TS. BS. Vũ Thị Kim Hoa: Sự đồng hành của người lớn là “lá chắn” quan trọng nhất cho trẻ em trong kỷ nguyên số 

Lắng nghe, thấu hiểu và bảo vệ trẻ em đúng cách 

PV: Với nhiều năm đồng hành cùng công tác bảo vệ quyền trẻ em, bà nhận thấy những nguy cơ nào từ môi trường mạng đang đặt ra thách thức lớn đối với việc bảo đảm quyền, sự an toàn và sự phát triển lành mạnh của trẻ em Việt Nam trong thời đại kỷ nguyên số?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Từ thực tiễn công tác bảo vệ quyền trẻ em, tôi nhận thấy một số nguy cơ nổi lên ngày càng rõ nét như tình trạng bắt nạt trực tuyến, quấy rối trên môi trường mạng, trẻ tiếp cận các nội dung độc hại, không phù hợp với lứa tuổi. Những hành vi này tưởng chừng diễn ra trong không gian ảo nhưng lại gây ra những tổn thương rõ rệt đối với tâm lý, cảm xúc và sự tự tin của trẻ. Bên cạnh đó là các hành vi lừa đảo, dụ dỗ, tiếp cận trẻ em nhằm trục lợi hoặc lợi dụng sự non nớt của các em.

Đặc biệt, đáng lo ngại là nguy cơ xâm hại trẻ em trên môi trường mạng dưới nhiều hình thức ngày càng tinh vi như khai thác hình ảnh cá nhân, yêu cầu chia sẻ thông tin hoặc nội dung nhạy cảm, phát tán trái phép dữ liệu cá nhân... Các báo cáo quốc tế, UNICEF và nhiều tổ chức bảo vệ trẻ em cũng cho thấy đây là thách thức mà Việt Nam đang đối mặt và cần tiếp tục có những giải pháp mạnh mẽ, đồng bộ hơn trong thời gian tới.

Một vấn đề khác cũng đang nổi lên là việc sử dụng Internet, mạng xã hội và trò chơi trực tuyến quá mức đang ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ em. Nhiều em dành phần lớn thời gian trong ngày (5-7 ngày)  trên không gian mạng, dẫn đến giảm vận động thể lực, rối loạn giấc ngủ, giảm tương tác xã hội. Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập, giao tiếp xã hội cũng như gia tăng nguy cơ căng thẳng, lo âu.

Trong khi đó, không ít trẻ em vẫn còn thiếu kỹ năng số và kỹ năng tự bảo vệ mình trên môi trường mạng. Các em có thể dễ dàng chia sẻ thông tin cá nhân, trở thành nạn nhân của các hình thức lừa đảo hoặc không biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp tình huống nguy hiểm. Có thể thấy, những rủi ro trên môi trường mạng ngày nay không chỉ đa dạng mà còn ngày càng tinh vi hơn. 

Vì vậy, bảo vệ trẻ em trên không gian số không thể là trách nhiệm của riêng một cá nhân hay một cơ quan nào mà đòi hỏi sự chung tay của cả gia đình, nhà trường, các cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội. Quan trọng hơn, chúng ta không chỉ bảo vệ trẻ trước các nguy cơ mà còn cần trang bị cho các em kiến thức, kỹ năng và sự tự tin để tham gia môi trường số một cách an toàn, tích cực và có trách nhiệm, từ đó phát triển toàn diện trong kỷ nguyên số.

PV: Vậy theo bà, khi trẻ em dành ngày càng nhiều thời gian trên không gian mạng, cộng đồng cần thay đổi cách tiếp cận trong bảo vệ trẻ em như thế nào? Người lớn cần làm gì để vừa bảo vệ, vừa tạo điều kiện cho trẻ được lắng nghe, tôn trọng và phát triển an toàn trong môi trường số?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Hiện nay, Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ sử dụng Internet cao trong khu vực. Năm 2025, cả nước có hơn 80 triệu người sử dụng Internet, chiếm khoảng 79% dân số, với thời gian sử dụng trung bình khoảng 7 giờ mỗi ngày. Đối với trẻ em, các khảo sát cho thấy khoảng 87% trẻ em từ 12–17 tuổi sử dụng Internet ít nhất một lần mỗi ngày. Theo Báo cáo kết quả lấy ý kiến trẻ em năm 2026 của Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, có 27,1% trẻ em sử dụng Internet dưới 1 giờ mỗi ngày; 47,9% sử dụng từ 1–3 giờ; 18,8% sử dụng từ 4–6 giờ; và 2,3% sử dụng trên 10 giờ mỗi ngày. 

Bên cạnh đó, số liệu khảo sát tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy 87% trẻ em từ 12–17 tuổi truy cập Internet trung bình từ 5–7 giờ mỗi ngày. Internet, mạng xã hội và trò chơi trực tuyến đã trở thành những hoạt động phổ biến trong đời sống hằng ngày của trẻ em, phục vụ nhu cầu học tập, giao tiếp, giải trí và tiếp cận thông tin. Những số liệu trên cho thấy môi trường mạng đã trở thành một phần không thể tách rời trong cuộc sống của trẻ em hiện nay.

