Thực phẩm bẩn "len lỏi" vào trường học: Cần hoàn thiện pháp lý để xử lý triệt để

Ưu tiên bảo vệ học sinh - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất

Những con số như hàng trăm tấn thịt lợn bệnh, hàng nghìn tấn ốc ngâm hóa chất xây dựng bị phát hiện không chỉ gióng lên hồi chuông cảnh báo về sức khỏe cộng đồng, mà còn đặt ra yêu cầu cấp bách phải rà soát trách nhiệm quản lý nhà nước và sớm hoàn thiện pháp luật về an toàn thực phẩm.

Tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Thị Thủy (Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) bày tỏ sự lo ngại sâu sắc trước hàng loạt vụ vi phạm an toàn thực phẩm có tính chất đặc biệt nghiêm trọng thời gian gần đây.

Đại biểu dẫn lại những vụ việc gây bức xúc trong dư luận như 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh, không bảo đảm chất lượng, bị tuồn ra thị trường, len lỏi vào cộng đồng và nguy hiểm hơn là xâm nhập vào các cơ sở giáo dục; hay vụ 3.000 tấn ốc bươu ngâm “thủy tinh lỏng” - loại hóa chất vốn chỉ dùng trong xây dựng. Ngoài lượng hàng đã bị phát hiện, cơ quan chức năng còn kịp thời ngăn chặn hơn 1.500kg hóa chất cùng loại đang được tích trữ để tiếp tục sản xuất và đưa ra thị trường.

Đại biểu Nguyễn Thị Thủy nhấn mạnh, việc đưa hóa chất xây dựng vào thực phẩm có thể gây ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng tới sức khỏe người dân. Từ thực tế này, bà đặt câu hỏi: Vì sao hàng trăm tấn thịt lợn bệnh, hàng nghìn tấn ốc bươu ngâm hóa chất có thể tồn tại trong thời gian dài rồi lọt ra cộng đồng?

Theo đại biểu, Chính phủ cần chỉ đạo làm rõ có hay không sự buông lỏng trong quản lý, thậm chí là dấu hiệu tiếp tay từ cơ sở.

Tiếp nối nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải (ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) phân tích sâu hơn những bất cập trong hệ thống pháp luật và bộ máy quản lý hiện nay.

Theo đại biểu, công tác quản lý an toàn thực phẩm đang rơi vào tình trạng phân tán, khiến hiệu lực, hiệu quả bị hạn chế. Trách nhiệm quản lý nhà nước hiện được chia cho 3 bộ. Trong đó, Bộ Y tế và Cục An toàn thực phẩm chịu trách nhiệm chung; Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách khâu sản xuất nông, lâm, thủy sản; Bộ Công Thương quản lý công nghiệp thực phẩm và hệ thống bán lẻ.

Sự phân tán này, theo đại biểu, dẫn tới hàng loạt hệ lụy. Bộ Y tế không có thẩm quyền chỉ đạo trực tiếp các bộ khác nên thiếu sự điều phối thống nhất, nhất là ở những khâu nhạy cảm như chuyển tiếp giữa sản xuất ban đầu, chế biến và phân phối.

Trong khi đó, dù việc quản lý đã được phân cấp mạnh xuống địa phương, nhiều nơi vẫn rơi vào tình trạng “ba thiếu”: thiếu nhân lực, thiếu điều kiện kiểm tra - giám định mẫu, thiếu cán bộ có chuyên môn về thanh tra, kiểm tra.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng cảnh báo về những khu vực còn bị bỏ ngỏ trong quản lý, như việc mua bán thực phẩm tươi sống qua mạng, từ nông trại tới tay người tiêu dùng, đặc biệt là khâu bảo quản lạnh trong quá trình vận chuyển chưa được kiểm soát chặt chẽ.

Đáng chú ý, số lượng hộ gia đình sản xuất nhỏ lẻ hiện rất lớn, song các hộ này chưa bắt buộc phải áp dụng các hệ thống quản lý rủi ro như VietGAP, mà chủ yếu mới dừng ở mức cam kết thực hiện. Điều đó làm gia tăng nguy cơ tồn dư hóa chất trong rau, thịt, thủy sản tiêu thụ trong nước, kéo theo rủi ro ngộ độc tập thể và ảnh hưởng sức khỏe lâu dài.

