Quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm đã có, vì sao vẫn “lọt”?

LTS: Vừa qua, Công an TP. Hà Nội đã triệt phá đường dây giết mổ lợn bệnh với quy mô lớn. Kinh hoàng hơn, trong số gần 300 tấn thịt bẩn bị tuồn ra thị trường từ đầu năm 2026, có một lượng lớn đã len lỏi vào bếp ăn của nhiều trường học thông qua các đơn vị cung ứng.

Trước thực trạng sức khỏe của hàng nghìn trẻ em bị đe dọa nghiêm trọng bởi "thực phẩm bẩn", Tạp chí Trẻ em Việt Nam khởi đăng chuyên đề: “Chặn thực phẩm bẩn vào trường học: Ai đang kiểm soát bữa ăn của trẻ?”.

Chuyên đề đi sâu phân tích những kẽ hở trong chuỗi cung ứng, làm rõ trách nhiệm của nhà trường, nhà cung cấp, vai trò của phụ huynh và cơ quan quản lý, đề xuất giải pháp minh bạch hóa bữa ăn học đường, bảo vệ sự phát triển bền vững của thế hệ tương lai.

Bài 2: Quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm đã có, vì sao vẫn “lọt”?

Vụ việc hàng trăm tấn thịt lợn nhiễm dịch bị tuồn ra thị trường, trong đó có cả bếp ăn trường học tại Hà Nội, đang gây bức xúc dư luận. Sự việc không chỉ dấy lên lo ngại về an toàn thực phẩm học đường mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của các bên liên quan và những lỗ hổng trong khâu kiểm tra, giám sát.

Từ vụ việc này, vấn đề được đặt ra là: Vì sao quy định đã có nhưng thực phẩm bẩn vẫn có thể “lọt” vào trường học? Để làm rõ hơn dưới góc nhìn pháp lý, phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã trao đổi với Luật sư Lê Hồng Hiển - Giám đốc Hãng luật Lê Hồng Hiển & Cộng sự (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội), về khung quy định hiện hành, trách nhiệm của các chủ thể liên quan và những điểm nghẽn trong thực thi.

Cần có cơ chế cho phép phụ huynh tham gia vào quá trình kiểm tra thực tế

Phóng viên: Thưa luật sư, nguyên nhân của vụ việc nằm nhiều hơn ở chỗ thiếu quy định hay yếu trong thực thi và giám sát?

Luật sư Lê Hồng Hiển: Theo tôi, nguyên nhân chính không nằm ở việc thiếu quy định pháp luật, mà nằm ở khâu thực thi và giám sát chưa hiệu quả. Hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm hiện nay tương đối đầy đủ, thậm chí khá chặt chẽ, tuy nhiên trong quá trình triển khai thực tế lại còn tồn tại tình trạng làm hình thức, thiếu kiểm tra thực chất. Nhiều quy trình được xây dựng rất bài bản nhưng khi áp dụng thì chỉ dừng ở mức “đủ hồ sơ”, dẫn đến việc thực phẩm không bảo đảm vẫn có thể lọt qua các khâu kiểm soát và đi vào tiêu dùng, thậm chí vào cả môi trường trường học.

Phóng viên: Hiện nay, pháp luật về an toàn thực phẩm và tổ chức bếp ăn trường học đã quy định khá rõ về điều kiện an toàn, trách nhiệm truy xuất nguồn gốc, cung cấp thông tin phục vụ kiểm tra và xử lý sự cố. Theo ông, nếu đối chiếu với khung pháp lý hiện hành, chúng ta có đang “thiếu luật” không?

Luật sư Lê Hồng Hiển: Pháp luật hiện hành thực tế đã quy định khá đầy đủ và rõ ràng về các yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm, trong đó trước hết phải kể đến Luật An toàn thực phẩm 2010. Cụ thể, tại Điều 10 quy định điều kiện chung bảo đảm an toàn đối với thực phẩm, theo đó thực phẩm phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người và phải được kiểm soát trong toàn bộ quá trình sản xuất, kinh doanh. 