Trong bối cảnh trẻ em dành ngày càng nhiều thời gian trên không gian mạng thì cách tiếp cận bảo vệ trẻ em cần chuyển mạnh từ tư duy “kiểm soát và xử lý khi có sự cố” sang “phòng ngừa sớm, đồng hành và lấy trẻ em làm trung tâm”. Tôi cho rằng, cộng đồng không thể chỉ phản ứng khi sự việc đã xảy ra mà cần chủ động phòng ngừa từ sớm thông qua giáo dục kỹ năng số, kỹ năng nhận diện rủi ro và kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ em. Đồng thời, cần xây dựng một môi trường mạng an toàn hơn trên cơ sở sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và các cơ quan quản lý.

Người lớn cũng cần thay đổi rõ nét trong cách đồng hành cùng trẻ. Thay vì cấm đoán hoặc kiểm soát một chiều, cha mẹ và giáo viên cần lắng nghe nhiều hơn, tăng cường đối thoại và tôn trọng không gian số của trẻ. Khi gặp phải rủi ro trên môi trường mạng, điều quan trọng nhất là trẻ cảm thấy đủ an toàn để chia sẻ mà không lo bị trách mắng hay đổ lỗi.

Bên cạnh đó, gia đình, nhà trường và xã hội cần trang bị cho trẻ kỹ năng sử dụng Internet an toàn, kỹ năng nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Người lớn cũng cần nâng cao hiểu biết về công nghệ, sử dụng hiệu quả các công cụ bảo vệ trẻ em và chủ động đồng hành cùng trẻ trong môi trường số.

Ngoài ra, hệ thống bảo vệ trẻ em hiện nay vẫn còn những khoảng trống như thiếu dịch vụ hỗ trợ thân thiện với trẻ em, thiếu cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả, thiếu đội ngũ công tác xã hội và tư vấn tâm lý tại cơ sở. Nhiều trẻ em, đặc biệt là trẻ ở vùng sâu, vùng xa, trẻ khuyết tật hoặc trẻ em di cư vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các kênh hỗ trợ an toàn.

PV: Chủ đề năm nay nhấn mạnh đến yếu tố "hạnh phúc". Theo bà, một đứa trẻ hạnh phúc trong kỷ nguyên số cần được đáp ứng những điều kiện gì về dinh dưỡng, sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và môi trường sống?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Trong kỷ nguyên số, hạnh phúc của trẻ em không chỉ là được ăn no, học tốt hay có điều kiện tiếp cận công nghệ, mà quan trọng hơn là được sống an toàn, được yêu thương, được lắng nghe và có cơ hội phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần, trí tuệ cũng như kỹ năng số. Hiện nay, trẻ em đang lớn lên trong một môi trường có nhiều cơ hội nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức mới. Vì vậy, việc bảo đảm hạnh phúc cho trẻ em cần được thực hiện một cách đồng bộ trên nhiều phương diện.

Trước hết, trẻ em cần được bảo đảm chế độ dinh dưỡng đầy đủ, an toàn và khoa học để phát triển thể chất, trí tuệ và tầm vóc. Đồng thời, cần quan tâm giải quyết “gánh nặng kép” về dinh dưỡng hiện nay, bao gồm tình trạng suy dinh dưỡng ở các vùng khó khăn và tình trạng thừa cân, béo phì tại khu vực đô thị do ít vận động, lạm dụng thiết bị điện tử và sử dụng nhiều thức ăn nhanh.

Bên cạnh đó, trẻ cần có sức khỏe thể chất tốt và được sống trong môi trường an toàn; được chăm sóc y tế đầy đủ, tiêm chủng đúng quy định, được phòng ngừa tai nạn thương tích, đuối nước, tai nạn giao thông, bạo lực và các nguy cơ trên môi trường mạng. Trẻ cũng cần được khuyến khích tham gia các hoạt động vận động, vui chơi và tăng cường tương tác xã hội trực tiếp để phát triển toàn diện.

Đặc biệt, sức khỏe tinh thần là một yếu tố rất quan trọng đối với hạnh phúc của trẻ em. Áp lực học tập, tác động từ mạng xã hội và sự thiếu kết nối trong gia đình đang khiến không ít trẻ em rơi vào trạng thái lo âu, căng thẳng hoặc cô đơn. Trẻ chỉ thực sự hạnh phúc khi được yêu thương, được tôn trọng cảm xúc và được lắng nghe.

Gia đình và nhà trường cần chuyển từ vai trò “quản lý” sang “đồng hành”, dành thời gian trò chuyện với trẻ, trang bị cho trẻ những kiến thức và kỹ năng cần thiết để tự bảo vệ mình, hỗ trợ trẻ vượt qua áp lực học tập cũng như những cảm xúc tiêu cực, đồng thời giúp trẻ biết tìm kiếm sự trợ giúp khi cần thiết.

