Thế giới bảo vệ trẻ em trên môi trường số như thế nào?

LTS: Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội học tập, sáng tạo và kết nối cho trẻ em. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó là không ít nguy cơ khi trẻ ngày càng tiếp cận môi trường số từ sớm, trong khi kỹ năng tự bảo vệ còn hạn chế và các cơ chế bảo vệ vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.

Đề xuất nghiên cứu kiểm soát độ tuổi trẻ em sử dụng mạng xã hội và AI của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn mới đây đã thu hút sự quan tâm của dư luận, đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi về trách nhiệm của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý trong việc bảo đảm môi trường số an toàn cho trẻ em. Vấn đề không chỉ nằm ở việc trẻ được phép sử dụng công nghệ từ độ tuổi nào, mà còn là làm thế nào để các em được bảo vệ trước những tác động ngày càng tinh vi của thuật toán, trí tuệ nhân tạo và các nội dung độc hại trên không gian mạng.

Trên cơ sở đó, Tạp chí Trẻ em Việt Nam đăng tải chuyên đề "Bảo vệ trẻ em trước thách thức từ mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo", phân tích thực trạng trẻ em tiếp cận môi trường số; những tác động của thuật toán và AI đối với nhận thức, hành vi của trẻ; kinh nghiệm bảo vệ trẻ em trên không gian mạng của nhiều quốc gia; những khoảng trống trong chính sách và thực tiễn tại Việt Nam; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng “lá chắn số” toàn diện, giúp trẻ phát triển an toàn, lành mạnh trong kỷ nguyên số.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Bài 2: Thế giới bảo vệ trẻ em trên môi trường số như thế nào?

*****

Từ “hàng rào” độ tuổi đến kiểm soát thuật toán

Tùy theo điều kiện và quan điểm quản lý, mỗi quốc gia lựa chọn một cách tiếp cận khác nhau, từ kiểm soát độ tuổi người dùng, tăng trách nhiệm pháp lý của các nền tảng đến can thiệp trực tiếp vào cách vận hành của thuật toán.

Tiên phong với nhiều biện pháp quản lý quyết liệt chính là Australia. Vào cuối năm 2024, Quốc hội nước này thông qua Đạo luật sửa đổi về An toàn trực tuyến. Theo đó, trẻ em dưới 16 tuổi không được tạo hoặc duy trì tài khoản trên nhiều nền tảng mạng xã hội phổ biến như Facebook, Instagram, TikTok, YouTube, X hay Reddit.

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm không đặt lên vai phụ huynh mà thuộc về chính các doanh nghiệp công nghệ. Các nền tảng buộc phải triển khai những biện pháp xác minh độ tuổi hiệu quả để ngăn người dùng dưới ngưỡng tuổi quy định tiếp cận dịch vụ. Nếu không tuân thủ, doanh nghiệp có thể đối mặt với mức phạt lên tới hàng chục triệu đô la Australia.

Cùng chung xu hướng này, Pháp cũng áp dụng ngưỡng “đa số kỹ thuật số”, theo đó trẻ em dưới 15 tuổi chỉ được tạo tài khoản mạng xã hội khi có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ được xác thực.

Trong khi Australia và Pháp tập trung vào kiểm soát độ tuổi tiếp cận, Anh và Mỹ lại lựa chọn tăng cường trách nhiệm pháp lý của các nền tảng công nghệ. Tại Anh, Đạo luật An toàn trực tuyến (Online Safety Act) được xem là một trong những khuôn khổ pháp lý nghiêm ngặt nhất thế giới. Đạo luật yêu cầu các nền tảng mạng xã hội và công cụ tìm kiếm phải chủ động đánh giá rủi ro, điều chỉnh thuật toán đề xuất và thiết lập chế độ an toàn mặc định cho tài khoản trẻ em.

Một trong những điểm nổi bật của đạo luật là yêu cầu áp dụng các biện pháp xác minh độ tuổi có độ tin cậy cao đối với những dịch vụ có nguy cơ gây hại. Dưới sự giám sát của Ofcom, các doanh nghiệp vi phạm có thể bị phạt tới 10% doanh thu toàn cầu hoặc hàng chục triệu bảng Anh.

