ số.

Đặt trong bối cảnh chuyển đổi số, đây là vấn đề lớn hơn việc trang bị thêm một thiết bị hay một phần mềm.

Chuyển đổi số trong giáo dục chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ làm cho việc học trở nên chủ động hơn, gần gũi hơn và giúp học sinh kết nối được kiến thức với chính cuộc sống của mình.

Một thư viện không chỉ để đọc

Khái niệm thư viện trong môi trường học đường vốn thường gắn với những giá sách, những cuốn sách và một không gian yên tĩnh. Nhưng thư viện số văn hóa đang mở rộng khái niệm ấy.

Trường Đoàn Thị Điểm được trao trong giai đoạn 3, bắt đầu đưa vào nội dung tập huấn cho giáo viên để khai thác nguồn tài nguồn văn hoá số trên thư viện qua đó giáo viên vận dụng kiến thức sư phạm vào các tiết đọc sách cho học sinh từ dữ liệu văn hoá có nguồn chính thống từ cố vấn của các chuyên gia văn hoá, trung tâm lưu trữ quốc gia, đại học văn hoá trong quá trình sưu tầm, trên tinh thần giáo viên sáng tạo từ văn hoá dẫn dắt học sinh sáng tạo khi nghĩ về phát huy văn hoá để tiếp thu giờ thư viện một cách trực quan”

Ở S-Gallery, học liệu có thể được tiếp cận thông qua hình ảnh, âm thanh, phim hoạt hình, sách nói, trò chơi tương tác, trải nghiệm VR và những hoạt động trực tiếp tại trường.

Cách làm này đặc biệt phù hợp với trẻ em – nhóm người học có nhu cầu khám phá bằng nhiều giác quan và thường tiếp nhận kiến thức tốt hơn khi được tham gia vào quá trình học.

Bên cạnh nội dung số, mô hình còn hướng đến những hoạt động như chiếu phim trong giờ ra chơi, giao lưu sân khấu, biểu diễn nghệ thuật và trưng bày các sản phẩm thủ công mỹ nghệ trong những tiết học mở.

Như vậy, “thư viện” không còn chỉ là nơi trẻ đến để tìm một cuốn sách.

Nó có thể trở thành một không gian văn hóa mở, nơi học sinh được đọc, nghe, xem, chơi, tương tác và trò chuyện về những điều thuộc về lịch sử và đời sống văn hóa của cộng đồng.

Để trẻ em không lớn lên bên ngoài câu chuyện văn hóa của chính mình

Trong quá trình phát triển của công nghệ, trẻ em ngày càng có nhiều cơ hội tiếp cận với những nền văn hóa khác nhau chỉ bằng một thiết bị có kết nối internet.

Đó là một cơ hội lớn.

Nhưng đi cùng với đó là câu hỏi về khả năng giữ cho trẻ một sợi dây kết nối với những giá trị văn hóa nơi các em sinh ra và lớn lên.

Một đứa trẻ có thể biết rất nhiều nhân vật trong phim hoạt hình nước ngoài nhưng lại chưa từng biết về những dòng tranh dân gian của Việt Nam. Có thể quen với những trò chơi trên màn hình nhưng không biết đến những trò chơi từng hiện diện trong tuổi thơ của cha mẹ, ông bà.

Giáo dục di sản vì thế không chỉ là giữ lại những gì thuộc về quá khứ. Đó còn là tìm cách kể lại quá khứ bằng ngôn ngữ mà thế hệ hiện tại có thể hiểu, yêu thích và muốn tiếp tục khám phá.

Công nghệ, trong trường hợp này, không phải mục tiêu cuối cùng. Nó là phương tiện để những câu chuyện cũ tìm được một cách kể mới.

Từ một mô hình đến một cách nghĩ về giáo dục di sản

Theo thông tin từ dự án, việc trao tặng Thư viện số văn hóa S-Gallery tại Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm nằm trong giai đoạn 3 của quá trình phát triển mô hình, sau giai đoạn 2 triển khai tại 50 trường tiểu học.

Giai đoạn mới hướng đến việc phát huy sự sáng tạo từ bản sắc văn hóa ở bậc tiểu học, với sự tham gia của các chuyên gia, nhà nghiên cứu, đạo diễn trẻ, tổ chức Room to Read và các đơn vị đồng hành trong việc xây dựng nội dung.

Sự tham gia của nhiều nhóm khác nhau cũng đặt ra một hướng tiếp cận đáng chú ý: giáo dục văn hóa không nên chỉ là câu chuyện của ngành văn hóa hay nhà trường, mà cần sự chung tay của công nghệ, giáo dục, sáng tạo và cộng đồng.

Bởi nếu chỉ lưu giữ di sản trong bảo tàng, sách vở hay những tư liệu chuyên môn, di sản có thể được bảo tồn nhưng chưa chắc đã sống trong đời sống của thế hệ trẻ.

Ngược lại, khi trẻ được nhìn thấy, nghe thấy, chơi cùng và tự mình khám phá những giá trị ấy, di sản có cơ hội trở thành một phần ký ức tuổi thơ.

Và có lẽ, đó mới là một trong những mục tiêu sâu xa nhất của giáo dục di sản trong thời đại số:

Không chỉ giúp trẻ biết mình đang thừa hưởng điều gì từ quá khứ, mà còn khơi dậy trong các em mong muốn tìm hiểu, gìn giữ và tiếp tục kể câu chuyện ấy theo cách của thế hệ mình.