Thực phẩm bảo vệ sức khỏe cho trẻ: Khi nỗi lo của cha mẹ trở thành thị trường béo bở

Nỗi lo sau những sản phẩm gắn mác dành cho trẻ

Ngày 13/7, TAND TP Hà Nội xét xử sơ thẩm vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Công nghệ Herbitech. Theo cáo trạng, các bị cáo bị cáo buộc cắt giảm, thay thế nguyên liệu so với hồ sơ công bố nhằm giảm chi phí, tăng lợi nhuận và hợp thức hóa hồ sơ sản xuất. Kết quả giám định cho thấy 67 loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe bị xác định là hàng giả do nhiều thành phần có hàm lượng dưới 70% so với mức công bố trên nhãn.

Trong số này có một số sản phẩm mang tên gọi gợi liên hệ tới trẻ em như Nutviokid NEW ONE, Siro Kosea Liver Kid, MEDI KIDS hay Ăn ngon Baby Shark. Dù chỉ chiếm một phần trong tổng số sản phẩm vi phạm, vụ việc vẫn gióng lên hồi chuông cảnh báo bởi trẻ em là đối tượng trực tiếp sử dụng nhưng không có khả năng tự lựa chọn hay kiểm chứng chất lượng sản phẩm.

Đến thời điểm hiện tại, những mức án nêu tại phiên tòa mới là đề nghị của Viện Kiểm sát, chưa phải phán quyết của Hội đồng xét xử. Tuy nhiên, các tài liệu được công bố cho thấy nguy cơ từ những sản phẩm được sản xuất, phân phối dưới vỏ bọc hợp pháp, trong khi người tiêu dùng gần như không thể tự kiểm chứng chất lượng thực tế bên trong.

Theo kết quả điều tra, từ tháng 4/2020 đến tháng 4/2025, Herbitech đã sản xuất hơn 12,9 triệu đơn vị sản phẩm, bán cho 35 khách hàng. Tổng giá trị số sản phẩm được xác định trong vụ án là hơn 10 tỷ đồng, số tiền thu lợi bất chính gần 1,4 tỷ đồng.

Đằng sau những con số này là một thực tế đáng lo ngại, người tiêu dùng gần như không có khả năng tự kiểm chứng liệu thành phần bên trong sản phẩm có đúng với công thức, hàm lượng và tiêu chuẩn được công bố hay không. Bao bì hoàn chỉnh, thông tin về nhà máy sản xuất hay những giấy tờ được giới thiệu kèm theo dễ tạo cảm giác sản phẩm đã trải qua đầy đủ các lớp kiểm soát chất lượng.

Trong danh sách 67 loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe giả có một số sản phẩm mang tên gọi gợi liên hệ tới trẻ em như Nutviokid NEW ONE, Siro Kosea Liver Kid, MEDI KIDS, Ăn ngon Baby Shark… Tuy nhiên, các sản phẩm này chỉ là một phần trong tổng số các loại sản phẩm bị xác định là hàng giả, bên cạnh nhiều sản phẩm phục vụ các nhóm nhu cầu khác.

Dù vậy, sự xuất hiện của những sản phẩm có tên gọi gắn với trẻ nhỏ vẫn đặt ra mối lo lớn. Trẻ em không phải người trực tiếp lựa chọn hay quyết định mua hàng, nhưng lại là đối tượng sử dụng và chịu rủi ro. Phụ huynh trong khi đó thường chỉ có thể dựa vào nhãn sản phẩm, nội dung quảng cáo hoặc tư vấn của người bán để đưa ra quyết định.

Trước đó, ngày 6/3/2026, Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế đề nghị các địa phương rà soát, thu hồi 67 loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe được xác định là hàng giả và 675 loại sản phẩm khác không bảo đảm thành phần, hàm lượng nguyên liệu theo tiêu chuẩn công bố. Các sản phẩm này do Herbitech sản xuất, gia công trong giai đoạn 2018-2025.

Đến ngày 14/7, những mức án nêu trên mới là đề nghị của Viện Kiểm sát, chưa phải phán quyết của Hội đồng xét xử. Trách nhiệm của từng bị cáo sẽ được xác định bằng bản án của tòa án. Tuy nhiên, các nội dung được công bố tại phiên xét xử đã phần nào cho thấy mức độ phức tạp của một chuỗi sản xuất, gia công và phân phối thực phẩm bảo vệ sức khỏe kéo dài trong nhiều năm.