Tại Hoa Kỳ, nhiều bang đã ban hành hoặc đề xuất các quy định liên quan đến xác minh độ tuổi, sự đồng ý của phụ huynh, thiết kế dịch vụ phù hợp với trẻ em và bảo vệ dữ liệu cá nhân của người dùng nhỏ tuổi. 

Song song với đó là làn sóng kiện tụng nhằm vào các “ông lớn” công nghệ như Meta, TikTok, Snap hay Google. Các vụ kiện cáo buộc những nền tảng này sử dụng các tính năng gây nghiện, làm gia tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, rối loạn ăn uống và nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần khác ở thanh thiếu niên.

Dù kết quả cuối cùng vẫn đang được xem xét, áp lực pháp lý ngày càng lớn đã buộc nhiều doanh nghiệp phải mở rộng công cụ kiểm soát của phụ huynh và tăng cường các biện pháp bảo vệ người dùng trẻ tuổi.

Nếu các nước phương Tây chủ yếu sử dụng luật pháp để tạo sức ép lên doanh nghiệp, Trung Quốc lại lựa chọn phương thức can thiệp trực tiếp vào cách vận hành của nền tảng. Từ năm 2024, nước này chính thức triển khai bộ quy định chuyên biệt về bảo vệ trẻ vị thành niên trên không gian mạng, yêu cầu các cơ quan quản lý, nhà trường, gia đình và doanh nghiệp cùng tham gia xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ em.

Nổi bật nhất là việc triển khai bắt buộc “Chế độ trẻ em” trên các thiết bị thông minh và kho ứng dụng. Khi kích hoạt, trẻ em bị giới hạn nghiêm ngặt về thời lượng, khung giờ truy cập và chỉ được tiếp cận các nội dung đã qua phân loại.

Quan trọng hơn, Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp công nghệ điều chỉnh thuật toán theo hướng ưu tiên nội dung giáo dục và hạn chế các cơ chế gây nghiện. Để ngăn chặn việc lách luật, nhiều nền tảng còn áp dụng các biện pháp như xác thực danh tính bằng tên thật và công nghệ nhận diện khuôn mặt.

Có thể thấy, điểm chung của các chính sách mới là đều xuất phát từ nhận thức rằng trẻ em không đủ khả năng tự nhận diện và phòng tránh các cơ chế gây nghiện được thiết kế trên nền tảng số. Khi thuật toán ưu tiên giữ chân người dùng bằng cách liên tục đề xuất nội dung hấp dẫn, việc chỉ yêu cầu phụ huynh giám sát không còn đủ hiệu quả. 

Vì vậy, trọng tâm chính sách ở nhiều quốc gia đang chuyển từ việc khuyến nghị người dùng sang hoàn thiện khung pháp lý và yêu cầu các nền tảng số chia sẻ trách nhiệm bảo vệ trẻ em. Xu hướng này cũng đặt ra nhiều gợi mở đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện chính sách bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Từ kinh nghiệm quốc tế đến những gợi mở cho Việt Nam 

Thực tế, cùng với quá trình chuyển đổi số mạnh mẽ, trẻ em Việt Nam đang tiếp cận Internet và mạng xã hội từ độ tuổi ngày càng nhỏ. Theo báo cáo Digital 2025 của We Are Social & Meltwater, Việt Nam hiện có khoảng 24,7 triệu trẻ em, trong đó khoảng hai phần ba thường xuyên tiếp cận Internet. Tỷ lệ sử dụng Internet ở nhóm 12 - 15 tuổi dao động từ 82 - 93%, trong khi độ tuổi tiếp cận điện thoại thông minh sớm hơn trung bình thế giới khoảng 4 năm. 

Cùng với đó, số liệu từ Trung tâm Ứng cứu khẩn cấp không gian mạng Việt Nam cho thấy hơn 48% thanh niên từng bị bắt nạt trên mạng, trong khi trên 13% trẻ em từng phải tiếp xúc với hình ảnh, thông tin khiêu dâm ngoài mong muốn. 

Ngoài ra, theo cảnh báo từ Unicef Việt Nam, việc lướt mạng xã hội thụ động liên quan mật thiết đến cảm giác đố kỵ, tự ti, các triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), trầm cảm và thiếu ngủ ở thanh thiếu niên. 

