ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Cần xây dựng một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em chủ động, phòng ngừa sớm và thích ứng với bối cảnh số

Khi không gian mạng mở ra cơ hội nhưng cũng đầy rẫy cạm bẫy, việc xây dựng một “màng lọc văn hóa” và trang bị “bản lĩnh số” cho thế hệ tương lai đã trở thành nhiệm vụ cấp bách. Quyền được an toàn và hạnh phúc của trẻ em hôm nay chính là thước đo cho sự phát triển bền vững và nhân văn của toàn xã hội.

Trong cuộc trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Phạm Duy Trang - Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Dân Nguyện và Giám sát Quốc hội, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đã chia sẻ sâu sắc về những quyết sách bước ngoặt nhằm dịch chuyển mô hình bảo vệ trẻ em, giải pháp vĩ mô thu hẹp khoảng cách số và khát vọng kiến tạo một hệ sinh thái số lấy trẻ em làm trung tâm.

PV: Thưa bà, với những nội dung vừa được thảo luận và quyết định tại Đại hội bất thường khóa IV (nhiệm kỳ 2023–2028) vừa qua, theo bà, đâu là những quyết sách mang tính bước ngoặt sẽ tác động trực tiếp và nhanh nhất đến công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em trong thời gian tới?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Theo tôi, điểm đáng chú ý nhất của Đại hội bất thường lần này là đã xác lập khá rõ mô hình vận hành đồng bộ của công tác bảo vệ trẻ em - chuyển từ cách làm mang tính hỗ trợ đơn lẻ sang tiếp cận chủ động hơn về chính sách, truyền thông và phòng ngừa sớm. Đây là một trong những tín hiệu tích cực, cho thấy quyết tâm nâng cao năng lực phản ứng chính sách và năng lực hành động của Hội trước những vấn đề trẻ em đang phải đối mặt trong bối cảnh chuyển đổi số.

Nếu nói về những quyết sách có thể tạo tác động nhanh nhất, tôi cho rằng có ba điểm nổi bật:

Thứ nhất, tăng cường vai trò tham gia xây dựng, phản biện chính sách về trẻ em. Thực tế, Hội đã tham gia góp ý nhiều văn bản pháp luật, trong đó tiêu biểu như Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2025 với nhiều kiến nghị được tiếp thu, cho thấy tiếng nói của các tổ chức xã hội ngày càng được coi trọng trong hoạch định chính sách liên quan đến trẻ em.

Thứ hai, định hướng bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Đây là vấn đề rất cấp thiết hiện nay khi trẻ em đối mặt ngày càng nhiều nguy cơ trên internet và mạng xã hội. Việc Hội triển khai các chương trình bảo vệ trẻ em trên không gian mạng cho thấy tư duy chuyển mạnh sang phòng ngừa sớm và thích ứng với bối cảnh mới.

Thứ ba, mở rộng mạng lưới bảo vệ trẻ em tới cơ sở và thúc đẩy vai trò của gia đình và cộng đồng. Theo tôi, đây là hướng đi rất căn cơ, bởi muốn bảo vệ trẻ em bền vững thì rất cần sự chung tay của toàn xã hội, nhất là khi yêu cầu bảo đảm quyền sống, quyền được bảo vệ an toàn của trẻ em đang đặt ra hết sức cấp thiết hiện nay.

PV: Trước thực tế các vụ bạo hành trẻ em thời gian qua, việc mở rộng mạng lưới này cần tập trung vào giải pháp cốt lõi nào thưa bà?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Những vụ việc trẻ em bị bạo hành, xâm hại dẫn đến tử vong xảy ra liên tiếp trong thời gian gần đây gây bức xúc, đau xót trong xã hội là hồi chuông cảnh báo rất đáng lo ngại. Điều đó cho thấy, quyền sống, quyền được bảo vệ an toàn của trẻ em vẫn đang đứng trước nhiều nguy cơ ngay trong chính môi trường gia đình và cộng đồng.

Theo tôi, bảo vệ trẻ em hôm nay không chỉ dừng lại ở xử lý khi vụ việc đã xảy ra, mà cần chuyển sang phòng ngừa sớm, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời đối với các nhóm gia đình có nguy cơ bạo hành trẻ em. Trong đó, cần chú trọng hơn công tác trang bị kỹ năng làm cha mẹ, hỗ trợ tâm lý, nâng cao nhận thức về quyền trẻ em, kiểm soát cảm xúc và trách nhiệm nuôi dạy con cho phụ huynh; đồng thời phát huy vai trò giám sát, phát hiện của nhà trường, cộng đồng dân cư và các tổ chức đoàn thể ở cơ sở.

