Bố mẹ cần làm gì để bảo vệ con trước hiểm họa từ mạng xã hội?

Ngày nay, một đứa trẻ có thể ngồi ngay trong phòng khách của gia đình nhưng đang sống trong một thế giới mà cha mẹ hoàn toàn không nhìn thấy. Ở đó, con có thể học tập, kết bạn, giải trí, thể hiện bản thân; nhưng cũng có thể gặp một người lạ, bị bắt nạt, bị dụ dỗ, bị lừa tiền, bị xâm phạm hình ảnh riêng tư hoặc tiếp xúc với những nội dung mà chính người lớn cũng khó kiểm soát.

Đó là nghịch lý của thời đại số: khoảng cách địa lý giữa đứa trẻ và hiểm họa có thể là con số 0, nhưng khoảng cách giữa cha mẹ và thế giới của con lại có thể rất xa.

Theo UNICEF, một nghiên cứu tại 21 quốc gia cho thấy gần 1/5 trẻ em sử dụng Internet từ 12 đến 17 tuổi được khảo sát từng trải qua ít nhất một hình thức bóc lột hoặc xâm hại tình dục có yếu tố công nghệ trong vòng một năm. Hơn một nửa số trường hợp xảy ra trên các nền tảng mạng xã hội phổ biến; riêng tại Việt Nam, hơn 56% trường hợp được ghi nhận xảy ra trên mạng xã hội. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng cho thấy không phải tất cả những người gây hại đều là người xa lạ; một tỷ lệ đáng kể liên quan đến những người mà trẻ đã quen biết.

Những con số ấy không có nghĩa mạng xã hội là nơi nguy hiểm đối với mọi đứa trẻ. Ngược lại, Internet mở ra rất nhiều cơ hội học tập, kết nối và sáng tạo. Vấn đề là trẻ em bước vào không gian ấy với sự tò mò và niềm tin, trong khi không phải lúc nào cũng có đủ kinh nghiệm để nhận diện đâu là một người bạn, đâu là một tài khoản giả; đâu là một lời động viên, đâu là một cách thao túng; đâu là một trò đùa và đâu là hành vi bắt nạt.

Vì vậy, bảo vệ con trên mạng không thể chỉ bắt đầu bằng một câu: “Từ nay bố mẹ cấm con dùng mạng xã hội.”

Không thể bảo vệ con bằng một chiếc khóa

Phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ khi nghe một câu chuyện tiêu cực về mạng xã hội thường là muốn siết chặt kiểm soát: Không được dùng điện thoại; Không được vào TikTok; Không được kết bạn với người lạ; Đưa điện thoại đây để bố mẹ kiểm tra…

Những quy định ấy đôi khi cần thiết, đặc biệt với trẻ còn nhỏ. Nhưng nếu toàn bộ phương thức bảo vệ chỉ dừng ở việc cấm và kiểm soát, cha mẹ có thể vô tình tạo ra một vấn đề khác: đứa trẻ học cách giấu đi những gì mình đang làm thay vì học cách tự bảo vệ mình.

Một đứa trẻ bị bố mẹ phát hiện đang trò chuyện với một người lạ trên mạng có thể bị mắng, thu điện thoại và cấm sử dụng Internet. Nhưng nếu lần sau em gặp một tình huống nghiêm trọng hơn, điều gì sẽ xảy ra?

Em có nói với bố mẹ không? Hay em sẽ xóa tin nhắn, giấu sự việc và tự tìm cách giải quyết vì sợ bị phạt? Đây mới là câu hỏi mà cha mẹ cần suy nghĩ.

UNICEF khuyến nghị cha mẹ xây dựng giao tiếp cởi mở với trẻ, để các em biết rằng khi gặp một trải nghiệm khiến mình khó chịu, sợ hãi hoặc không an toàn trên mạng, các em có thể tìm đến cha mẹ mà không phải lo sợ ngay lập tức bị nổi giận hay trừng phạt.