Những cảnh báo này cho thấy các nguy cơ trên môi trường số đã hiện hữu và đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. 

Trên thực tế, Việt Nam đã sớm đặt nền móng pháp lý cho việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng thông qua Luật Trẻ em năm 2016. Đến cuối năm 2024, Nghị định 147/2024/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa nhiều yêu cầu mới như xác thực tài khoản, quản lý tài khoản của người dưới 16 tuổi và phân loại nội dung phù hợp với trẻ em. 

Tuy nhiên, nếu đặt trong bức tranh quốc tế và mức độ hiệu quả, khuôn khổ pháp lý của Việt Nam vẫn còn dư địa để tiếp tục hoàn thiện. So với Australia hay Anh, Việt Nam chưa áp dụng cơ chế xác minh độ tuổi có độ tin cậy cao, chưa đặt ra yêu cầu riêng về đánh giá rủi ro thuật toán hoặc thiết kế nền tảng theo nguyên tắc “an toàn ngay từ đầu” (safety by design) dành cho trẻ em. Thế nhưng, điều quan trọng không phải là sao chép một mô hình cụ thể, mà là lựa chọn những giải pháp phù hợp với điều kiện pháp lý, văn hóa và thực tiễn trong nước để xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh cho trẻ em. 

Vấn đề này cũng đang nhận được sự quan tâm ngày càng lớn từ các cơ quan quản lý. Mới đây, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã đề xuất nghiên cứu xây dựng các quy định nhằm quản lý việc trẻ em tiếp cận mạng xã hội và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) chưa được kiểm soát. 

Theo Bộ trưởng, mục tiêu của đề xuất không phải là hạn chế quyền tiếp cận thông tin hay quyền của trẻ em, mà nhằm tạo ra những hàng rào bảo vệ cần thiết trước các nội dung độc hại, nguy cơ lạm dụng và những tác động tiêu cực tới nhận thức của trẻ trên môi trường số. 

Từ những kinh nghiệm quốc tế, tại Việt Nam cũng xuất hiện các quan điểm tương đồng được thảo luận. Ngày 04/05/2026, trên Báo Tuổi Trẻ, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Mai Thoa - Ủy viên Thường trực Uỷ ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng bên cạnh việc nghiên cứu các biện pháp hạn chế hoặc kiểm soát việc trẻ em sử dụng mạng xã hội, điều quan trọng là xây dựng nền tảng pháp lý đủ mạnh để các chủ thể liên quan thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa, Việt Nam cần đẩy mạnh các công cụ kiểm soát thời gian sử dụng, tăng cường các biện pháp bảo vệ trẻ em trước nội dung độc hại, phát triển các giải pháp an ninh mạng và giáo dục kỹ năng số cho trẻ em, phụ huynh, giáo viên, đồng thời từng bước hình thành hệ sinh thái ứng dụng số an toàn dành riêng cho trẻ em.

Ở góc nhìn của chuyên gia quốc tế, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ ngày 5/4/2026 đăng tải bài viết “Trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội: Cấm hay hạn chế từ kinh nghiệm quốc tế”, trong đó dẫn ý kiến của bà Silvia Danailov, Trưởng đại diện UNICEF tại Việt Nam: Việc xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ em cần dựa trên ba trụ cột chính sách gồm tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số, quản lý việc tiếp cận của trẻ em theo hướng cân bằng và nâng cao năng lực số cho trẻ em, gia đình cũng như nhà trường.

Có thể thấy, dù lựa chọn những cách tiếp cận khác nhau, các kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị từ các chuyên gia đều gặp nhau ở một điểm chung là bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ đặt lên vai gia đình hay nhà trường. Thay vào đó, cần một hệ sinh thái bảo vệ đa tầng, trong đó Nhà nước hoàn thiện khung pháp lý, doanh nghiệp công nghệ nâng cao trách nhiệm, nhà trường tăng cường giáo dục kỹ năng số và phụ huynh đồng hành cùng trẻ trong quá trình tiếp cận không gian mạng. 

Đây cũng là hướng tiếp cận được nhiều quốc gia lựa chọn nhằm bảo đảm trẻ em vừa được bảo vệ trước những rủi ro trực tuyến, vừa không bị tước đi cơ hội học tập, kết nối và phát triển trong kỷ nguyên số.