Vụ Herbitech không phải là trường hợp cá biệt. Ngày 14/1/2026, TAND TP Hà Nội tuyên phạt Hoàng Quang Thịnh, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Z Holding, tổng cộng 30 năm tù về các tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm; vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng và rửa tiền. Mười bảy bị cáo khác trong vụ án cũng nhận các mức án khác nhau.

Ngày 7/5/2026, VKSND tối cao ban hành cáo trạng truy tố 29 bị can trong vụ án liên quan đến Công ty Rance Pharma, Công ty Hacofood và một số doanh nghiệp khác. Theo cáo trạng, hơn 187.000 hộp sữa giả đã được sản xuất, buôn bán; 426 lô sản phẩm bị xác định là hàng giả, có giá trị hơn 54 tỷ đồng và số tiền thu lợi bất chính hơn 39,5 tỷ đồng. Hệ thống doanh nghiệp liên quan có tổng doanh thu hơn 1.177 tỷ đồng.

Những vụ việc liên tiếp cho thấy hàng giả không còn chỉ gắn với những sản phẩm trôi nổi, không nhãn mác hay được sản xuất tại các cơ sở nhỏ lẻ. Sản phẩm có thể được tổ chức sản xuất quy mô lớn, khoác lên mình bao bì chuyên nghiệp, hồ sơ công bố, tên thương mại và hệ thống phân phối tương đối bài bản.

Chính vẻ ngoài hợp pháp ấy tạo nên khoảng trống niềm tin lớn nhất. Người tiêu dùng có thể kiểm tra tên doanh nghiệp, nhãn hàng hoặc nơi bán, nhưng không thể nhìn bằng mắt thường để biết thành phần bên trong đã bị cắt giảm hay thay thế. Khi lớp vỏ của một sản phẩm không còn phản ánh đúng chất lượng thực tế, thiệt hại không chỉ dừng lại ở số tiền người mua bỏ ra, mà còn làm xói mòn niềm tin đối với cả thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

Điều đáng lo không chỉ là những con số trong hồ sơ vụ án, mà còn là thực tế nhiều phụ huynh khó có khả năng nhận biết chất lượng thật của các sản phẩm dành cho trẻ. Bao bì bắt mắt, quảng cáo hấp dẫn hay hồ sơ công bố không phải lúc nào cũng phản ánh đúng chất lượng bên trong. Khi niềm tin bị lợi dụng, người chịu rủi ro cuối cùng lại chính là trẻ em.

Không thể để phụ huynh tự bơi trong “ma trận” sản phẩm cho trẻ

Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là sản phẩm vô ích. Với trẻ thiếu vi chất hoặc có nhu cầu dinh dưỡng đặc thù, một số sản phẩm bổ sung có thể được sử dụng theo đánh giá và hướng dẫn của người có chuyên môn. Vấn đề nảy sinh khi sản phẩm chỉ có vai trò hỗ trợ lại được quảng bá như giải pháp gần như chắc chắn cho những nỗi lo phổ biến của cha mẹ: con thấp hơn bạn bè, biếng ăn, chậm tăng cân, thường xuyên ốm hoặc kém tập trung.

Theo thông tin Cục An toàn thực phẩm công bố năm 2025, từ năm 2022, mỗi năm có khoảng 10.000 sản phẩm thực phẩm chức năng được công bố với cơ quan có thẩm quyền; khoảng 80% là sản phẩm sản xuất trong nước. Cả nước khi đó có hơn 200 cơ sở được chứng nhận GMP sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Những con số này cho thấy quy mô lớn của thị trường, đồng thời đặt ra yêu cầu kiểm soát chất lượng trong suốt quá trình sản xuất, thay vì chỉ dừng ở hồ sơ công bố và điều kiện ban đầu.

Trên mạng xã hội, không khó bắt gặp những sản phẩm được giới thiệu với công dụng tăng chiều cao, giúp trẻ ăn ngon, tăng đề kháng, phát triển trí não hoặc cải thiện khả năng tập trung. Nội dung quảng cáo đôi khi được thể hiện dưới hình thức chia sẻ trải nghiệm của phụ huynh, tư vấn của người tự giới thiệu là chuyên gia hoặc video có người mặc áo blouse, sử dụng thuật ngữ y khoa và phông nền giống cơ sở khám chữa bệnh.