Việc kiên quyết lên án các hành vi xâm hại trẻ em, đồng thời hoàn thiện cơ chế phát hiện sớm, can thiệp sớm, hỗ trợ tâm lý, bảo vệ khẩn cấp và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm sẽ góp phần củng cố hiệu quả thực thi quyền trẻ em trên thực tế, thay vì chỉ dừng ở các quy định mang tính nguyên tắc.

Có thể nói, tinh thần nổi bật của Đại hội lần này là chuyển từ tư duy hỗ trợ, xử lý vụ việc sang xây dựng một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em chủ động, phòng ngừa sớm và thích ứng với bối cảnh số.

PV: Là người luôn sâu sát với phong trào thiếu nhi, bà kỳ vọng những thay đổi nhân sự hoặc định hướng mới từ Đại hội lần này sẽ tạo ra luồng sinh khí mới như thế nào để các tổ chức Đoàn - Đội cấp cơ sở hoạt động hiệu quả hơn, thực chất hơn ngay trong năm nay?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Tôi kỳ vọng sau Đại hội lần này sẽ tạo ra một “luồng sinh khí mới” theo hướng gần cơ sở hơn, thực chất hơn và lấy nhu cầu của thiếu nhi làm trung tâm. Theo tôi, điều quan trọng không chỉ là thay đổi về tổ chức hay nhân sự, mà là tạo được cách làm mới, linh hoạt hơn, gắn kết tốt hơn giữa tư duy và hành động trước những vấn đề trẻ em đang đối mặt hiện nay.

Các tổ chức Đoàn - Đội ở cơ sở hiện rất cần thêm nguồn lực, kỹ năng và sự phối hợp đồng bộ để triển khai hiệu quả các nội dung như bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, phòng chống bạo lực học đường, chăm sóc sức khỏe tinh thần hay hỗ trợ trẻ em yếu thế. Tôi cho rằng định hướng mới của Đại hội lần này đã đi đúng vào những vấn đề đó.

Tôi cũng rất tâm đắc với tinh thần mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nhấn mạnh, đó là mọi chủ trương phải “mang lại hiệu quả thiết thực cho người dân”. Với công tác thiếu nhi, hiệu quả không nằm ở số lượng phong trào, mà ở việc các em có thực sự được lắng nghe, được bảo vệ và phát triển tốt hơn hay không.

PV: Thưa bà, số liệu khảo sát tháng 11/2025 cho thấy tỷ lệ trẻ em truy cập Internet ở mức đáng báo động trong khi thiết chế văn hóa truyền thống (cấp tỉnh, cấp huyện) đang bị thu hẹp đáng kể sau sáp nhập. Theo bà, làm thế nào để chúng ta không chỉ xây dựng các không gian vật lý ở cấp xã như bà kiến nghị, mà còn chuyển đổi các không gian này thành những "trạm trú ẩn an toàn", kết nối hài hòa giữa trải nghiệm thực tế và trải nghiệm số cho trẻ?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Theo tôi, đây là một nghịch lý rất đáng suy nghĩ: Trong khi thời gian trẻ em hiện diện trên không gian mạng ngày càng nhiều thì các không gian sinh hoạt cộng đồng, vui chơi, trải nghiệm trực tiếp cho trẻ lại đang có xu hướng thu hẹp. Nếu chúng ta không có giải pháp phù hợp, trẻ em rất dễ tìm đến môi trường số như một lựa chọn thay thế cho nhu cầu giao tiếp, vui chơi và khám phá của mình.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc trẻ em sử dụng Internet, mà làm sao để các em có thêm nhiều không gian sinh hoạt an toàn, hấp dẫn và phù hợp với nhu cầu phát triển.  Trong bối cảnh nhiều thiết chế văn hóa truyền thống bị thu hẹp sau sáp nhập, tôi cho rằng cần đổi mới tư duy tổ chức hoạt động cho trẻ em theo hướng linh hoạt, gần gũi và tận dụng tốt hơn các thiết chế có sẵn tại cộng đồng. Điều quan trọng là mỗi địa phương cần xây dựng được những không gian thực sự thân thiện với trẻ em – nơi các em được vui chơi, trải nghiệm, kết nối, đọc sách, tham gia các hoạt động kỹ năng, văn hóa, thể thao và tương tác xã hội tích cực. Không nhất thiết phải là những công trình quy mô lớn, mà có thể bắt đầu từ các mô hình gần gũi, dễ tiếp cận và duy trì thường xuyên.

