Mạng xã hội và AI: Thách thức mới trong bảo vệ trẻ em

LTS: Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội học tập, sáng tạo và kết nối cho trẻ em. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó là không ít nguy cơ khi trẻ ngày càng tiếp cận môi trường số từ sớm, trong khi kỹ năng tự bảo vệ còn hạn chế và các cơ chế bảo vệ vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.

Đề xuất nghiên cứu kiểm soát độ tuổi trẻ em sử dụng mạng xã hội và AI của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn mới đây đã thu hút sự quan tâm của dư luận, đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi về trách nhiệm của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý trong việc bảo đảm môi trường số an toàn cho trẻ em. Vấn đề không chỉ nằm ở việc trẻ được phép sử dụng công nghệ từ độ tuổi nào, mà còn là làm thế nào để các em được bảo vệ trước những tác động ngày càng tinh vi của thuật toán, trí tuệ nhân tạo và các nội dung độc hại trên không gian mạng.

Trên cơ sở đó, Tạp chí Trẻ em Việt Nam đăng tải chuyên đề "Bảo vệ trẻ em trước thách thức từ mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo", phân tích thực trạng trẻ em tiếp cận môi trường số; những tác động của thuật toán và AI đối với nhận thức, hành vi của trẻ; kinh nghiệm bảo vệ trẻ em trên không gian mạng của nhiều quốc gia; những khoảng trống trong chính sách và thực tiễn tại Việt Nam; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng “lá chắn số” toàn diện, giúp trẻ phát triển an toàn, lành mạnh trong kỷ nguyên số.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Bài 1: Mạng xã hội và AI: Thách thức mới trong bảo vệ trẻ em

*****

Trẻ em Việt Nam tiếp cận môi trường số từ rất sớm

Tại Việt Nam, không khó để bắt gặp hình ảnh những đứa trẻ mới 4-5 tuổi đã thành thạo thao tác trên màn hình cảm ứng. Hay học sinh tiểu học sở hữu điện thoại thông minh để học tập và giải trí. Internet đã không còn đơn thuần là một công cụ tìm kiếm thông tin, mà đã trở thành không gian trẻ em giao tiếp, học tập và tiếp nhận các xu hướng mới mỗi ngày. Các nền tảng như TikTok, Facebook hay YouTube vì thế cũng dần trở thành một “không gian xã hội hóa” mới, bên cạnh gia đình và nhà trường.

Theo báo cáo Digital 2025 của We Are Social & Meltwater, Việt Nam hiện có khoảng 24,7 triệu trẻ em, 2/3 trong số này đã tiếp cận và sử dụng các thiết bị kết nối Internet. 

Trong khi đó, khảo sát do UNICEF, Interpol và ECPAT hồi năm 2022 cũng chỉ rõ khoảng 89% trẻ em Việt Nam từ 12-17 tuổi sử dụng Internet, riêng nhóm 14-15 tuổi lên tới 93%. 

Đáng chú ý, độ tuổi trung bình trẻ em Việt Nam sử dụng điện thoại di động và các thiết bị truy cập Internet sớm hơn 4 năm so với trung bình toàn cầu.

Không chỉ mạng xã hội, các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang nhanh chóng đi vào đời sống học đường. Từ việc tìm kiếm tài liệu, giải bài tập đến gợi ý ý tưởng hay sáng tạo nội dung, AI ngày càng trở thành công cụ quen thuộc của nhiều học sinh. Chỉ với một câu lệnh, các em có thể nhận được câu trả lời gần như ngay lập tức, thay vì phải dành nhiều thời gian tra cứu và tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn.

Không thể phủ nhận rằng môi trường số đã mang đến nhiều cơ hội học tập, kết nối và mở rộng tri thức, song nó cũng khiến con trẻ phải đối mặt với vô số rủi ro. Khi AI có thể giải đáp gần như mọi câu hỏi chỉ trong vài giây, nó có thể khiến một bộ phận học sinh dần lệ thuộc vào các câu trả lời được tạo sẵn, thay vì tự tìm tòi và rèn luyện tư duy phản biện. 