Cách thể hiện này dễ khiến người xem nhầm lẫn giữa quảng cáo thương mại và tư vấn sức khỏe. Cục An toàn thực phẩm đã nhiều lần cảnh báo thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh; sản phẩm cũng không được phép quảng cáo có công dụng điều trị bệnh. Người tiêu dùng cần thận trọng trước việc sử dụng hình ảnh, tên tuổi hoặc danh nghĩa của cơ sở y tế, bác sĩ, dược sĩ và nhân viên y tế để tạo lòng tin cho quảng cáo.

Sức hấp dẫn của các thông điệp này nằm ở chỗ chúng không chỉ bán một sản phẩm mà còn tác động trực tiếp vào tâm lý sợ bỏ lỡ “giai đoạn vàng” của con. Khi trẻ thấp hơn bạn cùng lớp, ăn ít hoặc thường xuyên mắc bệnh theo mùa, cha mẹ dễ đưa ra quyết định dựa trên sự sốt ruột và áp lực so sánh hơn là đánh giá đầy đủ về tình trạng sức khỏe.

Trong khi đó, sự tăng trưởng của trẻ chịu tác động tổng hợp của di truyền, chế độ dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, môi trường sống và tình trạng bệnh lý. Không một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể cung cấp đầy đủ mọi dưỡng chất cơ thể cần. Sản phẩm bổ sung canxi không thể thay thế vận động và giấc ngủ; siro được quảng cáo giúp “ăn ngon” không giải quyết được mọi nguyên nhân bệnh lý, tâm lý hoặc cách tổ chức bữa ăn; sản phẩm mang thông điệp “bổ não” cũng không thể thay thế môi trường học tập, giao tiếp và nghỉ ngơi phù hợp.

Việc tự ý cho trẻ sử dụng đồng thời nhiều sản phẩm còn có nguy cơ làm trùng lặp thành phần, dẫn đến bổ sung quá mức một số vitamin hoặc khoáng chất. Với trẻ có bệnh nền, tiền sử dị ứng hoặc đang sử dụng thuốc, sản phẩm bổ sung có thể không phù hợp nếu không được tư vấn chuyên môn. Bởi vậy, câu hỏi quan trọng trước khi mua không phải là sản phẩm đang được bao nhiêu người sử dụng, mà là trẻ có thực sự thiếu chất hay không, nhu cầu bổ sung ở mức nào và ai chịu trách nhiệm chuyên môn cho khuyến nghị đó.

Việc kiểm soát càng khó khăn khi quảng cáo được phát tán qua TikTok, Facebook, YouTube, các phiên phát trực tiếp, nhóm phụ huynh và mạng lưới cộng tác viên. Một sản phẩm có thể được giới thiệu đồng thời trên hàng trăm tài khoản, với nội dung liên tục được sao chép, cắt ghép và biến đổi. Khi xảy ra vi phạm, trách nhiệm dễ bị phân tán giữa doanh nghiệp sở hữu sản phẩm, đơn vị phân phối, người chuyển tải quảng cáo và nền tảng số.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quảng cáo, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đã bổ sung trách nhiệm của người chuyển tải sản phẩm quảng cáo. Quảng cáo trên mạng phải có dấu hiệu nhận diện rõ ràng để phân biệt với nội dung thông thường; người chuyển tải quảng cáo phải cung cấp tài liệu liên quan khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu và chịu trách nhiệm theo quy định đối với nội dung mình thực hiện.

Quy định mới không cấm người nổi tiếng hoặc người có ảnh hưởng quảng cáo sản phẩm. Tuy nhiên, lượng người theo dõi càng lớn thì tác động của mỗi thông tin đưa ra càng rộng, đồng nghĩa trách nhiệm kiểm chứng càng không thể xem nhẹ. Đối với sản phẩm sử dụng cho trẻ em, yêu cầu này cần được đặt ở mức cao hơn bởi trẻ không phải người quyết định mua hàng nhưng lại là người trực tiếp sử dụng và chịu rủi ro.