Nói cách khác, một gia đình an toàn trên môi trường số không phải là gia đình mà cha mẹ biết tất cả những gì con làm, mà là gia đình trong đó con không phải giấu những điều nguy hiểm.

Muốn bảo vệ con, trước hết cha mẹ phải bước vào thế giới của con

Có một khoảng cách khá phổ biến giữa cha mẹ và con cái trong thời đại số. Cha mẹ sinh ra trong thế giới thật, sau đó mới bước vào Internet. Con cái sinh ra trong một thế giới mà Internet đã ở đó. Vì thế, nhiều khi con biết cách sử dụng một ứng dụng tốt hơn cha mẹ, nhưng lại chưa đủ trưởng thành để hiểu hết hậu quả của một hành động trên ứng dụng đó.

Cha mẹ không nhất thiết phải trở thành chuyên gia công nghệ. Nhưng cần biết con đang sử dụng nền tảng nào, những tính năng nào có thể khiến con gặp rủi ro, cách thiết lập quyền riêng tư, cách chặn tài khoản, cách báo cáo nội dung và cách lưu lại bằng chứng khi có sự cố. Quan trọng hơn, cha mẹ cần cùng con khám phá thế giới số, thay vì chỉ đứng ngoài thế giới ấy để đưa ra mệnh lệnh.

Có thể bắt đầu bằng những câu hỏi rất đơn giản: “Con thường xem gì trên TikTok?”; “Bạn bè con hay nói chuyện ở đâu?”; “Có ai con chưa từng gặp ngoài đời nhưng thường xuyên nhắn tin không?”; “Nếu có người trên mạng làm con sợ, con sẽ báo cho ai?”

Những câu hỏi ấy không nhằm điều tra. Chúng là cách mở một cánh cửa. Bởi khi cánh cửa giao tiếp được mở, cha mẹ mới có cơ hội nhìn thấy những gì đang xảy ra phía sau màn hình.

Dạy con năm điều còn quan trọng hơn việc giữ điện thoại của con

Trẻ không thể được cha mẹ bảo vệ suốt đời bằng cách đứng bên cạnh mỗi chiếc điện thoại. Đến một lúc nào đó, con sẽ có tài khoản riêng, điện thoại riêng, bạn bè riêng và những cuộc trò chuyện mà cha mẹ không thể biết hết. Vì vậy, mục tiêu cuối cùng của giáo dục an toàn số phải là trao cho trẻ khả năng tự bảo vệ mình.

Trước hết, con cần hiểu rằng thông tin cá nhân không phải thứ có thể tùy tiện chia sẻ. Địa chỉ nhà, trường học, số điện thoại, lịch trình, vị trí hiện tại, thông tin gia đình hay hình ảnh riêng tư đều cần được cân nhắc trước khi đưa lên mạng.

Thứ hai, trẻ cần hiểu rằng một người “quen trên mạng” vẫn là người chưa được xác minh trong đời thực. Việc trò chuyện lâu ngày không đồng nghĩa với việc có thể tin tưởng tuyệt đối.

Thứ ba, trẻ phải biết rằng không có lý do chính đáng nào để một người khác ép mình gửi những hình ảnh riêng tư hoặc nội dung khiến mình không thoải mái. Nếu ai đó dùng lời hứa, tình cảm, đe dọa hoặc tống tiền để ép trẻ làm điều đó, trách nhiệm không thuộc về đứa trẻ.

Thứ tư, trẻ cần được dạy cách xử lý khi gặp nguy hiểm. Không tranh cãi kéo dài với người đe dọa mình; không chuyển tiền để “giải quyết”; không tiếp tục gửi hình ảnh; không tự mình gặp người đó. Hãy lưu lại bằng chứng, chặn tài khoản khi phù hợp, báo cáo trên nền tảng và nói ngay với người lớn đáng tin cậy.