Theo đại biểu, nghịch lý đang tồn tại là thực phẩm xuất khẩu được kiểm soát rất nghiêm ngặt, trong khi thị trường nội địa lại có dấu hiệu bị buông lỏng.

Kiến nghị chuyển từ xử lý theo đợt sang làm thường xuyên

Tại phiên thảo luận, các đại biểu đặc biệt bày tỏ lo ngại trước thông tin về thực phẩm bẩn, 300 tấn thịt lợn bẩn lọt vào các trường mầm non và tiểu học. Đây là nhóm đối tượng có sức đề kháng yếu, cần được bảo vệ nghiêm ngặt nhất.

Đại biểu Nguyễn Thanh Hải cho rằng trường học là môi trường có nguy cơ rất cao, bởi mỗi ngày có số lượng lớn suất ăn tập thể được phục vụ. Dù hệ thống pháp luật hiện hành, gồm Luật An toàn thực phẩm 2010 và các nghị định liên quan, đã có quy định, nhưng việc triển khai tại các bếp ăn trường học vẫn bộc lộ nhiều bất cập.

Trước hết là trách nhiệm của người đứng đầu chưa được xác định rõ ràng. Luật hiện mới dừng ở việc giao trách nhiệm chung cho người đứng đầu cơ sở giáo dục, song chưa có chế tài đủ cụ thể; việc xử lý phần lớn vẫn chỉ dừng ở mức hành chính. Khi xảy ra sự cố, trách nhiệm thường bị đẩy sang nhà cung cấp hoặc chỉ được xem xét khi hậu quả đã xảy ra.

Bên cạnh đó, nhiều quy định kiểm soát vẫn mang tính hình thức. Quy trình “kiểm thực ba bước” - từ khâu nhập nguyên liệu tới bàn ăn - được đánh giá là chặt chẽ trên giấy tờ, nhưng thực chất phần lớn vẫn là tự kiểm tra, tự ghi chép, nên tính trung thực khó bảo đảm.

Một vấn đề khác là tiêu chuẩn lựa chọn nhà cung cấp suất ăn trong trường học chưa đặt trọng tâm đúng mức vào yếu tố an toàn thực phẩm. Việc đấu thầu vẫn còn nặng về thủ tục, trong khi các bếp ăn trường học, đặc biệt ở khu vực ngoài công lập và quy mô nhỏ, chưa bắt buộc áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến.

Để xử lý tận gốc tình trạng thực phẩm bẩn, các đại biểu Quốc hội đoàn Thái Nguyên đã đề xuất nhiều kiến nghị đáng chú ý cho lần sửa đổi luật sắp tới.

Theo đó, các đại biểu cho rằng cần chuyển từ cách làm theo chiến dịch sang kiểm tra, xử lý thường xuyên. Chính phủ cần xây dựng kế hoạch ra quân liên tục, thay vì chỉ làm theo từng đợt, nhằm bóc tách và ngăn chặn vi phạm từ gốc.

Cùng với đó, chế tài xử phạt phải đủ sức răn đe, không thể tiếp tục tình trạng “phạt để tồn tại” như hiện nay. Các đại biểu đề nghị xem xét xử lý hình sự hoặc tước giấy phép hành nghề vĩnh viễn đối với những đơn vị cung cấp thực phẩm bẩn.

Đại biểu Nguyễn Thanh Hải cũng nhắc tới mô hình thí điểm tại TPHCM, nơi đã thành lập đơn vị chuyên trách về an toàn thực phẩm. Theo ông, khi có một đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng, hiệu quả quản lý sẽ được nâng lên đáng kể, đồng thời tránh tình trạng chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm.

Đại biểu cũng cho biết, ngay trong tuần tới, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường sẽ tổ chức giám sát tại một số địa phương, tập trung vào chuỗi cung ứng thực phẩm cho trường học, bệnh viện, khu công nghiệp và chợ đầu mối./.