Trách nhiệm cũng không chỉ thuộc về người xuất hiện trước camera. Doanh nghiệp sở hữu sản phẩm phải kiểm soát cách sản phẩm được quảng bá; cơ sở sản xuất, gia công phải bảo đảm công thức, nguyên liệu và chất lượng đúng hồ sơ; nhà phân phối, nhà thuốc và sàn thương mại điện tử phải xác minh nguồn gốc hàng hóa, chủ thể kinh doanh và kịp thời xử lý sản phẩm bị cảnh báo. Cơ quan quản lý cần có khả năng truy xuất từ nội dung quảng cáo đến người bán, đơn hàng, kho hàng và dòng tiền.

Quy mô vi phạm an toàn thực phẩm được thể hiện qua những số liệu công bố tại Diễn đàn “Ngăn chặn thực phẩm bẩn - Trách nhiệm và hành động”, do Báo Công an nhân dân tổ chức ngày 2/7. Trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Công an đã phát hiện, xử lý 5.992 tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm, tăng 102% so với cùng kỳ năm 2025; khởi tố 123 vụ án với 249 bị can. Cùng thời gian, lực lượng Quản lý thị trường xử lý 2.124 vụ việc vi phạm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, xử phạt khoảng 16,9 tỷ đồng.

Tại diễn đàn, Đại tá, TS. Trần Viết Phương, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường cho biết, vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm không còn dừng ở những hành vi nhỏ lẻ. Nhiều đường dây đã được tổ chức theo chuỗi, có sự phân công vai trò, sử dụng pháp nhân để che giấu hoạt động, hợp thức hóa hồ sơ, đồng thời tận dụng quảng cáo, kho vận, hệ thống phân phối và thanh toán điện tử để đưa sản phẩm ra thị trường.

“Trong nhiều vụ việc, sản phẩm vi phạm chỉ là phần nổi; phía sau là cả một hệ sinh thái gian dối được hình thành từ nguyên liệu đầu vào, công thức sản xuất, công bố chất lượng, kiểm nghiệm, ghi nhãn, quảng cáo đến tiêu thụ nhằm thu lợi bất chính”, Đại tá, TS. Trần Viết Phương nhấn mạnh.

Ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm cho biết, Bộ Y tế đang xây dựng năm nhóm chính sách làm cơ sở sửa đổi Luật An toàn thực phẩm. Các chính sách tập trung vào kiểm soát nguy cơ theo chuỗi cung ứng, cải cách phương thức quản lý và kiểm tra thực phẩm trên thị trường, số hóa dữ liệu, nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và suất ăn tập thể, đồng thời hoàn thiện bộ máy quản lý theo hướng thống nhất đầu mối từ Trung ương đến địa phương.

Theo ông Thịnh, hệ thống dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia dự kiến tích hợp thông tin doanh nghiệp, vòng đời sản phẩm và phản ánh của người dân; kết nối với dữ liệu của địa phương, hoạt động xuất nhập khẩu của hải quan và các cơ sở sản xuất ban đầu… để quản lý hiệu quả nhất.

Đây là hướng đi cần thiết bởi người tiêu dùng không thể mang từng hộp sản phẩm đi kiểm nghiệm. Phụ huynh có thể đọc nhãn, tra cứu hồ sơ công bố và cảnh giác với quảng cáo quá mức, nhưng không thể tự xác định nguyên liệu bên trong có đúng hàm lượng hoặc cơ sở sản xuất có duy trì đúng công thức đã đăng ký hay không.

Vì vậy, kêu gọi cha mẹ trở thành “người tiêu dùng thông thái” là cần thiết nhưng chưa đủ. Không thể đặt phần lớn trách nhiệm phòng ngừa lên người mua, trong khi doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, người quảng cáo, kênh phân phối, nền tảng số và cơ quan quản lý mới là những chủ thể nắm thông tin và có khả năng kiểm soát rủi ro.

Thực phẩm bảo vệ sức khỏe cần được trả về đúng vị trí, được sử dụng đúng đối tượng, đúng nhu cầu và dựa trên căn cứ chuyên môn. Những lời hứa “cao nhanh”, “ăn ngon ngay”, “ít ốm vặt” hay “thông minh vượt trội” cần được xem là dấu hiệu để thận trọng, không phải bằng chứng về hiệu quả. Đó không phải là thuốc, không phải phép màu và càng không thể là lời bảo đảm cho chiều cao, trí tuệ hay sức khỏe tương lai của một đứa trẻ./.