Điều 11 và Điều 12 quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm trong việc bảo đảm chất lượng, nguồn gốc và an toàn trước khi đưa ra thị trường, trong đó nhấn mạnh nghĩa vụ truy xuất nguồn gốc và yêu cầu có chứng nhận thú y đối với thực phẩm có nguồn gốc từ động vật. 

Đặc biệt, Điều 54 đặt ra nghĩa vụ truy xuất nguồn gốc thực phẩm, yêu cầu phải xác định được nguồn gốc, xuất xứ khi cần thiết. Đồng thời, Điều 6 của luật này cũng quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm, bao gồm việc sử dụng nguyên liệu không bảo đảm an toàn, đưa thực phẩm nhiễm bệnh, không rõ nguồn gốc ra thị trường. 

Bên cạnh đó, Nghị định 15/2018/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa nghĩa vụ công bố sản phẩm, minh bạch thông tin và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm. Như vậy có thể thấy, chúng ta không thiếu luật, mà đang thiếu cơ chế buộc phải tuân thủ một cách thực chất và hiệu quả.

Phóng viên: Trong bối cảnh Hà Nội vừa ban hành hướng dẫn quy trình tổ chức bữa ăn bán trú, trong đó nêu rõ trách nhiệm công khai thực đơn, nhà cung cấp, nguồn gốc thực phẩm và sự tham gia giám sát của phụ huynh, ông đánh giá các quy định này đã đủ rõ chưa?

Luật sư Lê Hồng Hiển: Trên thực tế, Hà Nội không phải không có quy định, mà ngược lại còn liên tục siết chặt bằng các văn bản chỉ đạo rất cụ thể. Thành phố đã ban hành hướng dẫn về quy trình tổ chức bữa ăn bán trú với đầy đủ các bước từ lựa chọn nhà cung cấp, tiếp nhận nguyên liệu, chế biến, kiểm tra đến giám sát và xử lý sự cố, đồng thời yêu cầu thực hiện nghiêm quy trình “kiểm thực ba bước” gồm kiểm tra nguyên liệu đầu vào, kiểm tra trong quá trình chế biến và kiểm tra trước khi sử dụng. Các văn bản này cũng nhấn mạnh trách nhiệm công khai thông tin về nhà cung cấp, nguồn gốc thực phẩm và tăng cường vai trò giám sát của phụ huynh. 

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc quy định đã có hay chưa, mà là quy định đó có được thực hiện nghiêm túc hay không. Nếu việc công khai chỉ mang tính hình thức, còn cơ chế giám sát không đủ thực chất, thì các quy định dù đúng hướng vẫn khó phát huy hiệu quả.

Phóng viên: Theo ông, phụ huynh hiện có quyền giám sát thực chất đến đâu đối với bếp ăn bán trú?

Luật sư Lê Hồng Hiển: Phụ huynh hiện nay có quyền giám sát, nhưng trên thực tế quyền này vẫn còn khá hạn chế. Phần lớn phụ huynh chỉ tiếp cận thông tin thông qua nhà trường cung cấp, trong khi việc kiểm tra trực tiếp nguồn thực phẩm hoặc quy trình chế biến gần như không khả thi. 

Để việc giám sát trở nên thực chất, cần có cơ chế cho phép phụ huynh tham gia vào quá trình kiểm tra thực tế, được tiếp cận hồ sơ truy xuất nguồn gốc và có quyền yêu cầu làm rõ khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Nếu chỉ dừng lại ở việc được thông báo, thì chưa thể coi là giám sát đúng nghĩa.

Nhà trường có phải "bên bị hại"?

Phóng viên: Pháp luật hiện nay đã có cơ chế nào buộc trường học và cơ quan quản lý phải kiểm chứng thực, thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ trên bàn giấy?