Đáng chú ý, nhiều trẻ em vẫn sử dụng Internet chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cá nhân hoặc học từ bạn bè, trong khi các kỹ năng số và kỹ năng kiểm chứng thông tin chưa được trang bị đầy đủ.

Đó cũng là lý do trẻ em trở thành nhóm dễ bị tổn thương trước những tác động của môi trường số. Và điều đáng lo không chỉ nằm ở lượng thông tin các em tiếp cận mỗi ngày, mà còn ở chỗ phần lớn những nội dung ấy được quyết định bởi các thuật toán của nền tảng số.

Việc trẻ em dành nhiều thời gian trên mạng xã hội không đồng nghĩa các em là người quyết định toàn bộ nội dung mình tiếp cận. Trên TikTok, Facebook hay YouTube, nội dung xuất hiện trước mắt người dùng không phải ngẫu nhiên. 

Phía sau mỗi bảng tin là hệ thống thuật toán liên tục phân tích hành vi, từ lịch sử tìm kiếm, thời gian xem, lượt thích đến các tương tác khác để dự đoán nội dung có khả năng thu hút người dùng và ưu tiên hiển thị những nội dung tương tự.

Với trẻ em, cơ chế này có thể tạo ra những tác động lớn hơn so với người trưởng thành, bởi khả năng tự kiểm soát và tư duy phản biện của các em vẫn đang trong quá trình hình thành. Chỉ từ một lượt tìm kiếm mang tính tò mò, bảng tin của trẻ có thể nhanh chóng thay đổi. 

Một học sinh tìm kiếm thông tin về giảm cân có thể liên tục được đề xuất các video về chế độ ăn kiêng cực đoan; một em yêu thích trò chơi điện tử dễ nhìn thấy thêm các nội dung chứa yếu tố bạo lực hoặc những thử thách nguy hiểm; trong khi việc theo dõi thần tượng cũng có thể khiến bảng tin dần bị “lấp đầy” bởi các video xoay quanh ngoại hình, lối sống và những xu hướng thiếu lành mạnh.

Đó là cách các hệ thống cá nhân hóa nội dung vận hành. Chúng không đánh giá đâu là nội dung phù hợp với trẻ em, mà ưu tiên những nội dung có khả năng tạo tương tác. Càng dành nhiều thời gian cho một chủ đề, người dùng càng được đề xuất thêm nhiều nội dung cùng loại. 

Theo thời gian, điều này có thể khiến trẻ rơi vào hiện tượng "bong bóng thông tin" (filter bubble), khi các góc nhìn khác biệt và nguồn thông tin đa dạng dần bị thu hẹp. Một số nghiên cứu về hệ thống gợi ý nội dung cũng chỉ ra rằng thuật toán cá nhân hóa có thể góp phần củng cố hiện tượng này, khiến người dùng chủ yếu tiếp cận những thông tin phù hợp với sở thích hoặc niềm tin sẵn có. 

Với trẻ em, khi khả năng tự kiểm chứng và tư duy phản biện chưa hoàn thiện, việc liên tục tiếp xúc với cùng một nhóm nội dung có thể ảnh hưởng đến cách các em nhìn nhận vấn đề, hình thành nhận thức và định hướng hành vi.

Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Công Giao (Trường Đại học Luật Hà Nội) từng phát biểu trên Báo Quân đội nhân dân rằng, sự phát triển của AI, thuật toán đề xuất nội dung, công nghệ deepfake hay các thiết kế số có khả năng gây nghiện đang đặt ra những rủi ro mới đối với trẻ em trên không gian mạng. 

Theo ông, pháp luật cần chuyển từ “bảo vệ thụ động” sang “bảo vệ chủ động”, tức không chỉ xử lý khi trẻ đã bị xâm hại mà phải thiết kế các cơ chế phòng ngừa rủi ro từ sớm.  Cùng với việc hoàn thiện quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em và cơ chế bảo đảm độ tuổi phù hợp trên môi trường số, cần kiểm soát các thuật toán có nguy cơ dẫn dắt trẻ em đến nội dung độc hại, đồng thời bảo đảm công nghệ AI được phát triển và ứng dụng theo hướng an toàn, tôn trọng quyền và lợi ích

AI làm gia tăng những rủi ro mới

Nếu như mạng xã hội chủ yếu tác động đến trẻ thông qua việc gợi ý các nội dung do người khác tạo ra, thì trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh lại mở ra một hình thức tương tác trực tiếp hơn. 