Thứ năm, con phải biết một nguyên tắc quan trọng nhất: Nếu có chuyện xảy ra, hãy nói với bố mẹ càng sớm càng tốt. “Nếu con sai, bố mẹ vẫn đứng về phía con”. Đây có lẽ là câu khó nói nhất nhưng lại cần thiết nhất trong giáo dục an toàn số.

Một đứa trẻ có thể đã làm điều mà cha mẹ không cho phép. Có thể đã nói chuyện với người lạ. Có thể đã gửi một bức ảnh không nên gửi. Có thể đã bấm vào một đường link đáng ngờ. Có thể đã tin một người mà lẽ ra không nên tin. Nhưng khi sự cố xảy ra, điều đầu tiên người lớn cần làm không phải là tìm ra ai đúng, ai sai. Điều đầu tiên là đưa đứa trẻ ra khỏi nguy hiểm. Sau đó mới cùng con tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra và vì sao.

Nếu mỗi lần con thú nhận một sai lầm đều kết thúc bằng một trận mắng, một chiếc điện thoại bị thu giữ và câu nói “Bố mẹ đã bảo rồi mà không nghe”, thì lần sau đứa trẻ có thể chọn im lặng. Trong khi đó, kẻ đang đe dọa hoặc thao túng đứa trẻ lại có thêm thời gian.

UNICEF cũng lưu ý rằng khi trẻ gặp bạo lực hoặc bắt nạt trực tuyến, việc nói chuyện với cha mẹ, giáo viên hoặc một người mà trẻ tin tưởng là bước quan trọng để tìm kiếm sự trợ giúp; việc lưu lại tin nhắn, hình ảnh và ảnh chụp màn hình có thể hữu ích khi báo cáo sự việc.

Bởi vậy, cha mẹ có thể đặt ra cho con một “quy ước gia đình” rất đơn giản: Con có thể bị nhắc nhở vì sai, nhưng con sẽ không bao giờ bị bỏ lại một mình khi gặp nguy hiểm. Đó chính là ranh giới giữa kỷ luật và niềm tin.

Đừng chỉ nhìn vào thời gian con online, hãy nhìn xem con đang sống thế nào trên mạng

Một đứa trẻ sử dụng điện thoại nhiều chưa chắc đã gặp nguy hiểm. Ngược lại, một đứa trẻ sử dụng điện thoại trong thời gian không quá dài vẫn có thể trở thành nạn nhân của một hành vi xâm hại.

Vì vậy, điều cha mẹ cần quan tâm không chỉ là “con dùng điện thoại bao nhiêu giờ”, mà còn là con đang làm gì trên điện thoại và điều đó tác động đến con như thế nào.

Cha mẹ nên lưu ý những thay đổi bất thường: con đột nhiên thu mình; mất ngủ; trở nên sợ hãi hoặc căng thẳng sau khi sử dụng điện thoại; liên tục xóa tin nhắn; nhận hoặc chuyển tiền bất thường; xuất hiện một người thường xuyên liên lạc; không muốn đến trường; kết quả học tập thay đổi; hoặc tâm trạng thay đổi rõ rệt.

Nhưng cần nhớ rằng một dấu hiệu đơn lẻ không phải là bằng chứng của một sự cố. Điều quan trọng là cha mẹ quan sát, hỏi han và lắng nghe thay vì lập tức kết luận. Một câu hỏi như “Dạo này bố mẹ thấy con có vẻ không vui, có chuyện gì bố mẹ có thể giúp không?” có thể mở ra một cuộc trò chuyện mà câu “Đưa điện thoại đây!” sẽ đóng lại.

Đừng quên rằng chính cha mẹ cũng có thể xâm phạm đời tư của con

Có một nghịch lý khác trong thời đại số: cha mẹ lo người khác đưa hình ảnh của con lên mạng, nhưng chính cha mẹ đôi khi lại là người đăng tải rất nhiều thông tin về con.