Luật sư Lê Hồng Hiển: Hiện nay pháp luật có quy định về thanh tra, kiểm tra, tuy nhiên cơ chế này chưa đủ mạnh để bảo đảm việc kiểm chứng thực tế được thực hiện thường xuyên và hiệu quả. Thực tế cho thấy nhiều trường hợp hợp pháp trên giấy tờ nhưng thực phẩm lại không bảo đảm chất lượng. Vì vậy cần chuyển từ tư duy kiểm tra hồ sơ sang kiểm tra thực tế, tăng cường kiểm tra đột xuất, ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc và đặc biệt là gắn trách nhiệm cá nhân cụ thể để tránh tình trạng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng.

Phóng viên: Nếu một trường học sử dụng thực phẩm từ nhà cung cấp có hồ sơ pháp lý nhưng sau đó phát hiện nguồn hàng đầu vào là thịt bệnh, trách nhiệm pháp lý của nhà trường được xác định đến đâu? Nhà trường có thể nói mình là “bên bị hại” hay vẫn phải chịu trách nhiệm quản lý?

Luật sư Lê Hồng Hiển: Cần phân biệt rõ từng trường hợp cụ thể. Nếu nhà trường đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ lựa chọn nhà cung cấp đủ điều kiện, kiểm tra hồ sơ và không có dấu hiệu thông đồng thì có thể được xem là bên bị ảnh hưởng. 

Tuy nhiên, nếu việc kiểm tra chỉ mang tính hình thức, không có kiểm chứng thực tế hoặc buông lỏng quản lý, thì nhà trường vẫn phải chịu trách nhiệm nhất định về mặt quản lý. Đặc biệt, trong trường hợp có căn cứ cho thấy nhà trường không thực hiện đúng quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm, thậm chí có dấu hiệu thông đồng, tiếp tay cho đơn vị cung cấp đưa thực phẩm không bảo đảm vào bếp ăn, thì không loại trừ khả năng bị xem xét trách nhiệm hình sự, tùy theo tính chất, mức độ tham gia và hậu quả xảy ra. 

Trong lĩnh vực liên quan trực tiếp đến trẻ em, tiêu chuẩn trách nhiệm phải được đặt ở mức cao hơn, bởi đây là nhóm đối tượng yếu thế, không có khả năng tự bảo vệ mình, nên mọi hành vi buông lỏng hoặc vi phạm đều cần được đánh giá nghiêm khắc hơn cả về trách nhiệm pháp lý lẫn trách nhiệm xã hội.

Phóng viên: Với những vụ liên quan trực tiếp đến học sinh - nhóm yếu thế, khó tự bảo vệ mình, ông có cho rằng cần một mức chế tài nghiêm khắc hơn đối với các hành vi đưa thực phẩm bẩn vào trường học so với vi phạm an toàn thực phẩm thông thường?

Luật sư Lê Hồng Hiển: Tôi cho rằng cần thiết phải có cách tiếp cận nghiêm khắc hơn. Hành vi đưa thực phẩm bẩn vào trường học không thể được nhìn nhận như các vi phạm an toàn thực phẩm thông thường, bởi đối tượng bị tác động là trẻ em, là nhóm yếu thế, chưa có khả năng tự bảo vệ mình. Trong trường hợp này, khi xem xét trách nhiệm hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng hoàn toàn có thể cân nhắc áp dụng tình tiết tăng nặng theo quy định tại điểm i khoản 1 Điều 52 của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), đó là phạm tội đối với người dưới 16 tuổi. Đây là tình tiết thể hiện rõ quan điểm của pháp luật trong việc bảo vệ nhóm đối tượng đặc biệt cần được ưu tiên bảo vệ, đồng thời cũng là căn cứ để áp dụng mức xử lý nghiêm khắc hơn nhằm bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa chung.

Theo tôi, vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta chưa có quy định, mà nằm ở việc quy định có được thực hiện đến nơi đến chốn hay không. Khi pháp luật đã đầy đủ mà thực phẩm bẩn vẫn có thể đi vào trường học, thì đó không còn là khoảng trống của luật, mà là khoảng trống của trách nhiệm.

Trân trọng cảm ơn Luật sư vì những chia sẻ!