Tôi cho rằng, thay vì nhìn nhận không gian mạng và không gian thực như hai mặt đối lập, cần hướng tới việc tạo sự cân bằng hài hòa giữa “online” và “offline”,  để trẻ em vừa được tiếp cận cộng nghệ, vừa có điều kiện phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần và kỹ năng xã hội.

PV: Bà có đề xuất cơ chế đặt hàng từ ngân sách cho các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật, truyền thông số mang bản sắc Việt. Trong bối cảnh trẻ em hàng ngày tiếp xúc với một lượng khổng lồ các nội dung "bẩn", độc hại hoặc lệch chuẩn trên các nền tảng xuyên biên giới, chúng ta cần những chính sách đột phá cụ thể nào để khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ, nhà sáng tạo nội dung tư nhân cùng tham gia xây dựng một "màng lọc văn hóa" cho trẻ em?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Theo tôi, trong bối cảnh hiện nay, chúng ta không thể chỉ bảo vệ trẻ em bằng các biện pháp “chặn” hay “gỡ bỏ” nội dung xấu, vì tốc độ lan truyền trên các nền tảng số là quá nhanh. Điều quan trọng hơn là phải chủ động xây dựng được một hệ sinh thái nội dung tích cực đủ hấp dẫn để trẻ em tự nhiên tìm đến và lựa chọn.

Để làm được điều đó, Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ và đặt hàng đối với các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật, truyền thông chất lượng dành riêng cho trẻ em. Đây không chỉ là đầu tư cho lĩnh vực văn hóa mà còn là đầu tư cho sự phát triển con người, góp phần bồi dưỡng nhân cách, tâm hồn và hình thành “sức đề kháng” tự nhiên cho trẻ em trước những tác động tiêu cực trên không gian mạng.

Cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia phát triển các nền tảng, ứng dụng và nội dung số an toàn, lành mạnh cho trẻ em; có cơ chế ưu đãi phù hợp về thuế, tín dụng hoặc hỗ trợ truyền thông đối với các đơn vị đầu tư nghiêm túc cho lĩnh vực đó.

PV: Bên cạnh chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm số, bà đánh giá thế nào về tầm quan trọng của các không gian văn hóa, sân chơi trải nghiệm thực tế cũng như các tiêu chí đánh giá nội dung?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Theo tôi, một giải pháp rất quan trọng nhưng hiện nay vẫn chưa được quan tâm tương xứng là phát triển các không gian văn hóa, sân chơi và hoạt động trải nghiệm lành mạnh cho trẻ em cả trên môi trường thực tế và môi trường số. Khi trẻ em có thêm cơ hội tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, kỹ năng sống, sáng tạo nghệ thuật, hoạt động cộng đồng và tương tác xã hội tích cực, các em sẽ được hỗ trợ phát triển tâm lý, cảm xúc, kỹ năng giao tiếp và khả năng thích ứng xã hội một cách toàn diện. Đây cũng là yếu tố góp phần giảm sự lệ thuộc quá mức vào thiết bị điện tử, hạn chế nguy cơ tiếp xúc với nội dung độc hại trên không gian mạng và tạo nền tảng hình thành lối sống lành mạnh, cân bằng cho trẻ em.

Cùng với đó, cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá, kiểm định nội dung dành cho trẻ em trên môi trường số theo hướng minh bạch, dễ tiếp cận, nhằm giúp phụ huynh, nhà trường và trẻ em có thêm cơ sở nhận diện, lựa chọn những sản phẩm tích cực, phù hợp.

Tôi tin rằng, khi trẻ em được tiếp cận thường xuyên với những sản phẩm văn hóa, nội dung số hấp dẫn, giàu giá trị nhân văn và phù hợp với lứa tuổi thì chính các em sẽ hình thành khả năng tự chọn lọc, tự bảo vệ mình trên không gian mạng một cách bền vững và hiệu quả nhất.

PV: Nguyên tắc “tài đi đôi với đức”, bồi dưỡng tài năng gắn liền với bồi dưỡng nhận thức là vô cùng cốt lõi. Trong kỷ nguyên số, khi một đứa trẻ có thể nổi tiếng rất nhanh trên mạng xã hội nhờ năng khiếu nhưng cũng dễ gục ngã trước áp lực dư luận, theo bà, tổ chức Đoàn - Hội - Đội và gia đình cần đồng hành thế nào để định hướng nhân cách và xây dựng "bản lĩnh số" cho các tài năng nhí từ sớm?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Theo tôi, trong kỷ nguyên số, một đứa trẻ có tài năng không chỉ cần được bồi dưỡng về chuyên môn mà còn phải được trang bị “bản lĩnh số” ngay từ sớm. Bởi hiện nay, các em có thể được biết đến rất nhanh trên mạng xã hội, nhưng cũng dễ bị tổn thương trước áp lực dư luận, sự tung hô quá mức hoặc những tác động tiêu cực từ không gian mạng.