Một bức ảnh con đang ngủ; Một đoạn video con khóc; Một câu chuyện về thành tích học tập; Một kỳ nghỉ của gia đình; Một khoảnh khắc riêng tư được chia sẻ với hàng trăm, hàng nghìn người…

UNICEF gọi hiện tượng cha mẹ chia sẻ thông tin, hình ảnh về con trên mạng là “sharenting” và lưu ý rằng cha mẹ cần cân nhắc quyền riêng tư, lợi ích và sự đồng thuận của trẻ khi chia sẻ những nội dung này.

Bảo vệ trẻ trên Internet vì thế không chỉ là dạy trẻ đừng chia sẻ quá nhiều. Cha mẹ cũng phải làm gương.

Khi sự cố xảy ra, đừng để gia đình trở thành nơi cuối cùng con tìm đến

Mạng xã hội không phải là một “vùng đất vô pháp luật”. Việt Nam đã ban hành Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng theo Quyết định 88/QĐ-BTTTT ngày 21/1/2025, xác định trách nhiệm của cha mẹ, người chăm sóc, giáo viên, người sử dụng mạng, doanh nghiệp nền tảng và các bên liên quan trong việc xây dựng môi trường mạng an toàn cho trẻ em.

Khi trẻ có nguy cơ bị xâm hại hoặc bạo lực, cha mẹ không nên tự mình giải quyết mọi chuyện, nhất là những trường hợp có dấu hiệu đe dọa, tống tiền, xâm hại tình dục hoặc phát tán hình ảnh riêng tư.

Tổng đài Quốc gia Bảo vệ trẻ em 111 là một kênh hỗ trợ cần được cha mẹ và trẻ biết đến. UNICEF cũng khuyến nghị liên hệ các cơ quan chức năng khi sự việc vượt quá khả năng xử lý của gia đình.

Điều quan trọng là người lớn phải hành động theo hướng bảo vệ trẻ, không làm cho trẻ thêm xấu hổ, sợ hãi hay tự trách mình. Bởi một đứa trẻ đã bị tổn thương trên mạng có thể phải chịu thêm một tổn thương khác nếu khi trở về nhà, em lại bị chính những người mình yêu thương nhất trách móc.

Cha mẹ không thể đứng mãi bên cạnh một chiếc điện thoại

Rồi sẽ đến lúc con lớn lên. Cha mẹ không thể đọc tất cả tin nhắn, kiểm tra tất cả tài khoản, biết tất cả những người con gặp và xem tất cả những gì con xem.

Một ngày nào đó, con sẽ bước ra khỏi vòng tay gia đình và mang theo chiếc điện thoại của mình. Khi ấy, thứ bảo vệ con không còn là mật khẩu của cha mẹ. Đó là kiến thức con đã được học, giới hạn con đã được hình thành, khả năng nhận diện nguy cơ con đã có và quan trọng nhất là niềm tin rằng khi gặp chuyện, con luôn có một nơi để trở về.

Bởi vậy, câu hỏi lớn nhất của cha mẹ trong thời đại mạng xã hội không nên là: “Làm thế nào để kiểm soát con?” mà là “Làm thế nào để khi đứng một mình trước một thế giới mà cha mẹ không nhìn thấy, con vẫn biết cách bảo vệ mình và biết tìm về với gia đình?”

Mạng xã hội có thể là nơi con học hỏi, kết nối và trưởng thành. Nhưng để điều đó trở thành hiện thực, người lớn không thể chỉ dựng lên những bức tường cấm đoán. Điều trẻ cần hơn một người canh điện thoại là một người lớn đủ hiểu thế giới của trẻ, đủ bình tĩnh khi trẻ mắc sai lầm và đủ gần gũi để trẻ có thể nói: “Bố mẹ ơi, con đang gặp chuyện.”

Và có lẽ, đó mới là hàng rào an toàn đầu tiên và bền vững nhất của một đứa trẻ trên không gian mạng./.