Trong kỷ nguyên số, trẻ em cũng cần được trang bị các kỹ năng số an toàn như bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện tin giả, phòng tránh các hành vi lừa đảo và bắt nạt trực tuyến. Người lớn cần hiện diện và đồng hành cùng trẻ trên không gian mạng, thay vì phó mặc cho điện thoại hay mạng xã hội.

Cuối cùng, trẻ em cần được sống trong một môi trường thân thiện, an toàn, tôn trọng quyền tham gia của trẻ, với những ngôi trường hạnh phúc, những không gian vui chơi phù hợp và cơ hội được bày tỏ ý kiến của mình.

Có thể nói, trẻ em hạnh phúc trong kỷ nguyên số là những trẻ em được nuôi dưỡng đầy đủ, được bảo vệ toàn diện, được yêu thương và lắng nghe, đồng thời được trao cơ hội phát triển an toàn, cân bằng trong một môi trường nhân văn và giàu sự sẻ chia.

Đồng hành cùng trẻ em trong không gian mạng an toàn 

PV: Theo bà, cần làm gì để xây dựng một "hệ sinh thái bảo vệ trẻ em" với sự tham gia của gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và toàn xã hội? Đâu là điều quan trọng nhất mà mỗi người lớn cần ghi nhớ khi đồng hành cùng trẻ em trong kỷ nguyên số?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Để hình thành một “hệ sinh thái bảo vệ trẻ em” vững chắc trong kỷ nguyên số, cần có sự chung tay, phối hợp đồng bộ của gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội.

Trong đó, gia đình vẫn là nền tảng cốt lõi, là nơi trẻ được yêu thương, lắng nghe và trang bị những kỹ năng cần thiết để phát triển toàn diện, từ kỹ năng sống, kỹ năng số đến khả năng tự bảo vệ mình trên môi trường mạng. Bên cạnh đó, nhà trường cần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện và tôn trọng trẻ, đồng thời đẩy mạnh giáo dục kỹ năng sống, chăm sóc sức khỏe tinh thần và nâng cao nhận thức về an toàn không gian mạng cho học sinh.

Về phía cơ quan quản lý, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật, phát triển các dịch vụ bảo vệ trẻ em và kiên quyết xử lý các hành vi xâm hại quyền trẻ em dưới mọi hình thức. Các doanh nghiệp công nghệ và truyền thông cũng cần phát huy trách nhiệm xã hội thông qua việc kiểm soát nội dung độc hại, bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em và góp phần kiến tạo một môi trường số an toàn, lành mạnh.

Trên hết, mỗi người lớn cần nhận thức rằng trẻ em không chỉ cần được bảo vệ mà còn cần được lắng nghe, tôn trọng và đồng hành trong quá trình trưởng thành. Trong kỷ nguyên số, sự kết nối, thấu hiểu và yêu thương của người lớn chính là “lá chắn” bền vững nhất, giúp trẻ em phát triển an toàn, tự tin và hạnh phúc.

PV: Trong bối cảnh trẻ em đang lớn lên cùng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, bà muốn gửi gắm thông điệp gì tới các nhà hoạch định chính sách, gia đình, nhà trường và toàn xã hội để mỗi trẻ em Việt Nam đều có cơ hội phát triển toàn diện, an toàn và hạnh phúc?

Bà Vũ Thị Kim Hoa: Trí tuệ nhân tạo mang lại nhiều cơ hội lớn cho trẻ em trong học tập, sáng tạo và tiếp cận tri thức, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới về an toàn, đạo đức và kỹ năng số.

Trẻ em có thể tiếp cận lượng thông tin rất lớn từ AI nhưng chưa đủ năng lực để phân biệt đúng sai, chưa hiểu hết các rủi ro liên quan đến dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và độ tin cậy của thông tin. Nếu không được định hướng phù hợp, trẻ cũng có thể phụ thuộc quá mức vào công nghệ, ảnh hưởng đến tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và phát triển cảm xúc.

Vì vậy, chuẩn bị cho trẻ trong kỷ nguyên AI không chỉ là kỹ năng sử dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là trang bị tư duy phản biện, khả năng tự bảo vệ và ý thức sử dụng công nghệ có trách nhiệm.

Gia đình và nhà trường cần đồng hành để giúp trẻ hiểu rằng công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế con người trong tư duy và cảm xúc. Đồng thời, các cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ cần phát triển các giải pháp AI an toàn, thân thiện với trẻ em.

Quan trọng nhất, trong kỷ nguyên AI, sự đồng hành của người lớn chính là “lá chắn” bền vững giúp trẻ em phát triển an toàn, tự tin và nhân văn.

Xin trân trọng cảm ơn bà về những chia sẻ!