Vì vậy, nguyên tắc “tài đi đôi với đức” hôm nay cần được hiểu đầy đủ hơn, không chỉ là rèn luyện phẩm chất đạo đức mà còn là hình thành năng lực tự bảo vệ bản thân, khả năng kiểm soát cảm xúc, ứng xử văn minh trên mạng và nhận thức đúng về giá trị bản thân. Nếu chỉ chú trọng phát triển tài năng mà thiếu nền tảng nhân cách, trẻ rất dễ rơi vào khủng hoảng khi đối diện với áp lực, thất bại hay những biến động của dư luận xã hội.

Trong quá trình đó, gia đình giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Cha mẹ không nên chỉ dừng lại ở việc quản lý thời gian sử dụng thiết bị điện tử của con, mà cần trở thành “người đồng hành số”, biết lắng nghe, chia sẻ, định hướng và giúp trẻ xây dựng tâm lý vững vàng trước những tác động từ môi trường mạng.

Với tổ chức Đoàn - Hội - Đội, theo tôi, cần tăng cường hơn nữa các nội dung giáo dục kỹ năng số, sức khỏe tinh thần và giá trị sống trong các hoạt động dành cho thiếu nhi. Các em có tài năng cần được tạo điều kiện để phát triển năng khiếu, nhưng đồng thời cũng cần được trang bị khả năng đối diện với áp lực, thất bại và cả sự nổi tiếng. Bởi giáo dục kỹ năng số hôm nay không chỉ là dạy trẻ sử dụng công nghệ an toàn, mà còn là giúp các em có khả năng thích ứng, cân bằng cảm xúc và đủ bản lĩnh để phát triển lành mạnh trong môi trường số.

PV: Về giải pháp vĩ mô bảo đảm quyền được hạnh phúc và an toàn của trẻ với vai trò là Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam, bà nhận định như thế nào về khái niệm "Trẻ em hạnh phúc" trong kỷ nguyên số?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Theo tôi, “trẻ em hạnh phúc” trong kỷ nguyên số không chỉ đơn thuần là không bị tổn hại hay được bảo đảm về điều kiện sống vật chất, mà còn là việc trẻ em được sống trong môi trường an toàn, được tiếp cận bình đẳng với tri thức, văn hóa số và có cơ hội phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần, nhân cách và năng lực số.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, yêu cầu lớn nhất hiện nay là xây dựng một hệ sinh thái số lấy trẻ em làm trung tâm; trong đó trẻ em không chỉ được tiếp cận công nghệ, sản phẩm văn hóa lành mạnh mà còn được lắng nghe, tôn trọng và tạo điều kiện để trở thành chủ thể tích cực trên không gian mạng.

PV: Để các kiến nghị mang tầm vĩ mô của bà thực sự đi vào đời sống, mang lại sự bình đẳng trong tiếp cận văn hóa số cho trẻ em yếu thế, trẻ em vùng sâu vùng xa, Hội sẽ có những chương trình hành động cụ thể nào trong giai đoạn tới?

ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang: Trong giai đoạn tới, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam sẽ tập trung triển khai các chương trình hành động trọng tâm như: xây dựng mạng lưới bảo vệ trẻ em trên môi trường số; phát triển các không gian sinh hoạt, học tập và sáng tạo an toàn tại cơ sở; thúc đẩy giáo dục kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ và sức khỏe tinh thần cho trẻ em; đồng thời tăng cường các chương trình hỗ trợ trẻ em yếu thế, trẻ em vùng sâu vùng xa tiếp cận học liệu, sản phẩm văn hóa và dịch vụ số lành mạnh.

Bên cạnh đó, Hội sẽ tiếp tục thúc đẩy cơ chế phối hợp liên ngành giữa Nhà nước, nhà trường, gia đình, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức xã hội nhằm hình thành một hệ sinh thái bảo vệ và phát triển trẻ em toàn diện trong thời đại số.

Theo tôi, thước đo của một xã hội số nhân văn không chỉ nằm ở tốc độ công nghệ, mà ở khả năng bảo đảm mọi trẻ em đều được phát triển an toàn, bình đẳng và hạnh phúc trong môi trường số./.

Xin trân trọng cảm ơn bà đã chia sẻ!