Các chatbot AI có thể trò chuyện, giải đáp thắc mắc và phản hồi gần như ngay lập tức theo từng yêu cầu của người dùng. Nhờ khả năng cá nhân hóa dựa trên ngữ cảnh và dữ liệu đầu vào, AI dễ tạo cho trẻ cảm giác như đang trao đổi với một “người đồng hành”. Tuy nhiên, nếu trẻ thiếu kỹ năng đánh giá và kiểm chứng thông tin, việc thường xuyên dựa vào AI có thể khiến các em tiếp nhận hoặc củng cố những nhận thức chưa chính xác.

Không chỉ dừng lại ở việc trả lời câu hỏi, AI còn có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh và video với mức độ chân thực ngày càng cao. Dù mang lại nhiều tiện ích, công nghệ này vẫn có thể tạo ra thông tin sai lệch, dẫn nguồn không có thật hoặc các sản phẩm giả mạo. Khi những nội dung đó được trình bày bằng ngôn ngữ mạch lạc và thuyết phục, trẻ em - nhóm đối tượng đang trong quá trình hình thành tư duy phản biện, sẽ khó phân biệt đâu là thông tin đã được kiểm chứng và đâu là nội dung do AI tạo ra.

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu - Chuyên gia tội phạm học cho rằng, điều đáng lo trên môi trường mạng không chỉ là các nội dung độc hại hay hành vi lừa đảo, mà còn là việc trẻ rất dễ rơi vào “bẫy cảm xúc”.

Các đối tượng xấu thường lợi dụng nhu cầu được lắng nghe, được chia sẻ và được công nhận của trẻ để từng bước tạo dựng lòng tin, từ đó thao túng tâm lý hoặc dẫn dắt hành vi. Trong khi đó, trẻ em lại đang tiếp cận môi trường số khi kỹ năng tự bảo vệ, khả năng nhận diện rủi ro và phân biệt thật - giả còn hạn chế, khiến các em dễ trở thành đối tượng bị tác động cả về nhận thức lẫn cảm xúc.

Theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, nếu coi Internet là một “khu rừng” thì kỹ năng số chính là “vũ khí sinh tồn”. Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện các chính sách quản lý, trẻ cần được trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện các dấu hiệu lừa đảo và ứng xử an toàn trên môi trường mạng. 

Ông cũng cho rằng giáo dục kỹ năng số cần được coi là một nội dung thiết yếu trong nhà trường, đồng thời đòi hỏi sự đồng hành thường xuyên của gia đình để giúp trẻ sử dụng công nghệ một cách an toàn và có trách nhiệm.

Mạng xã hội và AI tự thân không phải là mối nguy. Vấn đề nằm ở việc trẻ em đang tiếp cận những công nghệ này khi kỹ năng số, khả năng kiểm chứng thông tin và sự đồng hành của người lớn vẫn còn nhiều khoảng trống. 

Trong bối cảnh thuật toán ngày càng thông minh và AI ngày càng hiện diện sâu hơn trong mọi mặt đời sống, việc bảo vệ trẻ em không thể chỉ trông chờ vào các biện pháp hạn chế hay xử lý vi phạm sau khi sự việc xảy ra, mà cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số đến giáo dục kỹ năng số cho trẻ ngay từ sớm.

Chỉ khi gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ cùng tham gia xây dựng một “lá chắn số”, trẻ em mới có thể khai thác những giá trị tích cực của công nghệ mà không để thuật toán hay AI dần trở thành “người nuôi dạy” mình.

Nhiều quốc gia đã ban hành quy định kiểm soát độ tuổi, siết trách nhiệm của các nền tảng và tăng cường bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Họ đang làm gì, hiệu quả ra sao và đâu là những bài học đáng tham khảo? Trân trọng kính mời đọc giả đón đọc Bài 2 "Thế giới bảo vệ trẻ em trên môi trường số như thế nào?".